(Εκδήλωση  τιμής και  μνήμης – Περιφέρεια  Κρήτης,  Δήμος  Ηρακλείου

Ηράκλειο  15  Ιουνίου  2012)

Γράφει ο Γιώργος Καλογεράκης , υπ. Δρ.  Πανεπιστημίου  Ιωαννίνων, Διευθυντής Δημοτικού  Σχολείου  Καστελλίου

Eγγραφο της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου Ηρακλείου με ημερομηνία 9 Νοεμβρίου 1942. Αναφέρεται στα καταφύγια του Ηρακλείου και τη συντήρησή τους, μεταξύ των οποίων και η στοά «Μακάσι»

Ένα  έγγραφο  της  τεχνικής  υπηρεσίας  του  Δήμου  Ηρακλείου  με  ημερομηνία  9  Νοεμβρίου  1942  αναφέρεται  στα  χαρτογραφημένα  καταφύγια  που  διαθέτει  η  πόλη  και  τη  συντήρηση  που  απαιτείται  για  καθένα  απ’αυτά.  Μεταξύ  άλλων  το  έγγραφο  αναφέρει :  τα  σημειούμενα  29  τον  αριθμόν  είναι τα ευρισκόμενα υπό την  κατοχήν  των  πολιτών  μεταξύ  δε  τούτων  περιλαμβάνονται και  τρεις  ενετικαί  στοαί.   Υπάρχουσι  και άλλα  διπλάσια  των  ανωτέρω  πλην  ευρίσκονται  υπό  την  κατοχήν  των  Γερμανικών  Αρχών  μεταξύ  των  οποίων  και  Ενετικαί  Στοαί  μεγάλης  σπουδαιότητος…

Το  έγγραφο  βρίσκεται  στα  Γενικά  Αρχεία  του  Κράτους  και  υπογράφεται  από  τον  τότε  διορισμένο  από  τις  αρχές  Κατοχής  Δήμαρχο  Ηρακλείου.  Η  στοά  Μακάσι  που  βρισκόμαστε  σήμερα,  σύμφωνα  με  το  χάρτη  που  συνοδεύει  το έγγραφο,  δεν  ήταν  υπό  την  κατοχή  των  Γερμανών  αλλά  είχε  δοθεί  στους  Ηρακλειώτες  για  να  προστατεύονται  από  τους  βομβαρδισμούς.  Αυτό  επιβεβαιώνεται  και  από  το  παρακάτω  δημοσίευμα  της  γερμανόφιλης  και  μοναδικής  τότε  εφημερίδας  του  Ηρακλείου  ΚΡΗΤΙΚΟΣ  ΚΗΡΥΞ   με  ημερομηνία  Τετάρτη  24  Νοεμβρίου  1943  και  αριθμό  φύλλου  696: «Εν  τω  πλαισίω  συμπληρωματικών  τινών  μέτρων  τα  οποία  πρέπει  να ληφθούν  δια  την  τάξιν  και  την  ασφάλειαν  εν  τοις  καταφυγίοις φέρομεν  εις  γνώσιν  των  αρμοδίων  και  μίαν αίτησιν  των  κατοίκων  της  συνοικίας  Πηγάιδα.  Πρόκειται  δια  το  «μακάσι»  όπου  ως  γνωστόν  καταφεύγουν  οι  κάτοικοι  όλων  των  πέριξ  και  του  οποίου  η μία  θύρα  εξόδου  έχει  φραχθή  δυσχαιραίνουσα  την  κίνησιν  του κόσμου  και  προκαλούσα  μικροατυχήματα  εις  τας  καταφευγούσας  εκεί    ιδίως  γυναίκας  και  παιδιά.  Αν  δεν  υπάρχη  λοιπόν  άλλος  σοβαρώτερος  λόγος  ας  ανοιχθή  η  θύρα  αυτή».

Την  Ενετική  Στοά  ΜΑΚΑΣΙ  χρησιμοποιούσαν  περιστασιακά  οι  κατακτητές  για  να  φυλακίζουν  αμάχους  και  ομήρους  που  συνελάμβαναν  κατά  διαστήματα  την  περίοδο  1941-1944.

Δύο  γεγονότα  σημάδεψαν  στις  αρχές  καλοκαιριού  του  1943  την  Κρητική  Αντίσταση.  Το  πρώτο  ήταν  η  διάσπασή  της  σε  δύο  Οργανώσεις,  την  Εθνική  Οργάνωση  Κρήτης  Ε.Ο.Κ.  και  το  Εθνικό  Απελευθερωτικό  Μέτωπο  Ε.Α.Μ.  Το  δεύτερο  γεγονός  ήταν  η  δράση  και  προδοσία  της  Εθνικής  Οργάνωσης  Δολιοφθοράς  Πληροφοριών  Ε.Ο.Δ.Π.  νομών  Ηρακλείου  Λασιθίου  και  η  αναχώρηση  του  Αρχηγού  της  Γεωργίου  Δουνδουλάκη  στις  5  Ιουνίου  1943  στη  Μέση  Ανατολή.  Και  τα  δυο  αυτά  γεγονότα  υπέπεσαν  στην  αντίληψη  των  κατακτητών  με  αποτέλεσμα  ο  Γερμανός  Διοικητής  Κρήτης  Μπρώυερ  να  διατάξει  συλλήψεις  οι  οποίες  έγιναν  σε  ολόκληρη  την  Κρήτη  στις  14  Ιουνίου  1943  (και  όχι  στις  15 που  άλλα  έγγραφα  αναφέρουν).  Ο  αριθμός  των συληφθέντων  παραμένει  μέχρι  σήμερα  άγνωστος.  Οι  μελετητές  της  Κρητικής  Αντίστασης,  αυτό  το  γεγονός  των  συλλήψεων  της  14^ης Ιουνίου  1943  το  ονομάζουν  ως  «το  μεγάλο  μπλόκο».  Οι  πατριώτες  αυτοί  οδηγήθηκαν  στη  στοά  «Μακάσι»  και  από  κει  στα  στρατόπεδα  συγκέντρωσης  του  Ράιχ.

Στο  αρχείο  της  Ανεξάρτητης  Ομάδος  Ανωγείων  υπάρχει  ένα  χειρόγραφο  σημείωμα-επιστολή  του  γιατρού  και  μέλους  της  Ε.Ο. Ρεθύμνου  Νικήστρατου  Βογιατζή  προς  τον  Αρχηγό  Ανωγείων  και  Άνω  Μυλοποτάμου  Γιάννη  Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη  το  οποίο  επιβεβαιώνει  τις  συλλήψεις  των  Κρητών  πατριωτών  τη  νύχτα  της  14^ης Ιουνίου  1943.  Αυτό  είναι  και  το  πρώτο  επίσημο  έγγραφο  που  μαρτυρεί  όχι  μόνον  τις  συλλήψεις  αλλά  και την  ημερομηνία  των.

Επιστολή του μέλους της Εθνικής Οργάνωσης Ρεθύμνου γιατρού Νικήστρατου Βογιατζή προς τον Αρχηγό Ανωγείων και Άνω Μυλοποτάμου Γιάννη Δραμουντάνη Στεφανογιάννη με ημερομηνία 15 Ιουνίου 1943. Στο έγγραφο αναφέρονται οι συλλήψεις που έγιναν το βράδυ της 14ης Ιουνίου 1943 στο νομό Ηρακλείου, ο μεγάλος αριθμός των οποίων έδωσε την ονομασία της γερμανικής επιχείρησης ως «το Μεγάλο Μπλόκο».

Γράφει  μεταξύ  άλλων  η  επιστολή :

15  Ιουνίου  1943

Αγαπητέ  Σύντεκνε

Σήμερον  το  βράδυ  ήλθαν  6  χωροφύλακες  και  2  Γερμανοί  του  φυλακίου  για  να πάνε  το  πρωί  στην  Ίδην  είπαν  στον  Πρόεδρον  να  εύρη  ζώα  το  πρωί  γι’αυτήν  την  δουλειάν.

Από  το  Ηράκλειον  μου  είπαν  ότι  συνέλαβον  χθες  το  βράδυ  πολλούς  μια  πληροφορία  τους  φέρει  2000.  …κάθε  πληροφορία  θα  γράψω  πάλιν.

Με  αγάπην

Νικήστρατος  Βογιατζής

Μια  άλλη  μεγάλη  αποστολή  που  ξεκίνησε  από  τη  στοά  «Μακάσι»  και  στην  οποία  μετείχε  το  σύνολο  των  Εβραίων  της  Κρήτης  και  250  πατριώτες  κρατούμενοι  των  Γερμανών,  έγινε  στις  9  Ιουνίου  1944  αλλά  δεν  έφτασε  ποτέ  στον  προορισμό  της.

Το  πλοίο  που  επιβιβάστηκαν  οι  Κρήτες  και  οι  Εβραίοι  ήταν  πλοιοκτησίας  Στέφανου  Παν.  Συνοδινού.  Αγοράστηκε  το  1935  αντί  του  ποσού  των  3800  λιρών  Αγγλίας.  Ονομάστηκε  Τάναϊς από  τον  πλοιοκτήτη  που  του  άρεσε  να  ονοματίζει  τα  καράβια  του  με  ονόματα   ποταμών  της  Ρωσίας.  Ο  ποταμός  Τάναϊς  (που  βρίσκεται  στο  εσωτερικό  της  Ρωσίας),  έδωσε  το  όνομά  του  στο  πλοίο.  Με  πλοίαρχο  το  Μιλτιάδη  Νικ.  Παπαγγελή,  την  17^η Μαΐου  1941  είχε  καταπλεύσει  στη  Σούδα  με  φορτίο  ξυλείας  προερχόμενο  από  τον  Πειραιά.  Την  26^η Μαΐου  εξακολουθούσε  να  παραμένει  αγκυροβολημένο  στη  Σούδα,  όταν  τις  πρωινές  ώρες  της  ημέρας  αυτής  βομβαρδίστηκε  από  γερμανικά  αεροπλάνα  και  βυθίστηκε  σε  πολύ  μικρό  βάθος.  Στη  συνέχεια  το  πλοίο  ανελκύστηκε  και  επισκευάστηκε  από  τους  γερμανούς  και  χρησιμοποιείτο  για  δικές  τους  μεταφορές  με  το ίδιο  όνομα  Τάναϊς.

Σ’αυτό  το  πλοίο  το  πρωί  της  9^ης Ιουνίου  1944  οι  Γερμανοί  επιβίβασαν  τους  Εβραίους  της  Κρήτης  (περίπου  300  άτομα)  και  τους  Κρητικούς  που  είχαν  συλλάβει  στη  μεγάλη  τυλιξά  στο  Μονοδένδρι  (περίπου  250  άτομα).  Φόρτωσαν  ακόμα  και  κάμποσους  Ιταλούς.  Προορισμός  του  πλοίου  ήταν  το  λιμάνι  του  Πειραιά.  Από  τον  Πειραιά  οι  Γερμανοί  θα  μετέφεραν  τους  ομήρους  σε  στρατόπεδα  εργασίας  στη  Γερμανία.  Τελικά  το  πλοίο  βυθίστηκε  ανοιχτά  της  Σαντορίνης  και  παρέσυρε  στον  βυθό  τις  600  ψυχές  που  κουβαλούσε.

Πριν  από  έξι  χρόνια,  με  τη  βοήθεια  ενός  εγγράφου  της  ιδιωτικής  συλλογής  του  Κώστα  Μαμαλάκη,  συλλέκτη  και  ερευνητή  της  περιόδου  1940-1944,  αποκαλύψαμε  σε εκδήλωση  στο  χωριό  Αρκάδι  Μονοφατσίου  το  πως  ακριβώς  βυθίστηκε  το  πλοίο  Τάναις.  Διαβάσαμε  αποσπάσματα  από  έγγραφο- αναφορά  του  Βρετανού  πλοιάρχου  του  υποβρυχίου  VIVID.  Το  πρωτότυπο  της  αναφοράς  υπάρχει  στο  Βρετανικό  αρχηγείο  Ναυτικού  και  αντίγραφo  στο  Ιστορικό  Μουσείο  Ηρακλείου. Σύμφωνα  λοιπόν  με  την  αναφορά  του  πλοιάρχου  που  λεγόταν  Μπάρλεϋ  «το  υποβρύχιό  του  ανήκε  στο  Βρετανικό  στόλο  της  Ανατολικής  Μεσογείου.  Εκείνη  την  ημέρα  περιπολούσε  στο  Νοτιοανατολικό  Αιγαίο.  Το  Τάναις  απέπλευσε  από  το  λιμάνι  του  Ηρακλείου  το  πρωί  της  9^ης Ιουνίου  1944  στις  8.32  η  ώρα,  συνοδεία  τριών  σκαφών.  Στις  2.31  μετά  το  μεσημέρι  έγινε  αντιληπτό  από  το  υποβρύχιο VIVID.  Στις  3.12  το  υποβρύχιο  είχε  πάρει  την  σωστή  θέση  σκόπευσης.  Η  απόσταση  μεταξύ  του VIVID  και  Τάναϊς  ήταν  2.300-2.700  μέτρα.  Το  στίγμα  του  ήταν  35^ο – 40΄  Βόρειο  και  25^ο – 11΄  Ανατολικό.  Το VIVID  εκτόξευσε  τέσσερις  τορπίλες.  Τον  στόχο  βρήκαν  οι  δύο  από  τις  τέσσερις.  Μετά  την  βύθιση  του  Τάναϊς  το VIVID  καταδύθηκε  στα  80  πόδια,  (σε  βάθος  24  μέτρων).  Εκεί,  σε  κατάσταση  κατάδυσης  παρέμεινε  μέχρι  τις  5.30  η  ώρα  το  απόγευμα.  Σαράντα  πέντε  λεπτά  μετά  τον  τορπιλισμό  του  ακούστηκαν  τέσσερις  δυνατές  εκρήξεις.  Ίσως  από  το  πολεμικό  υλικό  που  μετέφερε  στα  αμπάρια  του  το  πλοίο.  Από  την  βυθομέτρηση  που  έκανε ο  πλοίαρχος  του  υποβρυχίου  Μπάρλεϋ,  το  Τάναϊς  βυθίστηκε  σε  βάθος  1858  μέτρων».

Αυτά  γράφει  ο  πλοίαρχος  Μπάρλεϋ  για  την  βύθιση  του  Τάναϊς  από  το υποβρύχιό  του.  Οι  Βρετανοί,  εξηγώντας  με  άλλο  έγγραφο  την  ενέργειά  τους,  μιλούν  για  «μεγάλη  τραγωδία».  Από  τους  Εβραίους  τους  Κρήτες  και  τους  Ιταλούς  που  ήταν  κλειδωμένοι  στα  αμπάρια  δεν  σώθηκε  κανείς.

Ας  μου  επιτραπεί  στο  σημείο  αυτό  να  δώσω  μια  ερμηνεία  στην  ενέργεια  καταβύθισης  του  πλοίου  από  τους  Βρετανούς.  Το  καλοκαίρι  του  1944  ο  πόλεμος  πλησίαζε  στο  τέλος  του.  Οι  Γερμανοί  δούλευαν  ακατάπαυστα  στη  χώρα  τους  για  τη  δημιουργία  της  ατομικής  βόμβας  που  θα  τους  έδινε  το  προβάδισμα  για  την  τελική  νίκη.  Στα  ορυχεία  της  χώρας  τους και  της  γειτονικής  Πολωνίας  χρειαζόταν  χιλιάδες  εργατικά  χέρια  στην  ανεύρεση  ουρανίου.  Οι  Βρετανοί  γνώριζαν  ότι  το  πλοίο  Τάναϊς  μεταφέρει  στον  Πειραιά  ομήρους  Κρήτες  και  Εβραίους.  Ο  τελικός  τους  προορισμός  ήταν  η  Γερμανία.  Γι’αυτό  πήραν  την  απόφαση  να  βυθίσουν  το  πλοίο.  Οι  σύμμαχοι  δεν  θα  επέτρεπαν  εργατικά  χέρια  να  φτάσουν  στην  Γερμανία  σ’αυτή  την  κρίσιμη  καμπή  του  πολέμου.  Δικαιολογημένη  απόφαση ;  Όχι  βέβαια.

Πίσω  από  τα  σιδερένια  κάγκελα  της  εισόδου  της,  η  στοά  Μακάσι  δεν  έκλεισε  μόνο  κρατούμενους  που  οδηγήθηκαν  στα  φριχτά  στρατόπεδα  της  Γερμανίας.  Φυλακίστηκαν  και  γενναίοι  άντρες  που  στήθηκαν  στα  εκτελεστικά  αποσπάσματα, όπως  εκείνα  τα  παλικάρια  της  εκτέλεσης  που  πραγματοποιήθηκε  στις  6  Ιουλίου  1943  μετά  τα  σαμποτάζ  του  αεροδρομίου  Καστελλίου  και  των  αποθηκών  καυσίμων  των  Πεζών.  Στη  στοά  βρέθηκε  κρατούμενος  και  υποψήφιος  για  το  εκτελεστικό  απόσπασμα  ο  Μιχάλης  Πετρουγάκης  από  το  χωριό  Μουχτάρω  Πεδιάδος.  Και  διηγείται :

…μόλις  ετελείωσε  η  ανάκριση  μας  πήρανε  και  μας  πήγανε  στην  Όαση,  κάτω  από  τα  τείχη  σε  μια  στοά.  (σημ. :  στη  σημερινή  στοά  Μακάσι).

Τα  ξημερώματα φανήκανε  οι  Γερμανοί  στην  πόρτα  και  φωνάζανε  ονόματα.  Όποιος  άκουγε  το  όνομά  του  έβγαινε  έξω  και  τον  παίρνανε.  Ο  Μιχάλης  (…Σταυρακάκης),  ήξερε  γερμανικά  και  είπε  στο  χωριανό  μας  το  Γιώργη…:

-Να  πεις  στη  μάνα  μου  και  στις  αδερφές  μου  ότι  εμένα  θα  με  σκοτώσουνε.  Εσένα  όχι.  Να  μη  στενοχωρηθούνε.

Ο  Γερμανός που  φώναζε  τα  ονόματα  κρατούσε  και  ένα  φανάρι  για  να  βλέπει  το  χαρτί  και  να διαβάζει.  Στο  τέλος  επόμεινα  εγώ  μέσα  και  μερικοί  άλλοι  ακόμη.  Έλεγα  από  μέσα  μου :  «Αυτούς  θα  τους αφήσουνε  κι  εμένα  θα  με  σκοτώσουνε».  Ελαχταρούσα  και’γω  να  διαβάσουνε  το  όνομά  μου.

Ο  Γερμανός  όταν  τελείωσε  το  διάβασμα  των  ονομάτων  μας  είπε:

-Εσείς  που  δεν  ακούσατε  το  όνομά  σας  να  μείνετε  εδώ ! Και  μείναμε  μέσα  σ’αυτή  τη  σκοτεινή  τρύπα  και  μάθαμε  μετά  που  μας  αφήκανε  ότι  οι  άλλοι  εκτελέστηκαν…

Κυρίες  και  κύριοι

Ανέφερα  μερικές  μόνον  ψηφίδες  της  πρωτοπόρου  Κρητικής  Αντίστασης  στο  σύνολο  των  υποδουλωμένων  λαών  της   Ευρώπης  που  σχετίζονται  με  τη  στοά  Μακάσι  και  την  ιστορία  της.  Αυτό  το  «Μνημείο  Εθνομαρτύρων  και  Αφανών  Ηρώων»  που  συνδέθηκε  με  την  Αντίσταση  της  Κρήτης  ας  στείλει  σήμερα  στις  νέες  γενιές  ένα  μήνυμα.  Ότι :

Η  ιστορική  μνήμη  ενός  λαού  είναι  συνδεδεμένη  με  τη  θυσία.

Από  τη  θυσία  ξεχύνεται  η  Ελευθερία.

Και  μέσα  από  την  Ελευθερία  ας  κυριεύσει  τον  κόσμο  η  ΕΙΡΗΝΗ.