Ιστορία
05/11/2018
Έναν σπουδαίο οπλαρχηγό και αγωνιστή , τον Ιωάννη Σωπασή ή Κούβο, τίμησε σήμερα η κοινότητα των Λιβαδίων Μυλοποτάμου, στον χώρο της προτομής του στο χωριό, έναν άνθρωπο που έδωσε τη ζωή του αγωνιζόμενος στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, βρίσκοντας μαρτυρικό θάνατο μετά την αιχμαλωσία του από τους Τούρκους. Παρουσία πλήθους κόσμου αλλά και όλων των τοπικών φορέων πραγματοποιήθηκε με λαμπρότητα η εκδήλωση σήμερα Δευτέρα 5 Νοεμβρίου με κεντρικό ομιλητή τον Γεώργιο Κιαγιά (Σταματογιώργη), ενώ ακολούθησε παρέλαση από μαθητές και πλούσιο τραπέζι που προσφέρει κάθε χρόνο η οικογένεια Σωπασή.
Ο Ιωάννης Σωπασής ή Κούβος γεννήθηκε στα Λιβάδια το 1830 και έλαβε μέρος σε πολλές μάχες ενάντια στους Τούρκους. Μαζί με μια ομάδα 45 ατόμων από τα Λιβάδια, την Κράνα και τα Ζωνιανά πήγαν, μαζί με άλλους οπλαρχηγούς, στο Αρκάδι για να το υπερασπιστούν από τους Τούρκους.
Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και όταν τα πράγματα είχαν δυσκολέψει για τους Έλληνες, πάρθηκε απόφαση να προσπαθήσουν να διασπάσουν τον κλοιό τρεις απεσταλμένοι και να ζητήσουν εξωτερική βοήθεια. Ήταν ο Παπά-Κρανιώτης από το Αμάρι, ο Ιωάννης Σωπασής ή Κούβος. Δύο από αυτούς ο Κούβος και ο Παπαδάκης ξαναγύρισαν και κατόρθωσαν να ξαναμπούν στο Αρκάδι, ενώ ήξεραν ότι πήγαιναν σε βέβαιο θάνατο. Ο τρίτος Ο Παπά- Κρανιώτης δεν πρόλαβε, καθώς μέχρι να επιστρέψει είχε γίνει η καταστροφή.
Ο Ιωάννης Σωπασής ή Κούβος την ημέρα που έγινε η άλωση αιχμαλωτίσθηκε και θανατώθηκε από τους Τούρκους. Λέγεται ότι είχε μαρτυρικό θάνατο. Στο χωριό Μέση κοντά στο Αρκάδι αφού τον ακρωτηρίασαν, τον έκαψαν σε μια κουφάλα ελιάς. Προτομή του υπάρχει στα χωριά Λιβάδια και Μέση.
Διαβάστε παρακάτω ολόκληρη της ομιλία του Γεωργίου Κιαγιά στη σημερινή εκδήλωση:
Δημοσιεύθηκε σε: 
«…. Στο ‘ ναν του χέρι το σπαθί και στ’ άλλο την πιστόλα,
χάσκει να φάει την Τουρκιά εκείνηνα την ώρα.
Έπα δεν κόβουνε σπαθιά δεν νταγιαντούνε βόλια
Μόνο νταγιάντιζε Σκουλά απού ‘σαι από τ’ Ανώγεια…..
Με μια πιστόλα ασημωτή του Κούντη του Δημήτρη
Κεντά ο Σκουλάς τον τσεπανε και σείστηκε όλη η Κρήτη …..»
Ο Δήμος Ανωγείων θέλοντας να τιμήσει τη μνήμη των Ηρώων της Αρκαδικής εθελοθυσίας, σας προσκαλεί στην εκδήλωση που θα πραγματοποιηθεί στο χώρο του ανδριάντα του ήρωα Εμμανουήλ Βασιλείου (Αναγνώστου) Σκουλά, πυρπολητή της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, την Τετάρτη 7 Νοεμβρίου στις 12.30 μ.μ Παρακαλείσθε να τιμήσετε την εκδήλωση με την παρουσία σας.
Το πρόγραμμα της εκδήλωσης:
-Ώρα 12:30 μ.μ.: Επιμνημόσυνη δέηση
-Εκφώνηση του ιστορικού της επετείου, από τον κ. Γεώργιο Μ. Πατεράκη, Διδάκτορα Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Σχολικό Σύμβουλο Επί Τιμής, με θέμα: «Η Αρκαδική θυσία, ο Εμμανουήλ Σκουλάς και η διδασκαλία της τοπικής ιστορίας της Κρήτης»
-Κατάθεση στεφάνων στο χώρο του ανδριάντα
-Ενός λεπτού σιγή
-Εθνικός ύμνος
Το καλοκαίρι του 2006, ο Μιχάλης Ρούλιος σε ηλικία 87 ετών, με πλήρη διαύγεια πνεύματος που τον διέκρινε μέχρι και το τέλος της ζωής του, έδωσε μια συγκλονιστική συνέντευξη στον δημοσιογράφο της ΕΡΤ, Γιάννη Φασουλά, στην οποία μίλησε για την συμμετοχή του στο έπος του ’40 αλλά κατέθεσε και την μαρτυρία του για την Μάχη στο Σφακάκι στις 7 Αυγούστου 1944, στην οποία ο εφεδρικός ΕΛΑΣ απελευθέρωσε 98 γυναικόπαιδα, σε μια μάχη που έμεινε στην ιστορία ως μια από τις αρτιότερες επιχειρήσεις στον Β’Παγκόσμιο Πόλεμο. Το απόσπασμα της συνέντευξης για την μάχη στο Σφακάκι σας παρουσιάσαμε τον περασμένο Αύγουστο και μπορείτε να το διαβάσετε εδώ:https://www.anogi.gr/p25277
Η ΑΝΩΓΗ σας παρουσιάζει σήμερα το δεύτερο απόσπασμα της συνέντευξης του αυτής, κατά την διάρκεια της οποίας ο ίδιος ο Ρουλομιχάλης εξέφρασε την επιθυμία του να δημοσιευθεί μετά τον θάνατο του. Στο δεύτερο αυτό κομμάτι ο Μιχάλης Ρούλιος αναφέρεται στην δράση του κατά την διάρκεια του έπους της Αλβανίας, τον Οκτώβριο, τον Νοέμβριο και το Δεκέμβριο του 1940. Η συγκλονιστική αφήγηση του για τη “συνάντηση” του σε ένα ύψωμα στο Πόγραδετς με τέσσερις Ιταλούς όπου σώθηκε εκ θαύματος. Μιλάει ανοιχτά για την φρίκη του πολέμου και τις αποφάσεις στιγμής που κοστίζουν ή σώζουν τη ζωή σου σε τέτοιες δυσμενείς συνθήκες. “Δεν ήθελα εγώ να γενώ δολοφόνος, αλλά πόλεμος ήτανε, ίντα να έκανα;” λέει συγκινημένος στον Γιάννη Φασουλά.. Ο Μιχάλης Ρούλιος “έφυγε” πλήρης ημερών στις 15 Φεβρουαρίου 2017 και κηδεύτηκε στα αγαπημένα του Ανώγεια.
Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟ ΓΙΑΝΝΗ ΦΑΣΟΥΛΑ
“Αφού επιμένεις, θα σου πω, για τη Αλβανία. Ήμασταν στην Κομοτηνή, 29ο Σύνταγμα Πεζικού με σωματάρχη τον Κωνσταντίνο Μπακόπουλο. Όταν κηρύχθηκε ο πόλεμος νόμιζαν ότι θα χτυπήσουν οι Βούλγαροι μαζί με τσι Ιταλούς. Και έγινε γενική επιστράτευση στη Θράκη. Ο λοχίας μου ήταν ο Γουργουλίτης Νικόλαος, ο ταγματάρχης μου ήταν Μπαρμπαλιάς και το λοχαγό μου Ιωάννη Ζώη, θυμούμαι τα ονόματα τους. Εμάς τσι Κρητικούς μας διασπείρανε σε διάφορους λόχους, ανά δυο και ανά τρεις επειδή ήμασταν και πιο καλά εκπαιδευμένοι και έτυχε να πάω εγώ με ένα Περράκη από του Γάζι. Αυτός είχε καταγωγή από τον Καμαριώτη, αλλά μπορώ να σου πω ήτονε ένα παλικάρι, στα Ανώγεια δεν έχουμε τέτοιους άντρες. Ψυχωμένο κοπέλι. Και μου λέει “Ίντα καημένε Μιχάλη επαέ που ήρθαμε ανέ μπορούμε να βοηθούμε ο ένας τον άλλο”. Στη διμοιρία μας είχαμε και Τούρκους και Αρμένιους και Εβραίους.
Λοιπόν, πρόκειται να κάμουμε μια επίθεση τσι 6 του Δεκέμβρη του 1940. Εκάμαμε την επίθεση, καταλαμβάνουμε τα υψώματα. Είχανε φέρει το ορειβατικό πυροβολικό έκεια που ήμασταν εμείς που θέλα ξεκινήσουμε, πραγματικά αυτό στόχευε με μαθηματική ακρίβεια. Την κάναμε λοιπόν κατάληψη την κορφή, πιάσαμε κάποιους αιχμάλωτους πολλοί ήταν εκεί διαμελισμένοι από τα πυρά. Κάποια στιγμή έρχεται μια εντολή για ένα λόφο που ήταν από κάτω, προς το Πόγραδετς τώρα αυτή. Η λίμνη είναι από κάτω, η μισή είναι Σερβική και έχει μια πόλη εκεί την Οχρίδα.. Διατάσσουν λοιπόν να επελάσουμε και να καταλάβουμε το λόφο που από το λόφο εκειονά εβάναν τα πυρά μας και φτάνανε μέχρι τη λίμνη.
Αλλά από κάτω έχει καστανιές και έχει φύγει ένα οπλοπολυβόλο Ιταλικό και το έχουν στο χαχάλι μιας καστανιάς και μόλις επροβάλλαμε από πάνω αρχινά και μας ε γάζωνε.Ο μαύρος ο Περράκης είχε ένα οπλοπολυβόλο και μου λέει “δε καλοθορρώ μρε..” ενώ εγροίκας τσι σφαίρες που επέφτανε στο χιόνι και έκανανε ένα χαρακτηριστικό θόρυβο στο χιόνι απάνω. Και τονε θορρώ το Περράκη και κάνει ένα ανατίναγμα του ποδιού ντου να πάει μπροστά λίγο. Και με το ανατίναμα του ποδιού ντου τη παίζει η σφαίρα στο στεφάνι του κράνους του στο κέντρο, περνά το κράνος και σφηνώνεται στον εγκέφαλο. Και σκοτώθηκε. Εγώ δεν το κατάλαβα αμέσως. Μονό πλησιάζω προς τα μπρος και του φωνιάζω “γιάντα μρε δε βάνεις πράμα, για δε ρίχνεις σφαίρες;” και μια κοπανιά θορρώ το αίμα ντου και έρχεται και με βρίνει. Σύρνομαι έρποντας οπίσω, τόνε σύρνω και θορρώ δεν ετσίνησε καθόλου. Την έφαγε στο στεφάνι του κράνους και ετελείωσε απευθείας. Και παίρνω το οπλοπολυβόλο του.
Εκείνηνα τη δύσκολη κατάσταση την έσωσε ένας χωριανός μας λοχίας, του Γιαγκάκη του Σαλούστρο ένας γιος. Αριστείδη τόνε λέγανε και ήταν και κοντός. Από τη κορφή να βάλεις πυρά το ίσα κάτω όπως ήμασταν εκεί δεν ήταν εύκολο. και γροικούσαμε τη ταινία που γέμιζε το οπλοπολυβόλο.Και λέει μα δε κρατεί μρε κιανείς κιαμιά οπλοβομβίδα να τη ρίξουμε; Και εκράτουνε ένας Αξικός ένας Αντώνης Πατελάρος και σύρνεται και ρίχτει την οπλοβομβίδα και το κάνει ο διάολος και πάει και πέφτει ίδια εκειά που ήτανε το πολυβόλο. Μου πε ύστερα ένας Σωπασής Δημήτρης από τα Τσαχιανά ότι εσκότωσε τσι δυο στρατιώτες η οπλοβομβίδα και πήρανε οι άλλοι το πολυβόλο και φύγανε.. Και έτσα εξεμπλεξαμε και ήτονε αιτία ο Αριστείδης ο Σαλούστρος που διέταξε τον Πατελάρο να ρίξει προς τα εκεί. Μου ‘λέγε ο Σωπασής πως στο σημείο εκεί έσκαβε με το ξίφος και δεν έβρισκε τον πάτο από τσι τόσουσας κάλυκες που μας είχανε ριγμένους!
Ύστερα δα με τον ανθυπολοχαγό μας, μας επέψανε σε προκεχωρημένο φυλάκιο. Αλλά δεν έχω ένα Κρητικό να στη ριχτώ απάνω του, να πω έτοσες ο άνθρωπος είναι ψύχραιμος. Και πιάνει ενάμιση μέτρο χιόνι.Και είναι μια κορυφογραμμή, το αντέρισμα από τη μέση και κάτω έχουν οι Ιταλοί και εμείς από τη μέση και απάνω αλλά το έδαφος πιο απότομο, πιο ψηλό. Είναι τρεις σκοποί και φυλάγουν απάνω, η πλευρά μας κρατούνταν από τα στρατεύματα μας. Αλλά δεν μπορούσες να αντέξεις και όλη τη νύχτα με τη ψύξη.Και ήτανε εκεί μια καλύβα που είχανε άχυρα μέσα και επηγαίνανε οι Αλβανοί και κάνανε χωράφι το χειμώνα όπως το κάνουμε εμείς στο αόρη. Και επηγαίναμε και εξωμέναμε εκειά και ανά δυο ώρες ανεβαίνανε τρεις απάνω και κατεβαίνανε οι άλλοι τρεις σκοποί.Αλλά και κάθε βράδυ είχαμε και συγκρούσεις με τσι Ιταλούς.
Το μονοπάτι έχει ένα λόφο στη μέση και στα 100 μέτρα έχει ένα αντέρισμα που μπορεί να περάσει ο εχθρός και από μπροστά έχει άλλο ένα παρόμοιο σημείο. Εφυλάγαμε λοιπόν σε δυο σημεία, από πίσω είχενε δέτη. Δεν είχε περάσει μισή ώρα που είχα παραδώσει τη σκοπιά, πάω κάτω και την ώρα που ήμουνε ζεσταμένος ακούω “Στα όπλα”. Ήτανε ο ένας δεκανέας με τσι δυο στρατιώτες στη σκοπιά και του χούνε πετάξει οι Ιταλοί μια χειροβομβίδα. Αυτοί τσι χάνε δει τσι Ιταλούς και λέει να τσι πιάσουμε αιχμάλωτους και τσι φήνει και περνούνε μέσα και τε την ώρα που των είπανε απάνω τα χέρια βγάνει ο άλλος την επιθετική χειροβομβίδα και του τη πετά και φεύγουνε οι 4 Ιταλοί.
Φωνιάζουνε εδά να πάμε να σηκωθούμε να καταλάβουμε το φυλάκιο .Όντεν επόρισα όξω εκαταχτυπούσανε τα δόντια μου γιατί ήμουνε στη ζεστασά και εβγήκα στη παγωνιά και έλεγα στο νου μου “σκίσου μρε γης να πάω κάτω” λόγω τιμής όπως σου το λέω. Αλλά τσι θορρώ και εφοβούντονε. Ένας ανθυπολοχαγός εκειά άχρηστος ντήπι, ήτονε Πολιτικός μηχανικός και εγίνηκε ανθυπολοχαγός και κουράγιο να ‘χες σου το χάνε ντήπι! Και λέω α δε μπω μπροστά εχάθηκα γιατί θα τη φάω και δε θα γατέχω ίντα μου γίνεται! Και πηγαίνω ομπρός και μου κλουθά ένας οπλοπολυβολητής του 1917 από τη Κομοτηνή. Αλλά ήτονε μπουνταλάς, δεν έπαιρνε πολλές στροφές και του λέγα κλούθα μου μένα και μη φοβάσαι. Σωπατίζουμε στο παταράκι εμείς βέβαια ρίχναμε σφαίρες συνέχεια, φέρανε και από ψηλά μια άλλη διμοιρία. Οι Ιταλοί αφήνουν ένα οπλοπολυβόλο στο μονοπάτι μέσα και πάνε και κρύβονται στο χιόνι από πίσω στο λοφίσκο. Εγώ γατέχω πως εκειά από πίσω έχει γκρεμό. Αυτοί αφήσανε το οπλοπολυβόλο για να μας ντολαντίσουνε να σιμώσουμε να μας πετάξουνε χειροβομβίδες, γιατί είχανε ένα κασονάκι με επιθετικές χειροβομβίδες. Και λέω “Κύριε ανθυπολοχαγέ άφησαν το όπλο στο μονοπάτι και εφύγανε” Αλλά μια κοπανιά είδα ένα κεφάλι από πίσω, νύχτα βέβαια με χιόνι. Εγώ γατέχω ότι από πίσω έχει δέτη δε περνά. Ο οπλοπολυβολητής μας είναι δίπλα μου. Και μια κοπανιά θορρώ ένα και σηκώνεται απάνω. Σε απόσταση 3 μέτρα. Αλλά λέω, μρε μην είναι κανείς δικός μας και πάω και τονε σκοτώσω. Και έχω γυρισμένο το τουφέκι και του φωνιάζω και τόνε θορρώ πως κινεί τα χέρια του και πάει να πετάξει τη χειροβομβίδα και του βροντώ και γω ένα μπαλίδι, να τόνε κάτω..Δεν ήθελα εγώ να γενώ δολοφόνος αλλά πόλεμος ήτονε, ίντα να έκανα;. Αυτός σύρνει μια βουτιά και πλακώνει τσι άλλους. Οι άλλοι τα χάσανε. Έσυρα εγώ το όπλο πίσω για να γεμίσω να πετάξει τον κάλυκα αλλά από το ζόρε που είχα και τη κατάσταση τη κρίσιμη, δεν το σύρα μέχρι το τέρμα και δεν επέταξε το κάλυκα όξω και μπλοκάρει το τουφέκι μου. Και φωνιάζω του διπλανού μου από τη Κομοτηνή, ρίξε τόνε μρε γιατί θα μας ε φάνε.Οι άλλοι έχουνε φύγει. Με το πρώτο πυροβολισμό εξαφανίστηκε και ο ανθυπολοχαγός και οι άλλοι. Και ξεκινά και γαζώνει με το οπλοπολυβόλο. Τότεσας που του λέγα ρίξε τόνε, έχω γονατίσει και παίζουνε σε απόσταση ενός μέτρου. Και λάμπει στη μούρη μου η φωθιά του όπλου, σου ορκίζομαι στα παιδιά μου! Η λάμψη του όπλου του εχθρού έλαμψε στη μούρη μου. Και εξάνοιγα να δω, εφρουκάζουμουνε που την έφαγα τη σφαίρα. Μόλις εμπλόκαρε το όπλο και εγονάτισα και επολέμουνα να το φτιάξω είπα και του άλλου ρίξε τόνε μρε μη μας ε φάνε. Ούτε ξίφος είχα ούτε όπλο πως να προχωρήσω μπροστά. Από τη σύγχυση για να είμαι ειλικρινής, θα μπορούσα να πάρω το όπλο που είχανε αφήσει στο μονοπάτι και δεν το θυμήθηκα. Ο Ιταλός δε με σκότωσε γιατί όπως έπεφτε απάνω του ο άλλος και εμούγκριζε επάτησε τη σκανδάλη και όπου επήγε η σφαίρα, από τη σύγχυση κι αυτός και έτσι δε με πέτυχε.Αφού δεν εξάνοιγε ομπρός του! Αυτή ήταν η περίπτωση που μου τύχε στην Αλβανία και δεν την ξεχνώ ποτέ. Το χω πει μόνο σε καλά δικούς μου ανθρώπους, δημοσίως το λέω πρώτη φορά!”
Ομόφωνα το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Βιάννου ενέκρινε το παρακάτω ψήφισμα που αφορά την πραγματοποίηση της Ελληλογερμανικής Συνέλευσης που θα διεξαχθεί αρχές Νοεμβρίου στην Χερσόνησο. “Η Ελληνογερμανική Συνέλευση είναι ένας θεσμός που μας ήρθε μαζί με τα μνημόνια. Επικαλείται ένα ανύπαρκτο ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της Ελλάδας ενώ ουσιαστικά στοχεύει στην εξασφάλιση νέων πόρων από τον πλούτο της Χώρας μας για τους υπερχρεωμένους γερμανικούς Δήμους. Ουσιαστικά δεν είναι καθόλου συνέλευση ούτε ελληνογερμανική, ούτε έχει θεσμοθετηθεί από κανένα φορέα ούτε υπάρχει διαδικασία εκλογής των αντιπροσώπων που συμμετέχουν. Δεν μπορεί να είναι Συνέλευση και δεν είναι, γιατί η Συνέλευση είναι ένα ανοιχτό σώμα που λειτουργεί με διαφάνεια ενώ η συγκεκριμένη λειτουργεί πίσω από κατάκλειστες πόρτες και μια ελάχιστη περίληψη δημοσιεύει απ’ όσα διαδραματίστηκαν εκεί, χωρίς τήρηση πρακτικών αλλά και παροχή ενημέρωσης προς τους πολίτες. Δεν ανακοινώνονται ποιοι ελληνικοί Δήμοι έλαβαν ούτε γίνεται ενημέρωση στα δημοτικά συμβούλια, τα οποία δεν διαμορφώνουν τα δικά τους πλαίσια και προτάσεις, οι οποίες θα υποβάλλονται και θα συζητούνται ενώ δεν γίνεται απολογισμός των πεπραγμένων. Ελληνογερμανική είναι μόνο ως προς τη συμμετοχή.
Η ατζέντα όμως δεν εκπορεύεται από τα μέλη ούτε από τις ανάγκες των ελληνικών Δήμων. Γερμανοί έχουν καθορίσει ποιές είναι οι ανάγκες αυτές σύμφωνα με τα δικά τους προϊόντα και υπηρεσίες που θέλουν να προωθήσουν, ενώ καμία ισότιμη συμμετοχή δεν υπάρχει. Στις 14 /9/18 στο 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο για τα Ολοκαυτώματα και τις Γερμανικές Αποζημιώσεις που έγινε στη Βιάννο εκδόθηκε το εξής ομόφωνο ψήφισμα το οποίο συνυπογράφει ομόφωνα το Δημοτικό Συμβούλιο Βιάννου: «Η Γενική Συνέλευση του 3ου Πανελληνίου Συνεδρίου για τα Ολοκαυτώματα και τις Γερμανικές Αποζημιώσεις και ιδιαίτερα οι δήμαρχοι, δημοτικοί και περιφερειακοί σύμβουλοι που συμμετείχαν στις εργασίες του απαιτούν ομόφωνα:
Από την Περιφέρεια Κρήτης και τον Δήμο Χερσονήσου να ακυρώσουν την 8η Συνδιάσκεψη της Ελληνογερμανικής Συνέλευσης που προγραμματίζεται για τις αρχές Νοέμβρη στην Κρήτη. Ζητάμε: Από τις τοπικές και περιφερειακές αρχές να μην προσχωρήσουν σε ενέργειες και μεθοδεύσεις που συμψηφίζουν, υπονομεύουν και προσβάλλουν την ιστορική μνήμη. Βιάννος 14/9/2018». Δηλώνουμε ότι ακόμα και εάν πραγματοποιηθεί η μνημονιακή συνέλευση δεν θα συμμετάσχει κανείς από το μαρτυρικό Δήμο Βιάννου. Καλούνται όσοι μπορούν να συμμετάσχουν στην κινητοποίηση όλων των αντιστασιακών ομάδων έξω από το χώρο του ξενοδοχείου της Χερσονήσου, που θα πραγματοποιείται η συνέλευση να συστρατευθούν με απόλυτο τάξη και συνεργασία. Το Δημοτικό Συμβούλιο Βιάννου ως πρωτοστάτης σε όλους τους αγώνες για την ιστορική μνήμη των 461 εκτελεσθέντων Βιαννιτών συνεργάζεται με όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις για την προάσπιση των πανανθρώπινων αξιών της ελευθερίας, της εθνικής ανεξαρτησίας, της δημοκρατίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας”
Ο Δήμος Μαλεβιζίου και οι οικογένειες Εμμανουήλ Κουνάλη και Ανδρέα Νάθενα, θα τελέσουν την Παρασκευή 14 Σεπτεμβρίου 2018 και ώρα 6 μ.μ, το καθιερωμένο ετήσιο μνημόσυνο, για την ανάπαυση των ψυχών των εκτελεσθέντων από τους Γερμανούς κατακτητές, στις 14 Σεπτεμβρίου 1944. Το μνημόσυνο θα τελεστεί στα “Ξύπετρα”, τον χώρο εκτέλεσης. Θα πραγματοποιηθεί επιμνημόσυνος δέηση και θα ακολουθήσει χαιρετισμός του Δημάρχου Μαλεβιζίου Κωνσταντίνου Μαμουλάκη και στη συνέχεια ομιλία από τον πρόεδρο της Κοινότητας των Κορφών Κωνσταντίνο Φαραζάκη. Η εκδήλωση θα ολοκληρωθεί με την κατάθεση στεφάνων στο μνημείο, το προσκλητήριο των νεκρών και το ενός λεπτού σιγή στη μνήμη τους, πριν την ανάκρουση του εθνικού ύμνου. Μετά την εκδήλωση θα προσφερθεί καφές από τον Δήμο Μαλεβιζίου και τις οικογένειες Κουνάλη και Νάθενα.
Η Μάχη στα Ξύπετρα, 14 Σεπτεμβρίου 1944
Βρισκόμαστε στην αρχή του φθινοπώρου του 1944. Τα δείγματα κατάρρευσης του Γ’ Ράιχ, αρχίζουν πλέον να γίνονται περισσότερο από ορατά. Οι Γερμανοί στην περιοχή του Ηρακλείου συμπτύσσονται μεθοδικά, οργανώνοντας την έξοδό τους προς τη Σούδα και τα Χανιά. Ικανές δυνάμεις τους όμως, υπό μορφήν οπισθοφυλακής, παραμένουν ακόμη στην Αγία Βαρβάρα και στις Δαφνές, ενώ ένα τάγμα τους έχει στρατοπεδεύσει στην Τύλισο.
Είναι στεναχωρημένοι, φοβισμένοι και ως εκ τούτου πολύ επικίνδυνοι. Με την παραμικρή κίνηση σκοτώνουν, χωρίς λόγο και αιτία.
Ρεπορτάζ:Γιώργης Μπαγκέρης
Φωτογραφίες:Αγγέλα Σκουλά
Με δόξα και τιμή, πλήθος κόσμου βρέθηκε τη Κυριακή 26 Αυγούστου, στην είσοδο του χωριού στο Περαχώρι, όπου πραγματοποιήθηκαν με λαμπρότητα τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του μεγάλου Ανωγειανού οπλαρχηγού, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, Εμμανουήλ Νικολάου Ξυλούρη ή “Τζιτζή”.
Άπαντες ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του Δήμου Ανωγείων και της οικογένειας των Ξυλούρηδων και με τη παρουσία τους τίμησαν έναν ήρωα που έλαβε μέρος σε περισσότερες από 50 μάχες, είχε 19 τραύματα από σφαίρα και που πέθανε τον Δεκέμβριο του 1913, πάμπτωχος, όπως οι αληθινοί ήρωες που δεν ζητάνε ανταλλάγματα μετά από την πατρίδα διότι απλά έπραξαν το καθήκον τους. Έτσι και ο “Τζιτζής” αρνήθηκε πεισματικά όλα τα καλέσματα της Ελεύθερης πατρίδας, αρνούμενος να δεχτεί τιμητική σύνταξη για την σπουδαία δράση του.
Όποια ιστορία εγράφτηκε με αίμα από τη μάχη,
μελάνι να τη γράψει αλλιώς στον κόσμο δεν υπάρχει..
Αυτή η μαντινάδα αναγράφεται στη βάση του αγάλματος και ένα θερμό χειροκρότημα συνόδευσε τον Περιφερειάρχη Κρήτης Σταύρο Αρναουτάκη και τον Διοικητή Ναυστάθμου Κρήτης, Αρχιπλοίαρχο Γεώργιο Αγραφιώτη, όταν έβγαλαν την Ελληνική σημαία με την οποία ήταν τυλιγμένο και πραγματοποίησαν, τα αποκαλυπτήρια του. Τα Ανώγεια, στο πρόσωπο του Εμμανουήλ Ξυλούρη τιμούν ένα ανιδιοτελή ήρωα για την Ελευθερία, ένα σύμβολο της ειρήνης και της δικαιοσύνης.
Πλήθος κόσμου είχε συρρεύσει από νωρίς στον χώρο, ενώ αρκετοί επίσημοι έδωσαν το παρόν, ανάμεσα τους ο Δήμαρχος Ανωγείων Εμμανουήλ Καλλέργης και σύσσωμο το Δημοτικό συμβούλιο, ο Βουλευτής Ρεθύμνου της Ν.Δ Γιάννης Κεφαλογιάννης, ο Βουλευτής Ηρακλείου του Κ.Κ.Ε Μανόλης Συντιχάκης, ο Βουλευτής Ηρακλείου της Ν.Δ Λευτέρης Αυγενάκης, ο Περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης, ο Στρατηγός ε.α Βασίλης Μανουράς, ο Αρχιπλοίαρχος Διοικητής Ναυστάθμου Κρήτης Γεώργιος Αγραφιώτης, ο Δήμαρχος Αστερουσίων Εμμανουήλ Κοκοσάλης, ο πρόεδρος της Δημοτικής επιχείρησης Μυλοποτάμου Γεώργιος Κλάδος, ο Αντιδήμαρχος Μαλεβιζίου Άρης Σαλούστρος ο Νικόλαος Μειντάνης εκ μέρους της Παγκόσμιας ενορίας της Αγίας Σοφίας, ο πρόεδρος του Πολιτιστικού συλλόγου Ανωγείων Νίκος Βρέντζος και πολλοί άλλοι.
Αρχικά εψάλει επιμνημόσυνος δέηση στον χώρο από τους ιερωμένους των Ανωγείων, χοροστατούντος του εκπροσώπου του Μητροπολίτη Ρεθύμνης κ.κ Ευγένιου, ηγούμενου της Ιεράς Μονής Χαλέπας.
ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΗΓΟΥ ΓΕΕΘΑ
Μετά τα αποκαλυπτήρια ο Διοικητής του Ναυστάθμου Κρήτης Αρχιπλοίαρχος Γεώργιος Αγραφιώτης εκφώνησε ένα χαιρετισμό από τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ Ναύαρχο Ευάγγελο Αποστολάκη που λόγω υποχρεώσεων δεν κατέστη δυνατή η παρουσία του. Στον χαιρετισμό του μεταξύ άλλων ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ τονίζει:
“Ο Εμμανουήλ Ξυλούρης ή Τζιτζής χωρίς ποτέ να λογαριάζει τη ζωή του παρέμεινε πιστός θεματοφύλακας των αρχών, των παραδόσεων και των αξιών της Κρήτης και της Πατρίδας μας. Με την αγωνιστικότητα και τον ηρωισμό του στα πεδία των μαχών, μας έχει διδάξει το χρέος μας απέναντι στην Πατρίδα, την ώρα του αγώνα για την Ελευθερία και την αντίσταση στην ξένη επιβολή. Υποχρέωση δικιά μας είναι να μην επιτρέψουμε οι θυσίες των ανθρώπων μας που έπεσαν στο καθήκον για την Πατρίδα, να πάνε χαμένες και να ξεχαστούν..” αναφέρει ο χαιρετισμός που ολοκληρώνεται τονίζοντας:”Στους δύσκολους καιρούς που διανύουμε, η ύπαρξη προτύπων που αναδεικνύουν την ανιδιοτέλεια, την προσφορά, το καλό και το άριστο, είναι ιδιαίτερης αξίας και αναγκαία για όλους μας. Ο Εμμανουήλ Ξυλούρης αποτελεί πρότυπο λεβεντιάς, χαρακτηριστικό μεγάλης σημασίας για εμάς τους Κρητικούς. Αθάνατος!”.
Στην συνέχεια έγινε κατάθεση στεφάνων και η ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου, ενώ άγημα του στρατού απέδιδε τιμές. Στην κατάθεση στεφάνων ξεχωριστή ήταν η παρουσία της απογόνου του Τζιτζή Όλγας Σαλούστρου, και του Ψαραντώνη με τον Αναστάσιο Ξυλούρη που κατέθεσαν εκ μέρους της οικογένειας.
Ο ΜΑΝΟΛΗΣ ΚΑΛΛΕΡΓΗΣ
Εκ μέρους του Δήμου Ανωγείων στη συνέχεια μίλησε ο Δήμαρχος Εμμανουήλ Καλλέρης που μεταξύ άλλων ανέφερε τα εξής:”Ο Δήμος Ανωγείων και η οικογένεια Ξυλούρη σας καλωσορίζει στα αποκαλυπτήρια του αγάλματος ενός ήρωα των Κρητικών Επαναστάσεων μέχρι την ένωση της Κρήτης με την μητέρα Ελλάδα. του Εμμανουήλ Ξυλούρη, του οποίου αποδίδουμε την πρέπουσα τιμή με τη σημερινή εκδήλωση. Θέλω να εκθέσω δυο γεγονότα από την μελέτη των πηγών της ιστορίας μας που μου έκαναν βαθύτατη εντύπωση από παλιά και πιστεύω ότι αξίζει να αναδειχθούν, σαν παράδειγμα για όλους μας και ιδιαίτερα για τους νέους στους δύσκολους και περίεργους καιρούς που ζούμε.
Πρώτον, ο περήφανος αυτός άνθρωπος που πρόσφερε τα πάντα από τη νεότητα του αγωνιζόμενος για την απελευθέρωση της Πατρίδας, αρνήθηκε κάθε τιμητική, ηθική ή υλική διάκριση από την Πολιτεία της Κρήτης, θεωρώντας ότι έκανε το αυτονόητο, απλά το καθήκον του και δεν χρειαζόταν ανταπόδοση για αυτό.
Δεύτερον, όταν πέθανε φτωχός, έχοντας μια πολυμελή οικογένεια, ο Δήμος Ανωγείων, αναγνωρίζοντας τη προσφορά του για το κοινό καλό, το μεγαλείο και τη σεμνότητα του, ανταπέδωσε την ηθική υποχρέωση του και τον κήδευσε δημοτική δαπάνη. Αυτά νομίζω είναι δυο σημαντικά γεγονότα στην ιστορία του τόπου μας που πρέπει να μας διδάσκουν και σήμερα..”.
Τον λόγο στη συνέχεια πήρε ο γνωστός Ανωγειανός μαντιναδολόγος Αριστείδης Χαιρέτης. Η μαντινάδα του Γιαλάφτη με την οποία θέλησε ο ίδιος να τιμήσει την σημερινή εκδήλωση ανέφερε:
Τζιτζή, ο χρόνος δεν μπορεί, τη δόξα να σου πάρει,
χαλάλι σου είναι η τιμή, γιατί ήσουν παλικάρι..
Ο ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΞΥΛΟΥΡΗΣ
Εκ μέρους της οικογένειας Ξυλούρη, μίλησε ο πρώην Δήμαρχος Ανωγείων Νικόλαος Ξυλούρης. Στην ομιλία του τόνισε:
“Η ζωή του καπετάνιου Εμμανουήλ Ξυλούρη ή Τζιτζή ήταν γεμάτη αγώνες. Παρόν σε όλες τις μάχες. Το σώμα του είχε 19 σημάδια, από τις “μπάλες” όπως έλεγαν τις σφαίρες τότε των Τούρκων. Και το τέλος του,ήταν ότι πέθανε πάμφτωχος σε ένα μικρό δωμάτιο όπως συνηθίζουν οι μεγάλοι της ιστορίας που παλεύουν ανιδιοτελώς για την Ελευθερία της Πατρίδας τους. Με τα σημερινά αποκαλυπτήρια, αποδίδουμε την αρμόζουσα τιμή στη μνήμη του μεγάλου αγωνιστή της σύγχρονης ιστορίας μας, όπως έχουμε χρέος. Το άγαλμα αυτό θα θυμίζει σε μας και τους επόμενους ότι έχουμε ευθύνη και υποχρέωση να φανούμε άξιοι απόγονοι, πανάξιων προγόνων.
Καπετάν Μανόλη Τζιτζή, μας έβαλες πολύ ψηλά τον πήχη. Εμείς πάντως προσπαθούμε και θα συνεχίσουμε να προσπαθούμε. Αθάνατος καπετάν Μανόλη Τζιτζή..”
Την εκδήλωση χαιρέτισαν με επιστολή τους ο Ευρωβουλευτής της Ν.Δ Μανόλης Κεφαλογιάννης,ο Βουλευτής ΠΑ.ΣΟ.Κ Ηρακλείου Βασίλης Κεγκέρογλου και ο τέως δήμαρχος Ανωγείων Σωκράτης Κεφαλογιάννης που δεν μπόρεσαν να παρευρεθούν λόγω υποχρεώσεων. Στην επιστολή που έστειλε ο πρώην Δήμαρχος Ανωγείων Σωκράτης Κεφαλογιάννης αναφέρει τα εξής:
Σήμερα, ο Δήμος Ανωγείων με την οικογένεια των Ξυλούρηδων οργανώνει τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Εμμανουήλ Νικ. Ξυλούρη (Τζιτζή), οπλαρχηγού των απελευθερωτικών αγώνων τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, αποτίοντας φόρο τιμής στον αγωνιστή.
Ο Θουκυδίδης έγραφε, « ανδρών επιφανών, πάσα γη τάφος» και τα Ανώγεια είχαν πάντα αγωνιστές που υπερασπίστηκαν την ελευθερία και την αξιοπρέπεια των Ανωγειανών και όλων των Ελλήνων.
Χρήσιμο για την ιστορική μνήμη και συνείδηση με αφορμή τον ανδριάντα του οπλαρχηγού οι νέοι Ανωγειανοί να μαθαίνουν τη ιστορία τους.
Η δράση του Εμμανουήλ Ξυλούρη ή Τζιτζή (1844-1913) στις επαναστάσεις εναντίον των Τούρκων του 1866, 1878 και 1896, ακουγόταν από τα στόματα όλων που έπαιρναν μέρος σε μάχες μαζί του.Σήμερα, τα δισέγγονα του Μανόλη Ξυλούρη ή Τζιτζή, διατηρούν τα όπλα του προπάππου τους, πολλές φωτογραφίες και πορτραίτα της εποχής. Διασώζουν και πολλά προφορικά στοιχεία που άκουγαν από τον πατέρα και τον παππού τους για τον ατρόμητο καπετάνιο Τζιτζή.
Χαιρετίζω τις εκδηλώσεις απόδοσης τιμής στον Ήρωα Εμμανουήλ Ξυλούρη Τζιτζή.”καταλήγει.
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την ομιλία του Γιώργου Καλογεράκη, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ιωαννίων, που καταχειροκροτήθηκε με την απλότητα με την οποία εκθείασε τα ανδραγαθήματα του μεγάλου ήρωα και των μηνυμάτων που δίνει η δράση του στις νεότερες γενιές. Μετά την εκδήλωση ο Δήμος και η οικογένεια Ξυλούρη παρέθεσαν γεύμα σε όλο τον κόσμο στις ταβέρνες των Λευτέρη και Γιώργη Καλομοίρη.
Ολόκληρη η ομιλία του ιστορικού ερευνητή Γιώργου Καλογεράκη έχει ως εξής:
Εμμανουήλ Ξυλούρης ή Τζιτζής,
ένα «πανανθρώπινο» σύμβολο Ελευθερίας και Ειρήνης
Το 1669 ολοκληρώνεται η κατάληψη της Κρήτης από τους Οθωμανούς Τούρκους. Η σκιά της σκλαβιάς σκεπάζει την Κρήτη ως το 1898 που ορίζεται αυτόνομη Κρητική Πολιτεία. Διακόσια είκοσι εννέα χρόνια δύσκολα, αβάσταχτα, ποτισμένα με το αίμα χιλιάδων Κρητών. Συχνές επαναστάσεις ξεσπούσαν, μεγαλύτερη όλων η Μεγάλη Κρητική Επανάσταση των ετών 1866-69.
Στο πέρασμα των χρόνων και των επαναστάσεων για ελευθερία και ανεξαρτησία, αναδείχτηκε το μεγαλείο των Κρητών αγωνιστών. Αρχηγών Οπλαρχηγών, απλών Επαναστατών.
Ο Οπλαρχηγός Μανόλης Ξυλούρης ή Τζιτζής, ήταν ένας απ’αυτούς. Ποτέ δε γύρεψε αξιώματα, γνώριζε ότι αυτά δεν έχουν καμιά αξία την ώρα της μάχης. Αυτό που έπρεπε να κάνει το έκανε. Χωρίς να λογαριάζει τη ζωή του. Οι τίτλοι για τον Τζιτζή δεν είχαν καμιά αξία. Δεν τους ζήτησε, δεν τους αποδέχτηκε. Ο ηθικός του κώδικας ήταν δικαιοσύνη – ελευθερία – αξιοπρέπεια – τιμή.
Ο Μανόλης Ξυλούρης ή Τζιτζής γεννήθηκε στα Ανώγεια Μυλοποτάμου το 1844. Ο πατέρας του ήταν ο Νικόλαος Ξυλούρης από την ιστορική οικογένεια των Ξυλούρηδων. Μητέρα του ήταν η Αικατερίνη από την οικογένεια των Σμπώκηδων. Ήταν στο ανάστημα ψηλός, είχε αρρενωπό πρόσωπο, μουστάκια και γενειάδα μαύρου χρώματος. Μυώδη μπράτσα και πόδια. Είχε πλατύ στήθος και διακρινόταν για τη μετριοφροσύνη του.
Παντρεύτηκε την Ευθυμία (Πασπαράκη) και απέκτησαν εφτά παιδιά. Τον Γεώργιο, τον Νικόλαο, τον Ανδρέα, τον Αθανάσιο, την Αθηνά, την Ειρήνη και την Κωνσταντινιά. Μεγαλοβοσκός, με τέσσερα μητάτα στη Νίδα. Τα Πετραδολάκια ήτα το δεύτερο σπίτι του. Στο τέλος, κι ενώ η Κρήτη ελευθερώθηκε, βρέθηκε χωρίς περιουσία. Την είχε διαθέσει στους αγώνες. Συχνή κατάληξη των πολεμιστών με ηθικές αξίες.
Τα πρώτα νάματα του πολέμου πήρε από την πρώτη μάχη με τους Άνω Μυλοποταμίτες και άλλων υπό τον Μιχάλη Κόρακα Μαλεβυζιώτων στις αρχές της επανάστασης του 1866, γύρω από το χωριό Τύλισσος. Η μάχη αυτή άρχισε το μεσημέρι και έληξε κατά τη δύση του ήλιου. Ήταν πολύ σκληρή και πολλές φορές ήρθαν στα χέρια οι Χριστιανοί με τους Τούρκους.
Στη μάχη της Τυλίσσου τραυματίστηκαν πολλοί από τους Χριστιανούς και σκοτώθηκαν ο Νικόλαος Βασιλείου Σκουλάς, (αδερφός του αρχηγού Μιχαήλ Σκουλά) και ο Παπα – Μιχάλης Γαραζανός. Ο Στέργιος Κεφαλογιάννης, Ανωγειανός, τραυματίστηκε σοβαρά και πέθανε από τα τραύματά του μετά τρεις μέρες. Ακολούθησαν πολλές μάχες, η εκστρατεία των Ανωγειανών στα Σφακιά, μάχες το 1867 και 1868, δεύτερο και τρίτο έτος της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης, μάχες στην επανάσταση του 1877-1878, στην Επανάσταση του 1881, στην επανάσταση του 1889 και στην τελευταία επανάσταση 1896-1897. Στις αρχές Μαρτίου 1897, δόθηκε η τελευταία μάχη που πήρε μέρος ο Μανόλης Ξυλούρης στη θέση Σκαφιδαράς. Ήταν τότε 53 ετών. Στη μάχη αυτή τραυματίστηκε ο Γεώργιος Ζωνός στον αντίχειρα του αριστερού χεριού, ο Ιωάννης Μ. Σκουλάς ή Γιάγκος, ο Νικόλαος Ι. Κεφαλογιάννης ή Διάκος και ο Νικόλαος Κεφαλογιάννης. Ο τελευταίος έζησε αλλά έμεινε ανάπηρος.
Ο Μανόλης Ξυλούρης ή Τζιτζής διακρίθηκε στις παρακάτω μάχες εναντίον των Τούρκων :
Μάχη Τυλίσσου Μαλεβυζίου, Αύγουστος 1866.
Μάχη Καμαριώτη Μυλοποτάμου, Ιανουάριος 1867.
Μάχη Πυργούς Μαλεβυζίου, 27 Ιανουαρίου 1867.
Μάχη Δοξαρού Μυλοποτάμου, 19 Μαΐου 1867.
Μάχη Φραγκοκάστελλου Σφακίων, 24 Ιουνίου1867.
Μάχη Τυλίσσου, Ιούλιος 1867.
Μάχη Κέρης Μαλεβυζίου, Μάρτιος 1868.
Μάχη Γαζίου, Σεπτέμβριος 1878.
Μάχη Σκαφιδαρά, 6 Αυγούστου 1896.
Τραυματίστηκε στις παρακάτω μάχες :
Το 1866 τον μήνα Μάιο στη θέση Δοξαρό στον αριστερό βραχίονα. Η σφαίρα βγήκε από την ωμοπλάτη, αφού του προξένησε τέσσερις οπές.
Τον Οκτώβριο του 1866 στη θέση Κέρη Ρογδιάς Μαλεβυζίου στο μέτωπο.
Τον Μάιο του 1867 στο Ασκύφου Σφακίων στον αριστερό μηρό.
Τον Μάρτιο του 1868 και πάλι στην Κέρη Μαλεβυζίου.
Τον Σεπτέμβριο του 1878 στο Γάζι..
Το Αρχηγείο του Ανατολικού Τμήματος στις 22 Μαΐου 1897, τον αναγνώρισε Οπλαρχηγό κατά τις Επαναστάσεις του 1866 και 1878. Στις 20 Φεβρουαρίου 1902, οι Αρχηγοί και πληρεξούσιοι της επανάστασης του 1866 και 1878 πιστοποιούν ότι ο Μανόλης Ξυλούρης ή Τζιτζής υπήρξε ένας από τους γενναιότερους άντρες και ότι φέρει σε διάφορα μέρη του σώματός του 19 σφαίρες τις οποίες έλαβε από τους εχθρούς. Στις 10 Φεβρουαρίου 1903, οι επιζώντες πληρεξούσιοι της επαναστατικής συνέλευσης του 1866-1878 πιστοποιούν ότι διετέλεσε Οπλαρχηγός Α΄ τάξης και ότι πληγώθηκε πολλές φορές κατά τις μάχες.
Τον Τζιτζή η αποκατάσταση της Κρήτης κατά το 1898 βρήκε γέροντα και ανίκανο πλέον για εργασία. Για τον λόγο αυτό εγκατέλειψε και το ποιμενικό του επάγγελμα. Τα εφόδια για να αποκατασταθεί μεταξύ των παλαιών αγωνιστών που του πρόσφεραν κατά διαστήματα οι Αρχηγοί, (δηλαδή τα διπλώματα), δεν τα δέχονταν και έτσι δεν έτυχε αρωγής από την Κρητική Πολιτεία. Έπρεπε να κατατεθούν πιστοποιητικά για τη δράση του στις προηγούμενες επαναστάσεις.
Αναγκάστηκαν λοιπόν φίλοι και συναγωνιστές του και απευθύνθηκαν στον επιζώντα Παπαδάκη από το χωριό Φόδελε, (χωρίς να το γνωρίζει ο Τζιτζής), ο οποίος θήτευσε γραμματικός της Επαναστατικής Συνέλευσης των Κρητών και γνώριζε τη δράση του Τζιτζή. Με μεγάλη προθυμία έδωσε πιστοποιητικό για τη δράση του με το οποίο κατετάγηκε μεταξύ της δευτέρας τάξεων αγωνιστών. Ακίνητη περιουσία δεν είχε για να ζει από τα εισοδήματά της. Είχε και πολυμελή οικογένεια, τρεις κόρες ανύπαντρες και τρεις γιους ανήλικους και γι’αυτόν τον λόγο τα τελευταία χρόνια της ζωής του τα πέρασε πολύ φτωχικά. Όπως σχεδόν όλοι οι ήρωες αγωνιστές υπέρ της Πατρίδας. Πέθανε και κηδεύτηκε στα Ανώγεια τον μήνα Δεκέμβριο του 1913 δημοσία δαπάνη.
Κυρίες και κύριοι
Η Ελευθερία προϋποθέτει αγώνες, θυσίες και αίμα. Αποτέλεσμα της ελευθερίας είναι η Ειρήνη. Με την Ειρήνη, ο άνθρωπος ολοκληρώνεται ως προσωπικότητα δημιουργώντας έργα πολιτισμού. Ο Τζιτζής από το 1866, σε ηλικία 32 ετών, ως το 1898, υπηρέτησε τις αξίες της Ελευθερίας και της Ειρήνης. Προσθέτοντας στην νεώτερη Κρητική Ιστορία, τις δικές του σελίδες. Καπετάν Μιχάλης Κόρακας, Γενικός Αρχηγός, Αντώνης Τρυφίτσος, Αρχηγός των έξι Ανατολικών Επαρχιών και Μανόλης Ξυλούρης ή Τζιτζής, Οπλαρχηγός Μυλοποτάμου. Τρεις Κρήτες, μέτοχοι των κρητικών Επαναστάσεων από το 1866 ως το 1898. Αυτοί είναι οι Κρητικοί με τις περισσότερες μάχες εναντίον των Οθωμανών. Στο σώμα του ο Τζιτζής, όπως μαρτυρούν οι Αρχηγοί και Πληρεξούσιοι των επαναστάσεων 1866 και 1878 δέχτηκε δεκαεννιά σφαίρες. Σύνταξη δεν ζήτησε ποτέ. Ακόμη κι όταν τον παρακαλούσαν οι συναγωνιστές του να υποβάλει αίτηση, τα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας. Πεθαίνοντας πάμφτωχος. Όπως ο Πλαστήρας και ο Τρικούπης, όπως ο Κολοκοτρώνης, όπως ο ανιψιός του Χριστομιχάλης Ξυλούρης.
Αυτός ήταν ο Μανόλης Ξυλούρης. Ένα πανανθρώπινο σύμβολο, που ξεπερνά τα Ανώγεια και την Ελλάδα, ένα σύμβολο Ελευθερίας και Ειρήνης όλου του κόσμου.
Κυρίες και κύριοι
Έγινε θρύλος ο Τζιτζής στ’Ανώγεια. Και τα κατορθώματά του τα διηγούνταν οι γιαγιάδες στα εγγόνια τους. Και τους λέγανε πως ο Τζιτζής κυνηγούσε με τα πόδια έναν Τούρκο καβαλάρη πάνω στη φοράδα του.
-Και τον έπιασε γιαγιά τον Τούρκο ο Τζιτζής ;
-Ναι παιδί μου, τόνε πρόλαβε. Και έφταξε κι έπιασε την ουρά τση φοράδας. Και σύρνει την ουρά και πέφτει η φοράδα κάτω και πιάνει ο Τζιτζής τον Τούρκο.
Και μόλις τελείωνε η γιαγιά, το παιδί έλεγε :
-Μα πε μου το πάλι γιαγιά, πε μου το !
Κυρίες και κύριοι
Ψυχές σαν τον Μανόλη Ξυλούρη ή Τζιτζή, κανείς δε μπορεί να υποτάξει, κανείς δε μπορεί να νικήσει. Μόνο ο Χάρος. Για να έρθει ο λαϊκός τραγουδιστής και να πει :
Τζιτζή και πως τον άφηκες το Χάρο να νικήσει
αφού δε βρέθηκε ποτέ σ’ανατολή και δύση,
Τούρκος μπροστά σου να σταθεί και να σε πολεμήσει ;