Το πατρικό σπίτι του Γιώργη Κλάδου στα Σείσαρχα

Ρεπορτάζ:Γιώργης Μπαγκέρης

Φωτογραφίες:Μανόλης Σαμόλης

Λίγες ώρες μετά τη  θλιβερή είδηση του θανάτου του Γιώργη Κλάδου, η ΑΝΩΓΗ βρέθηκε στην γενέθλια γη του πρώην δημάρχου Ανωγείων. στα πανέμορφα Σείσαρχα και συνομίλησε με ανθρώπους του χωριού που με συγκίνηση και αγάπη μας ξετύλιξαν μνήμες και πτυχές της ζωής και της πολυσχιδούς προσωπικότητας του. Αγαπητός από όλους τους συγχωριανούς του, αλλά και οι περισσότεροι με αίσθημα περηφάνιας για το γεγονός ότι γεννήθηκαν και έζησαν στην ίδια γη με μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της Αριστεράς και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, μας άνοιξαν με θέρμη τις πόρτες τους για να πουν δυο λόγια αγάπης και σεβασμού στον ξεχωριστό δικό τους άνθρωπο.

Ο Βαγγέλης Φλουρής

Παγωμένη η ατμόσφαιρα στα Σείσαρχα, με την θερμοκρασία να πέφτει κάτω από τους πέντε βαθμούς, σε μια μουντή χειμωνάτικη μέρα, που ήρθε να γίνει ένα με το θλιβερό χαμπέρι του θανάτου του Γιώργη Κλάδου. Η γενέθλια γη θα αγκαλιάσει αύριο για πάντα ένα από τα αξιότερα τέκνα της και οι άνθρωποι των Σεισάρχων, μας μιλούν τον άνθρωπο Κλάδο, τον ξεχωριστό δήμαρχο, τον κυνηγημένο ιδεολόγο και τον λιγομίλητο άνθρωπο που στα τελευταία χρόνια της ζωής του επισκεπτόταν τα καλοκαίρια το χωριό με έντονο πάντα το ενδιαφέρον για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι μόνιμοι κάτοικοι του.

Από τους ανθρώπους των Σεισάρχων μάθαμε για την ξεχωριστή και ιδιαίτερη φιλία και σχέση που έδενε τον Γιώργη Κλάδο με τον Σωκράτη Κεφαλογιάννη, αλλά και όλους τους δημάρχους Ανωγείων που συνέχιζαν το έργο του πάνω στα αποτυπώματα που είχε αφήσει όπως μας τόνισε ο σκηνοθέτης και συγχωριανός του Λευτέρης Χαρωνίτης. Η κυρία Χριστίνα από τη μεριά της, με λυγμούς μας ανέφερε για την μαύρη ημέρα της 21ης Απριλίου 1967, όταν ο κυνηγημένος από τους Συνταγματάρχες που κατέλυσαν για επτά χρόνια τη Δημοκρατία Γιώργης Κλάδος κρύφτηκε στο σπίτι της από τον αείμνηστο άντρα της, για να γλιτώσει την σύλληψη από την χωροφυλακή που τον αναζητούσε μανιωδώς. Για μήνες κρυβόταν στα Σείσαρχα στο σπίτι της κυρίας Χριστίνας και εν συνεχεία του πατέρα της, του Πατραμάνη με τον οποίο είχε επίσης κοινές αριστερές καταβολές!

Ο Μανόλης Μαυρόκωστας

«ΝΤΡΕΤΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ»

Με συγκίνηση μας μίλησαν δυο ακόμη άντρες, ο φιλόξενος και εξυπηρετικός Βαγγέλης Φλουρής και ο Βασίλης Μαυρόκωστας, ο γνωστός στους ντόπιους άνθρωπος που φτιάχνει με τα χέρια του κομπολόγια και στη συνέχεια τα κρεμάει στα δέντρα για να τα παίρνουν οι περαστικοί ελεύθερα και να θυμούνται την επίσκεψη τους στον τόπο. Ένας ξεχωριστός επίσης άνθρωπος που αφού μας μίλησε με λόγια αγάπης για τον Γιώργη Κλάδο, μας προσέφερε και εμάς δακρυσμένος δυο κομπολόγια στη μνήμη του. Ξεχωριστοί απλοί άνθρωποι, με αληθινά δάκρυα λύπης και αποχαιρετισμού σε έναν άνθρωπο που με την δράση του σφράγισε μια ολόκληρη εποχή. Αναλυτικά τα όσα είπαν στο μικρόφωνο της “Α” οι κάτοικοι των Σεισάρχων:

Βαγγέλης Φλουρής, 67 ετών: “Ντρέτος άνθρωπος που πρόσφερε παραπάνω από όσα μπορούσε για το καλό και των Ανωγείων και των Σεισάρχων..”

Ο Γιώργης ο Κλάδος ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα που τον αγαπούσαν πολύ στα Ανώγεια και τα Σείσαρχα και είχε κάνει κοινωνικό έργο τεράστιο. Ένας πολύ ήσυχος άνθρωπος, ερχόταν στα Σείσαρχα τα καλοκαίρια με την γυναίκα του και περνούσε τις διακοπές του πολύ απλά. Μετά από εδώ η επόμενη στάση του ήταν στο Πάνορμο. Ως συνταξιούχος σπάνια μιλούσε για την περίοδο που ήταν  δήμαρχος, εγώ προσωπικά δεν τον άκουσα ποτέ να μιλάει για το έργο του. Στα τελευταία χρόνια είχε αναπτύξει μια πολύ καλή σχέση με τον Σωκράτη Κεφαλογιάννη που ως δήμαρχος ερχόταν εδώ συχνά και τον έβλεπε και τον άκουγε. Του μετέδιδε τις γνώσεις του, του αρμήνευε. Ήταν σε καλή κατάσταση η υγεία του εκείνη την περίοδο και είχε πολύ στενή φιλία πιστεύω με το Σωκράτη. Σαν άνθρωπος ο Γιώργης ο Κλάδος ήταν πολύ σοβαρός. Ντρέτος άνθρωπος που πρόσφερε παραπάνω από όσα μπορούσε για το καλό και των Ανωγείων και των Σεισάρχων. Το πρωί που ακούσαμε ότι πέθανε όλοι εδώ στο χωριό στεναχωρεθήκαμε πάρα πολύ. Αιωνία να είναι η μνήμη του.

Εμμανουήλ Μαυρόκωστας, 86 ετών: “Έδινε συμβουλές αν και ο Γιώργης ήταν λιγομίλητος αλλά ότι έλεγε είχε ουσία..”

Έκαμε δήμαρχος για πολλά χρόνια ο Γιώργης στον τόπο μας. Ένας πολύ καλός άνθρωπος, δεν είχε αυτός κακό μέσα ντου. Ερχότανε και στο χωριό μας συχνά όλα αυτά τα χρόνια που ήταν συνταξιούχος. Αγαπούσε τα Σείσαρχα και τσι ανθρώπους επαέ. Αν και ζούσε στο Ηράκλειο θα λείψει πολύ από το χωριό μας. Δεν ήθελε πολλές συζητήσεις για τα θέματα τσι δημαρχίας του, πιο πολύ εκουβεδιάζαμε στο καφενείο για το χωριό, τσι ανθρώπους και τα προβλήματα που έχει ο καθαείς. Έδινε συμβουλές αν και ο Γιώργης ήταν λιγομίλητος αλλά ότι έλεγε είχενε ουσία. Δε γατέχω άνε μπορούσε να προσφέρει και παραπάνω, αλλά γατέχω ότι έκαμε και παραπάνω από τσι δυνάμεις του πράματα και αγαπήθηκε από όλους μας.

Η Χριστίνα Κουβίδη

Χριστίνα Κουβίδη, 72 ετών:”Τη μέρα τσι Χούντας, τσι 21 του Απρίλη του 1967 τόνε έφερε ο άντρας μου επαέ και τόνε έκρυβε γιατί εκινδύνευε. Στο υπόγειο από κάτω τόν έβαλε…”

Το Γιώργη τον θυμούμαι με αγάπη, τον είχα ζήσει και σε χρόνια πολύ κακά (σ.σ εννοεί την περίοδο της Χούντας). Τον είχα ζήσει πάρα πολύ, ήταν ένας υπέροχος άνθρωπος. Οικογενειάρχης καλός για τη γυναίκα και τα παιδιά του και πιο καλός για το κόσμο τον απέξω. Των παιδιών ντου δεν έκαμε τόσο καλό όσο έκαμε στα Ανώγεια, στο Ηράκλειο και στα Σείσαρχα. Ένας αγαπητός από όλους άνθρωπος. Πολύ αγαπητός, πολύ λυπήθηκα σήμερο το πρωί που “έφυγε”. Ήτανε για μένα δεύτερος πατέρας, πολύ καλός άνθρωπος. Ερχόταν επαέ τα καλοκαίρια εμιλούσαμε, ήτανε βέβαια λιγομίλητος άνθρωπος. Μας είχε πάντα στη σκέψη ντου, για μας ήτανε ένας άνθρωπος καταπληκτικός, αλλά και για τσι απόξω. Για όλους!

Έζησε πολύ κακά χρόνια, πάρα πολύ σκληρά. Αυτά τα χρόνια τα έζησα και εγώ. Ήμουνε μικρή αλλά τη δεύτερη φορά που έζησα τη δεύτερη μπόρα ήμουνε παντρεμένη στη Χούντα με τσι δικτάτορες. Τον έφερε ο άντρας μου επαέ Δεν ήτανε το ίδιο σπίτι όπως εδά. Είχε τάβλες από πάνω και ήτανε υπόγειο από κάτω. Τόνε έκρυβε ο άντρας μου για μήνες επαέ. Τόνε κυνηγούσανε. Τη μέρα τσι Χούντας, τσι 21 του Απρίλη του 1967 τόνε έφερε ο άντρας μου επαέ και τόνε έκρυβε γιατί εκινδύνευε. Στο υπόγειο από κάτω τόν έβαλε. Του βάλαμε ένα μικιό κρεββάτι και κοιμούντουνε . Και στου πατέρα μου του Πατραμάνη το σπίτι έκαμε τρεις μήνες! Έκειε πιο κάτω είναι το σπίτι αυτό, είναι χαλασμένο εδά. Και επαέ με τον άντρα μου και στου πατέρα μου το σπίτι έκαμε πολύ καιρό τότεσας και ήτανε και πολύ άρρωστος ο κακομοίρης εκείνουσας τσι μήνες.Κάθε βράδυ ερχόντουσαν χωροφυλάκοι και στρατιωτικά οχήματα και τόνε γυρεύανε, μα που. Δεν τόνε βρήκανε ποτέ ευτυχώς ποιος γατέχει ίντα άλλα θέλα σύρει στα χέρια τέθοιων “αθρώπων”.

Σαν δήμαρχος στα Ανώγεια έκαμε πάρα πολλά πράματα. Στα Σείσαρχα ήτανε πιο σφιχτός, δεν ήθελε να του πούνε ποτέ ότι κάνει πράματα προς όφελος του. Και καλά το κάνε αυτό επίστευε σωστό και το διατήρησε μέχρι τέλους. Τα Ανώγεια τα τίμησε και τα ξανατίμησε πάρα πολλές φορές. Ίντα άλλο να σου πω παιδί μου, ο Θεός να τον αναπαύσει, ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάσει.

Λευτέρης Χαρωνίτης, σκηνοθέτης και πρόεδρος του Πολιτιστικού συλλόγου Σεισάρχων:”Για μας τους Σεισαρχιανούς ήταν ένας εξέχων συγχωριανός και μέχρι και πρόσφατα ως το τέλος της ζωής του, οι ιδέες του, οι γνώμες του, οι συμβουλές του, είχαν μια σοφία για εμάς.»

Ο Γιώργης ο Κλάδος ήτανε μια προσωπικότητα, όχι μόνο της Αυτοδιοίκησης, αλλά γενικότερα. Ήταν ένας αγωνιστής με πολύ σοβαρό έργο, ήταν ένας πρωτοπόρος και καινοτόμος ιδεολόγος της Αυτοδιοίκησης. Ήταν αυτός που έβαλε τον Πολιτισμό ως εργαλείο στην αναπτυξιακή διαδικασία της Αυτοδιοίκησης. Για μας τους Σεισαρχιανούς ήταν ένας εξέχων συγχωριανός και μέχρι και πρόσφατα ως το τέλος της ζωής του, οι ιδέες του, οι γνώμες του, οι συμβουλές του, είχαν μια σοφία για εμάς. Εμείς θα τον θυμόμαστε όσο ζούμε. Πιστεύω ότι οι Ανωγειανοί γενικά όλοι μας πρέπει να σκεφτούμε και να σεβόμαστε και να προφυλάσσουμε τις αξίες που έχουμε γενικότερα. Ο Γιώργης ο Κάδος ήταν μια αξία για τα Ανώγεια και αυτό είναι σε όλους γνωστό. Ίσως θα έπρεπε να τον προφυλάξουμε καλύτερα, νομίζω όμως ότι και οι επόμενοι δήμαρχοι συνεχίζουν πάνω στο όραμα του Κλάδου, άλλος λιγότερο, άλλος περισσότερο. Δεν θα μπορούσε να γίνει και αλλιώς γιατί τα αποτυπώματα που άφησε ο Κλάδος στα Ανώγεια, οι κατευθύνσεις που έβαλε για τον Δήμο, κανείς δεν θα μπορούσε είτε να μην τις δει είτε να τις παραλείψει, είτε να τις ξεχάσει, και εν τέλει να μην τις ακολουθήσει.

Του Γιώργη Σκουλά του Μιλτιαδαντρέα

Είναι γνωστό ότι υπάρχει διάσταση απόψεων πάνω στο θέμα του πυρπολητή της Ιεράς Μονής του Αρκαδίου. Είναι επίσης γνωστό ότι η διάσταση αυτή, προκαλεί κατά καιρούς, όχι και τόσο ευχάριστες καταστάσεις, με δηλώσεις επί δηλώσεων, διαφορετικές τελετές σε Αρκάδι και Ανώγεια κτλ.
Ασφαλώς και όλα αυτά δεν συμβάλλουν στο να επικεντρωθούμε στο κύριο νόημα και μήνυμα της εθελοθυσίας του Αρκαδίου, αλλά στο να επικεντρωνόμαστε σε δευτερευούσης σημασίας γεγονότα.
Τι αλήθεια θα ήταν η ανατίναξη του Αρκαδίου, όποιος τελικά και αν έχει βάλει φωτιά, χωρίς την ομαδική απόφαση τόσων ανθρώπων να εθελοθυσιαστούν παρά να ζήσουν την καταισχύνη: Ένα τίποτα! Μία μπαλοθιά σε μερικά βαρέλια με πυρίτιδα.
Το θέμα όμως είναι και όπως φαίνεται θα εξακολουθήσει να είναι υπαρκτό, καθώς χρόνια τώρα η οικογένεια Σκουλά κατηγορείτε ότι προσπαθεί να υποκλέψει με ανύπαρκτα, ψεύτικα, ή αλλοιωμένα και παραποιημένα στοιχεία, την δόξα ενός άλλου ήρωα της Αρκαδικής εθελοθυσίας, του Κωνσταντίνου Γιαμπουδάκη. Βαριά. Βαρύτατη η κατηγορία. Την έχουμε βιώσει όλοι μας. Άπειρες οι ειρωνίες…
Αποκορύφωμα πέρυσι, κατά την επίσκεψη του κ. Παυλόπουλου στο Ρέθυμνο, και τις γνωστές δηλώσεις του ενώπιον «έκπληκτου» ακροατηρίου στο «Σπίτι του Πολιτισμού», με τις γνωστές αντιδράσεις. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Δήμαρχος Ρεθύμνου κ. Γεώργιος Μαρινάκης, δήλωνε:
ΕΦ. ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. 16 – Νοεμβρίου – 2016
Ο Δήμαρχος επανέλαβε ότι θα πρέπει να προσέχουν εκείνοι που προσπαθούν να δουν την ιστορία «με ένα εγωισμό και μία αντίληψη οικογενειοκρατίας, διότι κακές υπηρεσίες προσφέρουν και στους τιμημένους νεκρούς και στην ιστορία».
Εντάξει κύριε Δήμαρχε. Το ακούσαμε και αυτό. Σκέτη «οικογενειοκρατία» και τίποτα παραπάνω. Έτσι χωρίς στοιχεία. Σκέτος «τσαμπουκάς» δηλαδή! Πολύ βαριά η κατηγορία κύριε δήμαρχε. Και πολύ άδικη συνάμα.
Ο κύριος Μαρινάκης στην ίδια συνέντευξη, πιθανόν για να ικανοποιήσει το κομματικό του ακροατήριο, απευθύνει «νουθεσίες» και «έμμεσες συστάσεις» για το θέμα στον ίδιο τον κ. Παυλόπουλο.
«Ο δήμαρχος Ρεθύμνου πάντως σχολίασε ότι αν ο Π. Παυλόπουλος έλεγε στο Αρκάδι αυτά που είπε στο «Σπίτι του Πολιτισμού» θα είχαμε μία επανάληψη του ολοκαυτώματος από τον κόσμο που δεν θα μπορούσε να το ανεχθεί».
Θέλω πραγματικά να πιστεύω ότι οι άστοχες αυτές δηλώσεις του κ. Μαρινάκη, αλλά και όλων όσων συνεχίζουν να τις εκτοξεύουν, δεν είναι παρά προϊόν της μη επαρκούς ενημέρωσης που έχουν και τίποτα παραπάνω. Η ευθύνη της μη επαρκούς αυτής ενημέρωσης θεωρώ ότι ανήκει στην ίδια την οικογένεια Σκουλά η οποία τόσα χρόνια, δεν βγήκε να παρουσιάσει τα στοιχεία υπέρ του Εμμ. Σκουλά και να ενημερώσει την κοινή γνώμη.
Φέτος αποφάσισα να παρουσιάσω με λεπτομέρειες τα στοιχεία αυτά· παλιά και νέα. Δεν θα υποδείξω στον κάθε ένα πώς αυτός θα τα αξιολογήσει. Ο κάθε ένας και η συνείδησή του.
Ευχής έργο θα ήταν, αυτοί που απευθύνουν τέτοιου είδους βαρύτατες κατηγορίες να παρουσιάσουν στην κοινή γνώμη ποια ακριβώς ιστορικά έγγραφα της επανάστασης του 1866 – 69 υποδεικνύουν τον κ. Γιαμπουδάκη ως πυρπολητή.
Εγώ δηλώνω, ότι κάθε χρόνο θα συνεχίζω να ενημερώνω την κοινή γνώμη με όλα αυτά τα στοιχεία αλλά και με όποια νεότερα πιθανόν προκύψουν.
Πριν παραθέσω τα στοιχεία που αναφέρουν τον Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή, παλαιά και νέα, κρίνω σκόπιμο να δημοσιεύσω την επίσημη θέση του ελληνικού κράτους σήμερα, όπως αυτή εκφράστηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας στο Ρέθυμνο.
Το 1967 η Ακαδημία Αθηνών εκδίδει τον 6ο τόμο του έργου «ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ», που περιελάμβανε τις προξενικές εκθέσεις των Ελλήνων προξένων στην Κρήτη κατά την επανάσταση του 1866 – 69.
Οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Ελευθέριος Πρεβελάκης και Βασιλική Πλαγιαννάκου – Μπεκιάρη, με τα στοιχεία που εκείνη την εποχή έχουν στην διάθεσή τους, στο εισαγωγικό σημείωμα του έργου καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι: «Διά του δημιουργηθέντος ρήγματος ο στρατός εισήλασεν εις την Μονήν, εντός της οποίας ο αγών συνεχίσθη σκληρός, στήθος προς στήθος, εκορυφώθη δε διά της ανατινάξεως της πυριτιδαποθήκης υπό του κ. Γιαμπουδάκη ή υπό του εξ Ανωγείων Εμμ. Σκουλά.
Η χούντα των συνταγματαρχών δεν υιοθέτησε την θέση της Ακαδημίας Αθηνών και συνέχισε να τιμά μονομερώς τον κ. Γιαμπουδάκη. Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974, το ελληνικό κράτος υιοθετεί την άποψη της Ακαδημίας Αθηνών και έκτοτε αποτελεί την επίσημη θέση του.
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΠΟΛΕΜΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ. 490 π.χ. – 1953.
-ΑΡΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ-
ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΡΑΤΟΥ 1989.
(Έκδοση για την εφ. Το «ΒΗΜΑ» 2014. Σελ. 298. Α.Α. 41. Και Σελ. 80. Α.Α. 5.)
«…Αφού καταλήφθηκε η Μονή, ο κ. Γιαμπουδάκης ή ο δάσκαλος Εμμ. Σκουλάς (σύμφωνα με νεότερη άποψη) ανατίναξε την πυριτιδαποθήκη της Μονής…».
Το υπουργείο παιδείας επίσης, προσαρμόζοντας τα σχολικά βιβλία στα δεδομένα αυτά δεν αναφέρει όνομα πυρπολητή, λόγω της εκκρεμότητας που υπάρχει, στο βιβλίο της Γ΄ λυκείου, όπου και υπάρχει το μάθημα. (σελ. 189 – 190). «Τα γεγονότα του πρώτου έτους κορυφώθηκαν με την πολιορκία και το ολοκαύτωμα της ιστορικής Μονής Αρκαδίου.
Οι γενέτειρες επίσης του Κωνσταντίνου Γιαμπουδάκη και Εμμ. Σκουλά, Άδελε και Ανώγεια, σε σχετικό ερώτημά τους προς την Ακαδημία έχουν λάβει την ίδια απάντηση. Γιαμπουδάκης ή Σκουλάς.
Η πρώτη φήμη που διαδόθηκε μετά την ανατίναξη, σε Κρήτη, Ελλάδα και εξωτερικό, ήταν ότι κάποιος ιερωμένος, ή ο ηγούμενος Γαβριήλ ή ο μοναχός Μανασής, είχε βάλει πυρ στην μπαρουταποθήκη. Λίγες μέρες όμως αργότερα αρχίζει να αναφέρεται το όνομα του Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή. Το επόμενο επίσης διάστημα ακούστηκαν τα ονόματα του Ντελή Δράκου από τις Γωνιές Μαλεβιζίου και του φρούραρχου Δημακόπουλου, αλλά δεν φαίνεται να υπήρξε συνέχεια στις περιπτώσεις αυτές. Η είδηση για τον Σκουλά έχει ταυτοποιηθεί σήμερα, από έξι διαφορετικές πηγές και σημεία πάνω στην Κρήτη.
1) ΑΝΩΓΕΙΑ. ΕΚΘΕΣΗ Σ. ΝΙΩΤΗ – Γ. ΣΚΟΥΛΑ (Μπογκιόρνου), βάση της μαρτυρίας του διασωθέντος παπά Γεράσιμου Στρατήγη. Η έκθεση έχει δημοσιευθεί από πλήθος εφημερίδων της εποχής. Ενδεικτικά:
1) ΝΟΜΟΣ – ΣΥΡΟΥ 26 – 11 – 1866
2) ΑΛΗΘΕΙΑ ΑΘΗΝΑ 26 – 11 – 1866
3) ΕΛΠΙΣ ΑΘΗΝΑ 29 – 11 – 1866
4) ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΑΘΗΝΑ 29 – 11 – 1866
Αναφέρει η έκθεση:
«…Τα παράθυρα και όλαι αι πολεμίστραι εξερεύγοντο ζωηρότατον πυρ κατά των εφορμούντων, οίτινες έπιπτον σωρηδόν, αφού δε εγέμισεν η αυλή του Μοναστηρίου Τούρκους, έδωκε πυρ εις τον υπόνομον ο Εμμ. Α. Σκουλάς, εικοσαετής ανδρείος και πεπαιδευμένος νέος καθώς ομολογεί ό μόνος σωθείς παππά Γεράσιμος (Στρατήγης) εκ Χαλέπας».
2) ΗΡΑΚΛΕΙΟ: Έκθεση του υποπρόξενου της Ελλάδος στο Ηράκλειο, Ιωάννη Μπαρουξάκη, προς τον υπουργό εξωτερικών της Ελλάδος, Επαμεινώνδα Δεληγιώργη.
Η έκθεση, το πρωτότυπο κείμενο και η μετεγγραφή, είναι δημοσιευμένα στο βιβλίο του Απόστολου Παπαϊωάνου «ΜΑΝΟΛΗΣ ΣΚΟΥΛΑΣ». Έκδοση: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 2005. Αναφέρει ο Μπαρουξάκης. «…διότι οι επαναστάται είχον απηυδήσει και δεν ηδύναντο πλέον να μάχωνται μετά της ιδίας δυνάμεως μεθ’ ής ήρξαντο και ότι αφ’ ου εισήλασαν εν τη Μονή πολλοί Οθωμανοί, είς νέος εικοσιπενταετής Σκουλάς, αδελφός του οπλαρχηγού, κατά προηγουμένην συνεννόησιν και απόφασιν των συμπολεμιστών του, έδωκε πύρ εις την πυριταποθήκην και ανέτρεψε την Μονήν μεθ’ όλων των συναδέλφων του και των εισβαλόντων οθωμανών».
Ο Μπαρουξάκης στο ίδιο έγγραφο, ως πηγή της πληροφορίας του αναφέρει οικογένειες Κρητών προσφύγων, οι οποίες μετά την ανατίναξη της Μονής ήρθαν με πλοίο από το Ρέθυμνο στο Ηράκλειο.
3) ΡΕΘΥΜΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΞΕΝΙΚΟΥ ΠΡΑΚΤΟΡΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΩΡ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗ.
ΠΗΓΗ: ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ: ΜΑΝΩΛΗΣ ΣΚΟΥΛΑΣ.
ΕΚΔΟΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣ ΑΝΩΓΕΙΩΝ. 2015. Σελ. 30 και 31.
«…Αντικατοπτρίζει τους θυσιασθέντες μετά του λεοντόθυμου που έθεκεν πύρ, Εμμ. Σκουλά, ανδρός αγωνισαμένου υπέρ του ανθρωπίνου δικαίου. Αναμνήσω του ιερού εκείνου και σεμνού δράματος του δίκην αστέρος λάμποντος εν των στερεώματι της γης ταύτης. Eκφράσω τον σεβασμόν προς τους Γαβριήλ Δημακόπουλον των Διοσκούρων Χαιρετών των ατρομήτων Δασκαλάκηδων, του Βενιανάκη, του Κουτρούλη, του Παχλή, του Κούβου, του Δεληδράκου, του Σ. Καλαματιανού, του Γιαμπουδάκη, του Ανθίμου, του Σαουνάτσου, του Ζαχαρία ισοτίμων προς τους επίσης μεγακλεείς της Κρήτης άνδρας Διογένην, καπετάν Τσελεπάκην, Σαββόπουλον Νι., Αλεβιζάκην, Τανζιδάκην, παππά Κρανιώτην Κοκκινίδην και τέλος τον ήρωα πυρπολητήν Εμμ.Σκουλά».
4) ΕΓΓΡΑΦΟ ΠΟΥ ΒΡΕΘΗΚΕ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΥ
ΠΗΓΗ: ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΡΙΑΡΗ – Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΡΗΤΙΚΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΝ
Το έγγραφο αυτό το δημοσιεύει ο Παναγιώτης Κριάρης (σελ. 258) με την υποσημείωση από τον ίδιο, ότι πιθανόν είναι υποβολιμιαίο. Ως πηγή του εγγράφου αναφέρει το Ι.Α.Κ. στα Χανιά.
«… Την νύκτα της 8ης εκατέβη από ένα παράθυρον ο παπα Νικόλαος Κρανιώτης, ο οποίος μετέβη εις τον αρχηγόν (Κορωναίον) και του εδήλωσεν ότι δεν εδειλίασαν οι εν τη Μονή, αλλά από τα 250 όπλα μόνον τα 100 έμειναν ακόμα χρήσιμα.
Το πρωί της άλλης ήρχισαν να ρίχνουν δύο πεδινά πυροβόλα τα οποία έστησαν από την ανατολικήν θύραν και περί το απόγευμα ήνοιξαν δύο χαλάστραι εις το τείχος. Έγινε τότε γενική έφοδος, αλλά καταστράφηκε τότε ολόκληρον το 1ον τάγμα του Μουσταφά.

Διαβάστε την συνέχεια... »

Με την καθιερωμένη παρέλαση και την αρχιερατική λειτουργία στην ιστορική μονή του Αρκαδίου εορτάστηκε σήμερα στο Ρέθυμνο η θυσία των Κρητών στο ολοκαύτωμα του Αρκαδίου. Πέρασαν 151 χρόνια και άσβεστη παραμένει η μνήμη των ηρώων και η ηρωική πράξη των κλεισμένων στην μπαρουταποθήκη του Αρκαδιού αλλά και τα μηνύματα της εθελοθυσίας όταν πρόκειται για την ελευθερία της πατρίδας.

Στα Ανώγεια τιμήθηκε η μνήμη του πυρπολητή της Μονής Αρκαδίου παρουσία του Αρχιεπισκόπου Κρήτης κ.κ Ειρηναίου ο οποίος τέλεσε και την επιμνημόσυνη δέηση στο ηρώο. Να τιμούμε τους ήρωες, προέτρεψε ο αρχιεπίσκοπος Κρήτης νέους και μεγαλύτερους ενώ όπως ανέφερε ο δήμαρχος Ανωγείων Μανόλης Καλλέργης: «Πρέπει να επικεντρωνόμαστε στην εθελοθυσία των 964 αγωνιστών του Αρκαδίου και γενικότερα της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης του 1866-69. Το γεγονός είναι η εθελοθυσία αυτών των ανθρώπων στην προσπάθεια για ελευθερία και αυτό πρέπει πάντα να τονίζουμε. Η ιστορία βέβαια είναι συγκεκριμένη και έχει ξεκαθαρίσει σχετικά με το ποιος ήταν ο πυρπολητής στο Αρκάδι».

Σύμφωνα και με τον ιστορικό ερευνητή Γιώργο Σκουλά: «Η υπόθεση του πυρπολητή της μπαρουταποθήκης στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, έχει πλέον κριθεί ιστορικά. Και έχει κριθεί ιστορικά από τις μαρτυρίες όλων εκείνων που έζησαν τα γεγονότα του Αρκαδίου και οι οποίοι ομολογούν τον Εμμανουήλ Σκουλά ως πυρπολητή. Την ιστορία μιας συγκεκριμένης περιόδου την γράφουν τα γεγονότα και οι άνθρωποι της εποχής αυτής. Και είναι μέγιστη απρέπεια προς το πρόσωπο και τους αγώνες τους να αμφισβητείτε η αξιοπιστία τους από μεταγενέστερους. Όσοι από τώρα και στο εξής συνεχίζουν να παίζουν τα δικά τους μικρό πολιτικά παιχνίδια θα έχουν να κάνουν με την κρίση του Ελληνικού λαού, με την κρίση της ίδιας της ιστορίας, θα κινδυνεύουν να ενδυθούν στο μέλλον τον μανδύα του επίσημου παραχαράκτη της Ελληνικής Ιστορίας. Το μόνο που θα κάνουν είναι να εκθέτουν εαυτούς στο Πανελλήνιο, κυρίως όμως ότι θεσμικά εκπροσωπούν… Τα ιστορικά έγγραφα της Επανάστασης του 1866, έχουν διασωθεί σχεδόν στο ακέραιο και είναι αυτά και μόνο αυτά που θα γράψουν την ιστορία της Επανάστασης. Η συνεχιζόμενη ιστορική έρευνα απλώς θα συνεχίσει να επιβεβαιώνει ότι ο Εμμανουήλ Σκουλάς είναι ο πυρπολητής, εκθέτοντας ανεπανόρθωτα όλους αυτούς που προσπαθούν να αλλάξουν τους κανόνες γραφής της Ιστορίας…».

Με την εθελοθυσία, όπως τονίστηκε στην εκδήλωση από τον ομιλητή, «… αποκτά νόημα το «Ελευθερία ή θάνατος. Ένα σύνθημα που ολόκληρη η Κρήτη έκανε πράξη κατά τον 19ο αιώνα. Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά 40 χρόνια σκλαβιά και φυλακή, προέτρεπε ο Ρήγας το υπόδουλο γένος. Η ζωή είναι μηδέν χωρίς ελευθερία αναφωνούσε προ του εκτελεστικού αποσπάσματος στο Γάζι ο Γ. Σκουλάς. Το Αρκάδι όμως είναι και ένα δράμα. Ένα δράμα που δεν το χωράει ο νους του ανθρώπου. Μόνο εάν το έχεις δει μπορείς να το κατανοήσεις, να το περιγράψεις έστω κατά προσέγγιση».

Για τη σημερινή ημέρα ο περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης δήλωσε: «Τα μηνύματα είναι διαχρονικά για ελευθερία, για αρχές, αξίες, ενότητα, αλληλεγγύη. Αποτελεί μια ύψιστη πράξη ηρωισμού και αυτοθυσίας, μια κίνηση που αντιπροσώπευε τη θέληση ενός ολόκληρου λαού, μια πράξη αντίστασης που δεν προέκυψε από την κορυφή, αλλά επιβλήθηκε από την καρδιά των επαναστατημένων Κρητικών».

ΜΙΧΑΛΗΣ ΛΑΜΠΑΘΑΚΗΣ

Φωτογραφίες:Μανόλης Σαμόλης

Ρεπορτάζ:Γιώργης Μπαγκέρης

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΑΣ ΣΚΟΥΛΑ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΥΡΠΟΛΗΤΗ

Με σεβασμό και σεμνότητα, τα Ανώγεια τίμησαν σήμερα Τρίτη 7 Νοεμβρίου, τους ήρωες της Αρκαδικής εθελοθυσίας, στον χώρο του ανδριάντα του πυρπολητή της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, Εμμανουήλ Αναγνώστου Σκουλά, που βρίσκεται έξω από το Κέντρο Υγείας, σε μια όμορφη εκδήλωση που διοργάνωσε ο Δήμος Ανωγείων.Η φετινή εκδήλωση είχε μια ιδιαίτερη παρουσία με ισχυρούς συμβολισμούς, αυτής του Σεβασμιότατου Αρχιεπισκόπου Κρήτης κ.κ Ειρηναίου που βρέθηκε για πρώτη φορά στην επέτειο μνήμης των ηρώων της Αρκαδικής Εθελοθυσίας από τα Ανώγεια, όπου και τέλεσε την επιμνημόσυνη δέηση στον χώρο.

Την Μητρόπολη Ρεθύμνου εκπροσώπησε ο ηγούμενος της Μονής Βωσάκου Τιμόθεος. Το παρόν στην τελετή έδωσαν μεταξύ άλλων ο Δήμαρχος Ανωγείων Εμμανουήλ Καλλέργης και σύσσωμο το δημοτικό συμβούλιο, ο Αντιπεριφερειάρχης Τεχνικών Έργων Νίκος Ξυλούρης, ο Αντιπεριφερειάρχης Πρωτογενή Τομέα Εμμανουήλ Χνάρης, ο πρώην Δήμαρχος Ανωγείων Σωκράτης Κεφαλογιάννης, ο διοικητής του αστυνομικού τμήματος Γ.Προδρόμου και άλλοι.

Μετά την επιμνημόσυνη δέηση κατατέθηκαν στεφάνια από τους επισήμους στον ανδριάντα του πυρπολητή του Αρκαδίου, ενώ ακολούθησε ενός λεπτού σιγή και η ανάκρουση του Εθνικού μας Ύμνου από τα παιδιά του Δημοτικού, του Γυμνασίου και του Λυκείου Ανωγείων που βρέθηκαν στην εκδήλωση μαζί με τους καθηγητές και δασκάλους τους. Το ιστορικό της ημέρας εκφώνησε ο ιστορικός ερευνητής Γεώργιος Σκουλάς του Μιλτιαδαντρέα με αρκετά νεότερα στοιχεία για τον πυρπολητή της Ιεράς Μονής που πέρα από κάθε αμφισβήτηση πλέον είναι ο Εμμανουήλ Σκουλάς. Αργότερα η οικογένεια των Σκουλάδων παρέθεσε στο κέντρο “Ντελίνα”, τραπέζι προς τιμήν του πυρπολητή και των συνολικά 964 ηρώων που θυσιάστηκαν εκείνη την ημέρα για την Ελευθερία και την αξιοπρέπεια.

Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ.κ Ειρηναίος: “Τα Ανώγεια να συνεχίσουν να προβάλλουν τον τόπο τους που είναι γεμάτος ήρωες και δόξα..”

Στην διάρκεια της εκδήλωσης ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης απευθυνόμενος στην οικογένεια των Σκουλάδων και σε όλους όσοι παρευρέθησαν στην εκδήλωση τόνισε τα εξής: “Είμαι ιδιαίτερα χαρούμενος που βρέθηκα εδώ απόψε και συμμετείχα στις εκδηλώσεις μνήμης και τιμής του Δήμου Ανωγείων, για την επέτειο του Ολοκαυτώματος της Μονής Αρκαδίου. Εύχομαι σε όλους να είστε πάντα καλά και εσείς τα μέλη της ιστορικής οικογένειας Σκουλά να τιμάτε πάντα τους αγωνιστές σας, όπως και γενικά τα Ανώγεια να συνεχίσουν να προβάλλουν τον τόπο τους που είναι γεμάτος ήρωες και δόξα..”

Δήμαρχος Ανωγείων Εμμανουήλ Καλλέργης : “Η ιστορία είναι συγκεκριμένη και πλέον είναι ζήτημα του κάθε ανθρώπου ξεχωριστά να την γνωρίσει και να την διδαχθεί..”

Ο Δήμαρχος Ανωγείων στην δήλωση του στην “Α” τόνισε τα εξής:”Κάθε χρόνο ο Δήμος Ανωγείων διοργανώνει αυτή την εκδήλωση μπροστά στο άγαλμα του Εμμανουήλ Αναγνώστου Σκουλά,  για να τιμήσει τους νεκρούς Κρήτες ήρωες που έπεσαν στο Αρκάδι.Φέτος είχαμε την τιμή να παρευρεθεί στις εκδηλώσεις μας ο Σεβασμιότατος Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ.κ Ειρηναίος. Πρόκειται πάντα για μια σεμνή εκδήλωση η οποία και στηρίζει τα επιχειρήματα του Δήμου μας για τον πυρπολητή Εμμανουήλ Σκουλά, αλλά κύρια επικεντρώνεται στην εθελοθυσία των 964 αγωνιστών του Αρκαδίου και γενικότερα της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης του 1866-69. Το γεγονός είναι η εθελοθυσία αυτών των ανθρώπων στην προσπάθεια για ελευθερία και αυτό πρέπει πάντα να τονίζουμε. Η ιστορία βέβαια είναι συγκεκριμένη και έχει ξεκαθαρίσει όπως ανέφερε και ο σημερινός ομιλητής της εκδήλωσης Γιώργης Σκουλάς και πλέον είναι ζήτημα του κάθε ανθρώπου να γνωρίζει και να διδάσκεται τα γεγονότα της κάθε εποχής..”

 Γεώργιος Σκουλάς:”.Όσοι από τώρα και στο εξής συνεχίζουν να παίζουν τα δικά τους μικρό πολιτικά παιχνίδια θα έχουν να κάνουν με την κρίση του Ελληνικού λαού, με την κρίση της ίδιας της ιστορίας..”

Ο ιστορικός ερευνητής Γιώργης Σκουλάς του Μιλτιαδαντρέα σε δήλωση του στην “Α” τονίζει:”Η υπόθεση του πυρπολητή της μπαρουταποθήκης στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, έχει πλέον κριθεί ιστορικά. Και έχει κριθεί ιστορικά από τις μαρτυρίες όλων εκείνων που έζησαν τα γεγονότα του Αρκαδίου και οι οποίοι ομολογούν τον Εμμανουήλ Σκουλά ως πυρπολητή.Την ιστορία μιας συγκεκριμένης περιόδου την γράφουν τα γεγονότα και οι άνθρωποι της εποχής αυτής. Και είναι μέγιστη απρέπεια προς το πρόσωπο και τους αγώνες τους να αμφισβητείτε η αξιοπιστία τους από μεταγενέστερους. Όσοι από τώρα και στο εξής συνεχίζουν να παίζουν τα δικά τους μικρό πολιτικά παιχνίδια θα έχουν να κάνουν με την κρίση του Ελληνικού λαού, με την κρίση της ίδιας της ιστορίας, θα κινδυνεύουν να ενδυθούν στο μέλλον τον μανδύα του επίσημου παραχαράκτη της Ελληνικής Ιστορίας. Το μόνο που θα κάνουν είναι να εκθέτουν εαυτούς στο Πανελλήνιο, κυρίως όμως ότι θεσμικά εκπροσωπούν.

Τα ιστορικά έγγραφα της Επανάστασης του 1866, έχουν διασωθεί σχεδόν στο ακέραιο και είναι αυτά και μόνο αυτά που θα γράψουν την ιστορία της Επανάστασης. Η συνεχιζόμενη ιστορική έρευνα απλώς θα συνεχίσει να επιβεβαιώνει ότι ο Εμμανουήλ Σκουλάς είναι ο πυρπολητής, εκθέτοντας ανεπανόρθωτα όλους αυτούς που προσπαθούν να αλλάξουν τους κανόνες γραφής της Ιστορίας..” ολοκληρώνει.

Διαβάστε παρακάτω ολόκληρη την ομιλία του Γεωργίου Σκουλά σήμερα στα Ανώγεια στην διάρκεια της εκδήλωσης:

Κυρίες και κύριοι,
Η εθελοθυσία των υπερασπιστών του Αρκαδίου αποτελεί την κορωνίδα των αγώνων του κρητικού λαού κατά τον 19ο αιώνα για την απόκτηση της ελευθερίας του και την ένωση με την μητέρα Ελλάδα. Μια εθελοθυσία που περικλείει ένα μεγαλείο ψυχής, αλλά και ένα μήνυμα προς όλους εμάς τους μεταγενέστερους.
Ο άνθρωπος που πλάστηκε από τον Δημιουργό του για να ζήσει ελεύθερος και όταν κάποιοι άλλοι συνάνθρωποι του, του αφαιρούν το υπέρτατο αυτό αγαθό, την ελευθερία του, δεν διστάζει να θυσιάσει και την ζωή του ακόμα παρά να ζήσει ζωή κατηνσχυσμένη. Εδώ πράγματι αποκτά νόημα το «Ελευθερία ή θάνατος». Ένα σύνθημα που ολόκληρη η Κρήτη έκανε πράξη κατά τον 19ο αιώνα. Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά 40 χρόνια σκλαβιά και φυλακή, προέτρεπε ο Ρήγας το υπόδουλο γένος. Η ζωή είναι μηδέν χωρίς ελευθερία αναφωνούσε προ του εκτελεστικού αποσπάσματος στο Γάζι ο Γ. Σκουλάς.
Το Αρκάδι όμως είναι και ένα δράμα. Ένα δράμα που δεν το χωράει ο νους του ανθρώπου. Μόνο εάν το έχεις δει μπορείς να το κατανοήσεις, να το περιγράψεις έστω κατά προσέγγιση.
Λίγες μέρες μετά την ανατίναξη επισκέφθηκε το Αρκάδι ένα ιερό απομεινάρι του ιερού αγώνα του 1821 ο Γέρων Αρματωλός της ϊδης. Τα λόγια του συγκλονίζουν κάθε ανθρώπινη ψυχή. «Ανεύρον αυτός εγώ υπό τα ερείπια πτώματα Αράβων, Ανατολιτών, Κιρκασίων, Αλβανών, Οθωμανών εγχωρίων, φύρδην μεμειγμένων μετά των ηρώων, μετά των μαρτύρων εκείνων της πίστεως και της ελευθερίας, μετά των ημίκαυστων, των ηκρωτηριασμένων ηρωϊδων Κρησσών, μετά αγώνων παρθένων, προ μικρού λευκών ως τα κρίνα, αίτινες, αν και ψυχραί ήδη ως κρύσταλλος, μοι εφαίνοντο, χαριέντως επιλεγούσαι, «Ω ΓΕΡΩΝ ΑΡΜΑΤΩΛΕ, ΕΙΠΕ ΤΟΙΣ ΕΠΙΓΙΓΝΟΜΕΝΟΙΣ, ΟΤΙ ΤΟ ΑΡΚΑΔΙΟΝ ΕΓΕΝΕΤΟ Ο ΝΥΜΦΙΚΟΣ ΗΜΩΝ ΠΑΣΤΟΣ, ΟΤΙ ΠΡΟΕΙΛΟΜΕΘΑ ΤΗΝ ΕΔΟΞΟΝ ΤΑΥΤΗΝ ΘΕΣΙΝ, ΤΗΣ ΑΙΣΧΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΤΙΜΟΥ ΖΩΗΣ, ΟΤΙ ΕΝΘΑΔΕ ΚΕΙΜΕΘΑ ΠΕΠΟΙΘΟΜΕΝΑΙ ΤΗ ΠΑΤΡΙΔΙ ΚΑΙ ΤΩ ΚΑΘΗΚΟΝΤΩΝΤΙ».

Κυρίες και κύριοι
Η επανάσταση του 1866-69 ξεκίνησε ως μια ειρηνική διαμαρτυρία του κρητικού λαού ενάντια στην κακοδιοίκηση του Ισμαήλ Πασά και των ντόπιων συνεργατών του για να καταλήξει σε μια νέα εποποιία, παρόμοια με αυτήν του 1821. Μόνο ως προς την χρονική διάρκεια υστερεί. Η πρώτη σύναξη μετά τις απαραίτητες συνεννοήσεις μεταξύ δυτικών και ανατολικών επαρχιών, έγινε στην περιοχή Μπουτσουνάρια Χανίων. Πρώτοι, όπως ήταν φυσικό, λόγω αποστάσεων, κατέφθασαν οι εκπρόσωποι του νομού Χανίων. Επειδή όμως αργούσαν των ανατολικών επαρχιών, αποφασίστηκε να σταλεί αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον Χατζή Μιχάλη Γιάνναρη, ώστε να παρακινήσει αυτούς των ανατολικών επαρχιών να επισπεύσουν τις διαδικασίες. Ο Χατζή Μιχάλης κατευθύνθηκε στην ιερά Μονή Αρκαδίου, όπου τις επόμενες ημέρες έγινε συγκέντρωση 1500 περίπου επαναστατών του νομού Ρεθύμνου και επισπεύθηκαν οι διαδικασίες εκλογής αντιπροσώπων.
Στη συνέχεια ο Χατζή Μιχάλης και ένα μέρος της αντιπροσωπείας, συνοδευόμενοι από τον Μιχάλη το Σκουλά, ανεβαίνουν στα Ανώγεια και φιλοξενούνται επί μέρες στο σπίτι του Αναγνώστη Σκουλά. Εκεί καταφθάνουν τις επόμενες ημέρες ο Μ. Κόρακας, ο Παύλος Ντεντιδάκης και οι εκπρόσωποι Μαλεβυζίου και Τεμένους Μ. Βιστάκης και Αντ. Βουμβουλάκης και όλοι μαζί στις 4 Μαϊου μεταβαίνουν στα Μπουτσουνάρια όπου στις 14 Μαϊου οι εκπρόσωποι του κρητικού λαού υπογράφουν και αποστέλουν στον Σουλτάνο την διαμαρτυρία του κρητικού λαού.
Σε περιοχές του νομού Χανίων παρέμεινε αντιπροσωπεία 20 αντιπροσώπων περιμένοντας την απάντηση του Σουλτάνου. Μεταξύ των 20 ήταν και οι εκπρόσωποι του Μυλοπόταμου Μιχ. Σκουλάς και Εμμ. Μελισιώτης από το Φόδελε τότε Μυλοποτάμου.
Η απάντηση του Σουλτάνου ήρθε στις 20 Ιουλίου και ήταν άκρως απειλητική και προσβλητική για τον κρητικό λαό.
Το μεσοδιάστημα του ενός μηνός που ακολούθησε έως την έναρξη της επανάστασης στις 21 Αυγούστου, μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ημιεμπόλεμο και περίοδος προετοιμασίας των δύο μερών. Οι Τούρκοι άρχισαν να κάνουν εξορμήσεις προς το εσωτερικό της Κρήτης ψάχνοντας επαναστάτες. Μια τέτοια εξόρμηση έκαναν και προς την Ιερά Μονή Αρκαδίου στα τέλη Ιουλίου, καθώς γνώριζαν ότι ο ηγούμενος Γαβριήλ την είχε θέσει στην διάθεση των επαναστατών. Όπως συνάγεται από επιστολή του ηγουμένου Γαβριήλ προς τον υποπρόξενο της Ρωσίας στο Ρέθυμνο Γ. Σκουλούδη, οι Τούρκοι δεν βρήκαν επαναστάτες αλλά λεηλάτησαν και κατέστρεψαν πολλές από τις υποδομές της Μονής.

Διαβάστε την συνέχεια... »

Η συμβολικότερη πράξη της νεώτερης Κρητικής Ιστορίας είναι η ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης της Ιεράς Μονής Αρκαδίου το 1866.

Ένας από τους πρωταγωνιστές του ηρωικού δράματος, ήταν ο γαριβαλδινός επαναστάτης και δάσκαλος Εμμανουήλ Βασιλείου Σκουλάς, όπως συμπλήρωσε κατά την εκφώνηση της ομιλίας του στο Ρέθυμνο την 8η Νοεμβρίου 2016 και στα Ανώγεια την 13η Αυγούστου 2017 η Αυτού Εξοχότητα ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κκ Προκόπης Παυλόπουλος .

Στο ίδιο συμπέρασμα έχει καταλήξει με επανειλημένα έγγραφα η Ακαδημία Αθηνών αλλά και το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας παράλληλα με την εκδοχή του τιμημένου ήρωα Κωνσταντίνου Γιαμπουδάκη.

Το γενεαλογικό  δέντρο του πυρπολητή είναι επιτομή εθνικών αγώνων και θυσιών για 120 χρόνια.

Ο παππούς του πυρπολητή, παπά Νικόλας, αποκεφαλίστηκε από τους Τούρκους στο πρώτο ολοκαύτωμα των Ανωγείων το 1822. Ο πατέρας του, Βασίλειος (Αναγνώστης),  ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας και σφαγιάστηκε μαζί με την σύζυγό του από τους Τούρκους στο Γαράζο όπου είχαν καταφύγει ως πρόσφυγες μετά το δεύτερο ολοκαύτωμα των Ανωγείων το 1867.  Ο θείος του πυρπολητή, παπά Γιάννης, απαγχονίστηκε  στο Ρέθυμνο από τους Τούρκους το 1833 ως πρωτεργάτης κατά το κίνημα των Μουρνιδών. Ο αδελφός του, Μιχάλης, ήταν αρχηγός του Μυλοποτάμου κατά την επανάσταση του 1866-69 ενώ ένας  άλλος του αδελφός, ο  Νικόλαος σκοτώθηκε στην μάχη της Τυλίσσου το 1866. Ο  ανηψιός του, Γεώργιος, ήταν αρχηγός Μυλοποτάμου έως και την “τελευταία και τυχερή επανάσταση του 1896” καθώς και αρχηγός εθελοντικού σώματος στον Ηπειρωτικό αγώνα. Ο άλλος του ανηψιός, ο Μανώλης, έσπευσε εθελοντής στο  Μακεδονικό αγώνα και γέρος πια πολέμαρχος ακρωτηριάστηκε  πολεμώντας τους Γερμανούς στην Χανιόπορτα του Ηρακλείου. Δύο ακόμα μικρανηψιοί του πυρπολητή, έπεσαν μαχόμενοι υπέρ Πατρίδος, ο Σωκράτης, ως αξιωματικός στο Ουσάκ της Μικράς Ασίας και ο Βαγγέλης, οπλίτης στην Τρεμπεσίνα της Αλβανίας.

ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ ΣΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ – ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΣΤΗ ΣΥΡΟ

Ο ίδιος ο πυρπολητής γεννημένος στα Ανώγεια και δάσκαλος στην Σύρο ήταν εύγλωττος και πολυμαθής νέος, διαβασμένος περί τον Θουκυδίδη αλλά και τον Αρμενόπουλο. Το 1865 σημειώνει στο ημερολόγιό του “εξετελέσαμεν δοθείσαν υπόσχεσιν”, μαζί με τον Μενόττι, πρωτότοκο γιο του ιταλού επαναστάτη και πολιτικού Τζουζέπε Γκαριμπάλντι ο οποίος είχε έρθει και δημιουργήσει πυρήνα “Γαριβαλδινών επαναστατών” στην Ελλάδα. Ο κοινωνικός κύκλος του πυρπολητή στην Σύρο συμπεριελάμβανε τον λογοτέχνη Τιμολέοντα Αμπελά, τον Ραγκαβή και άλλους της εκεί αντιμοναρχικής κίνησης. Συμμετείχε επίσης στην “συντροφιά του Βραχασίου”, τα μέλη της οποίας διεκδικούσαν την διάθεση τμήματος των εκκλησιαστικών εσόδων για την ίδρυση σχολείων και την ανάπτυξη της παιδείας στην οθωμανική Κρήτη. Οι απόψεις του στο Κρητικό ζήτημα, όπως και όλων έως σήμερα, συμπυκνώνονταν στον σύνθημα “Ένωση ή θάνατος”.

Η ανάδειξή του Εμμανουήλ Σκουλά ως εθνικού πρωταγωνιστή, υπερέβαινε τις ανοχές δύστοκων  θεσμών στο παρελθόν. Παρά τις άλλες απόψεις που κατά καιρούς προβάλλονται και τις οποίες με σεβασμό  ακούμε και τιμούμε, η  συλλογική κρητική μνήμη περιέθαλψε τον ρόλο του, η ιστορία τον διαφύλαξε και η ιστορική επιστήμη τον κατοχύρωσε δια ακλόνητων τεκμηρίων.

ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

Ενδεικτικά, τον Ανωγειανό δάσκαλο αναφέρουν οι κάτωθι ιστορικές πηγές ως μόνο πυρπολητή:

1. Ο στρατηγός Πάνος Κορωναίος, αρχηγός της επαρχίας Ρεθύμνης στην επανάσταση του 1866 στο σχεδίασμα της γραπτής ομιλίας του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1891 κατά την 25η επέτειο του ολοκαυτώματος (Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, Χανιά).
2. Ο πρόξενος της Ελλάδος στο Ηράκλειο Ιωάννης Μπαρουξάκης στην με αριθμό 284 αναφορά του προς τον Έλληνα Υπουργό Εξωτερικών Επ. Δεληγιώργη με ημερομηνία 21 Νοεμβρίου 1866. (Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο ΥΠΕΞ)
3. Ο υποπρόξενος της Ρωσίας στο Ηράκλειο Ιωάννης Μητσοτάκης σε μη χρονολογημένη έκθεση της πολιορκίας του Αρκαδιού. (Αρχείο Ιστορικού Μουσείου Κρήτης)
4. Ο προξενικός πράκτορας της Ρωσίας στο Ρέθυμνο Γεώργιος Σκουλούδης στο έγγραφό του με τίτλο “Ιστορικά Σημειώματα” τον Νοέμβριο του 1866 (Κλειστές Συλλογές Πανεπιστημίου Κρήτης).
5. Ο Γαριβαλδινός εθελοντής στρατιώτης και ανταποκριτής στην Κρήτη Παναγιώτης Μουτσόπουλος σε ιδιόγραφη επιστολή με ημερομηνία 17 Νοεμβρίου 1866 προς το Σώμα Γαριβαλδινών της Αθήνας (Κλειστές Συλλογές Πανεπιστημίου Κρήτης).

6.Η με ημερομηνία 12 Νοεμβρίου 1866 “Εκθεση της πολιορκίας του Αρκαδιού” που υπογράφεται από τους οπλαρχηγούς Σταύρο Νιώτη και Γεώργιο Σκουλά προς την επαναστατική συνέλευση των Κρητών στα Χανιά.

7. Η με ημερομηνία 01-02-1867 έκθεση του αρχηγού Μυλοποτάμου Μιχαήλ Σκουλά προς την Επιτροπή στήριξης της Κρητικής Επανάστασης στην Σύρο (Γενικά Αρχεία του Κράτους Αρ. 000435).
8. Η εφημερίδα Νόμος της Ερμούπολης Σύρου την 26-11-1866.
9. Η εφημερίδα Αλήθεια των Αθηνών της 26-11-1866.
10. Η εφημερίδα Ελπίς των Αθηνών την 29-11-1866.
11. Η εφημερίδα Αυγή των Αθηνών της 03ης Δεκεμβρίου 1866 με τίτλο “Το Αρκάδι και πάλι”.
12. Η εφημερίδα “Ελευθέρα Σκέψις” του Ηρακλείου την 20-08-1929.
13. Το ποίημα του Σταματίου Δρανδάκη από το Ζουρίδι Ρεθύμνης (Συλλογή Παύλου Βλαστού ΙΑΚ, Χανιά)
14. Το ποίημα του Αναγνώστη Ντούνη από τον Αποκόρωνα Χανίων “Οι ¨Ηρωες του 1866 εν Κρήτη.” εκδοθέν τον Μάρτιο του 1877. (Επετηρίδα της Εταιρείας Κρητικών Σπουδών Δ’ τόμος σελ. 250)
15. Το ποίημα Σωπασή από τα Χελιανά Μυλοποτάμου (Γ. Σμπώκος Ανώγεια, Η ιστορία μέσα από τα τραγούδια τους. )
16. Το δημοτικό ποίημα που τραγουδιέται στα Ανώγεια (Τιμόθεος Βενέρης σελ. 370).
17. Το θεατρικό έργο του Τιμολέοντα Αμπελά “Οι Μάρτυρες του Αρκαδίου”, Σύρος 1867, που γράφηκε και ανεβάστηκε στην Σύρο τον Ιανουάριο του 1867 παρουσία της βασίλισσας Όλγας με ηθοποιούς Κρήτες πρόσφυγες.
18. Το θεατρικό έργο του Γεωργίου Ανδρικόπουλου “Αι εν Κρήτη σφαγαί” Αθήνα 1884.
19. Ο ζωγραφικός πίνακας με τίτλο “Κρήτες αρχηγοί και εν Αρκαδίω πεσόντες” του Σταυρακάκη Κωνστανίνου του έτους 1870 που απεικονίζει τον Εμμ. Σκουλά στο κέντρο της πυριτιδαποθήκης δίπλα στον Δημακόπουλο και τον Γαβριήλ.
20. Η γνωστή λιθογραφία του 1867 που φιλοτεχνήθηκε στην Σύρο από τον Ηρακλειώτη Βλαχάκη (γνωστό του Σκουλά από τις εν Σύρω σπουδές του) , και απεικονίζει τον νεαρό αγωνιστή με την πιστόλα μπροστά στα βαρέλια πυρίτιδας.

Επιπλέον, ευρίσκονται στο αρχείο του ιστορικού ερευνητή Γ.Α. Σκουλά τα ακόλουθα ιστορικά στοιχεία που αναμένουν την επιστημονική τους δημοσίευση.

21. Το ποίημα του Επαμεινώνδα Αννίνου με τίτλο, “Η πτώσις του Αρκαδίου” δημοσιευθέν στην Κεφαλονιά στις 14 Δεκεμβρίου 1866 (Κοργιαλένιος Βιβλιοθήκη Αργοστολίου).
22. Το ποίημα του “Ταξιδεύσαντος εις Τήνον Κρητικού ” που δημοσιεύθηκε στην Ερμούπολη την 31-01-1868 (Τυπογραφείο Περίδου).
23. Ποίημα Γεωργίου Μιχαήλ Παπαδάκη ή Τσουφάκη, 1908. Ιδιωτική Συλλογή.
24. Εφημερίδα “Αστήρ της Ανατολής”, Αθήνα, 26 Νοεμβρίου1866 Αρ.φύλλου 495
25. Εφημερίδα “Ημέρα”, Τεργέστη Ιταλίας, 03/15 Δεκεμβρίου 1866, Αρ. Φύλλου 587
26. Εφημερίδα “Αναμόρφωσις” Κεφαλληνία, 10 Δεκεμβρίου 1866, Αρ. Φύλλου 23.

27.Εφημερίδα “Εύριπος” Χαλκίδα, 01 Ιανουαρίου 1867, Αρ. Φύλλου 76.

28. Εφημερίδα “Αλήθεια’, Αθήνα, 09 Φεβρουαρίου 1867, Αρ. Φύλλου 319

29.Εφημερίδα “Αναμόρφωσις”, Κεφαλληνία, 4 Μαρτίου 1867, Αρ.Φύλλου 33.

Στοιχεία του λειψάνου του γαριβαλδινού δασκάλου αναγνώρισε μετά από μερικές μέρες στην πυριτιδαποθήκη ο αδελφός του Μιχάλης, αρχηγός Μυλοποτάμου το 1866,  μόνο από τα χαρακτηριστικά κίτρινα στιβάνια που φορούσε όταν έφυγε από τα Ανώγεια.

Η αρίθμηση των παραπάνω ιστορικών πηγών  είναι ενδεικτική και όχι εξαντλητική καθότι συχνά, όσο προχωρεί η συστηματική ιστορική έρευνα, ανακαλύπτονται όλο και πιο ισχυρά τεκμήρια. Πλείστες άλλες πηγές και συγγραφείς μνημονεύουν την δράση του δασκάλου στο Αρκάδι.

Η σύγκριση των παραπάνω ιστορικών στοιχείων είναι καταλυτική για την εξαγωγή της αλήθειας.  Η αποδεικτική δύναμη των ιστορικών τεκμηρίων,  εγγράφων και άλλων που εδραιώνουν την εκδοχή του Γαριβαλδινού επαναστάτη είναι ασύγκριτα ισχυρότερη. Διότι αυτά προέρχονται από δημόσιους φορείς, ιστορικά πρόσωπα, έργα τέχνης και λόγου καθώς και από εφημερίδες των ημερών του γεγονότος. Και οι αποδείξεις προέρχονται από  όλη την τότε οθωμανική Κρήτη και από όλη την ελεύθερη Ελλάδα (Αθήνα, Κυκλάδες, Επτάνησα). Καθόλο τον 19ο αιώνα δεν στοιχειοθετείται πλήρως καμία άλλη εκδοχή.

Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΑΤΗΡΕΙ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΣΤΑΣΗ

Το 1970 ο Δήμος Ανωγείων απευθύνθηκε στην Ακαδημία των Αθηνών, ως ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας και ζήτησε να αποφανθεί ποιος είναι ο πυρπολητής της Μονής. Η Ακαδημία απάντησε  ότι δεν μπορεί να αποφανθεί ποιος από τους δύο (Σκουλάς ή Γιαμπουδάκης) είναι ο πυρπολητής (αρ. εγγράφου 62.258/22-06-1970). Την ίδια απάντηση δίνει στην κοινότητα Άδελε Ρεθύμνης λίγα χρόνια μετά (αρ. Εγγράφου 82.207/23-02-1977). Την ίδια απάντηση δίνει η Ακαδημία των Αθηνών για τρίτη φορά στον Δήμο Ανωγείων το 1996 (47.629/30-10-1996).

Επίσης στο 16τομο μνημειώδες έργο “Ιστορία του Ελληνικού Έθνους” της Εκδοτικής Αθηνών που συγγράφεται κατά βάση από ακαδημαϊκούς, στον τόμο ΙΓ, σελίδα 261 αναφέρεται ως πυρπολητής της Μονής διαζευκτικά ο Σκουλάς. Το ίδιο αναφέρει μεταξύ άλλων και ο Σπ. Μαρκεζίνης στο έργο του Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος 1828-1964 σελ.25 β’ τόμου καθώς και άλλοι εμβριθείς και παλαιότεροι ιστορικοί όπως ο Δ. Κόκκινος (Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος 1800-1945),  και ο Π.Κριάρης (Ιστορία της Κρήτης, Αθήνα 1902).

Είναι χαρακτηριστική και πλέον αρμόδια η έκδοση του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας,  Αρχεία Γενικού Επιτελείου Στρατού Χρονολόγιο Πολεμικών Γεγονότων του Ελληνικού Έθνους 490 π.Χ. έως 1953 μ.Χ. , Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού 1989, Eιδική έκδοση για την εφημερίδα το Βήμα, 2014,  Τμήμα 4 Κρητικές Επαναστάσεις 1866-1913 σελ. 80 αυξ. αριθμός 5, και σελ. 298 αυξ. Αριθμός 41, ημερομηνία 09-11-1866 στην οποία αναφέρονται και οι δύο ήρωες ως πρωταγωνιστές.

Η επίσημη κρατική απάντηση από την Ακαδημία των Αθηνών, το Υπουργείο Άμυνας αλλά εσχάτως και από τα χείλη του ανώτατου πολιτειακού άρχοντα κκ Προκόπη Παυλόπουλου στην 150η επέτειο  του Αρκαδίου, ήταν πάντα διαζευκτική .  Δεν αποκλείει κανέναν ως πρωταγωνιστή παρά τα ανέκαθεν σπουδαιότερα αποδεικτικά στοιχεία υπέρ του Εμμανουήλ Σκουλά που ενισχύονται συνεχώς.

Η διοικητική επίλυση του θέματος απομένει ανοικτή λόγω της παράλειψης  κάθε έτος των διοργανωτών των επετειακών εκδηλώσεων να συμπεριλάβουν στο εορταστικό πρόγραμμα την απόδοση τιμών στον ανδριάντα του Ανωγειανού επαναστάτη στην γενέτειρά του.

Η αρμοδιότητα της κατάρτισης του προγράμματος ανήκει στην Αντιπεριφέρεια Ρεθύμνου σύμφωνα με τις διατάξεις του  ΑΝ.198/1967 και του ΠΔ 726/1975.

Από το 1996 και κάθε έτος ο Δήμος Ανωγείων, διοργανώνει στις 7 Νοεμβρίου δηλαδή, την προηγουμένη της επετείου  του ολοκαυτώματος του Αρκαδίου τιμητική εκδήλωση για το ιστορικό γεγονός που λαμβάνει χώρα στον ανδριάντα του ως άνω ήρωα. Ουδείς ιστορικός έως σήμερα έχει αμφισβητήσει την βασιμότητα του ρόλου του ως άνω ήρωα και αθρόα είναι η προσέλευση δημοσίων προσώπων στην κατ’ έτος τελετή.

Αρκετά χρόνισαν η στείρα άρνηση και οι περιττές αντιλήψεις. Οι νεκροί του Αρκαδιού έπεσαν μαζί και μαζί πρέπει να τιμώνται. Η ιστορική επιστήμη έχει αποφανθεί και αν υπήρχαν αμφισβητήσεις επί της ουσίας των παραπάνω, αυτές  θα είχαν διαφανεί. Ουδενός η μείωση πρέπει να τολμάται και ουδενός η τιμή να αφαιρείται.

Η ιστορική μνήμη πρέπει να τιμάται με ενότητα.

ΑΝΩΓΗ

 H Ομάδα Ανωγείων Ψηλορείτης αποδίδει τιμάς εις πεσόντας Κορφές Μαλεβυζίου, τον Αύγουστο 1944. Ο Μενέλης Ξυλούρης πρώτος από δεξιά.

Ο Μενέλαος Ξυλούρης, για τους Ανωγειανούς ο Μενέλης, γιος του Γιώργη Ξυλούρη και της Αγάπης, στις αρχές του Σεπτέμβρη και σε ηλικία  97 ετών, πέρασε στην αιωνιότητα. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Ψηλορείτη, ανδρώθηκε στις πλαγιές του ιστορικού βουνού και στο οροπέδιο της Νίδας. Ένας από τους τελευταίους αντάρτες της Ανωγειανής Ομάδας, της Ανεξάρτητης Ομάδας Ανωγείων Α.Ο.Α.

Λέει ο ποιητής της Αντίστασης :

…πικρός και κακοπάντιδος τσ’αντίστασης ο δρόμος

μα είναι ακόμη πιο πικρός της λευτεριάς ο πόνος,

όταν χτυπά την πόρτα σου νύχτα, μαχαιρωμένη

και ένα χέρι καρτερεί μια απόκριση προσμένει,

το «φύγε» είναι προδοσά, το «έμπα» είναι μαχαίρι,

είναι η φοβερή στιγμή που η μοίρα θα σου φέρει…

Δεν ήταν πολλοί αυτοί που άνοιξαν την πόρτα της λευτεριάς και την προσκάλεσαν να «μπει»,  τα χρόνια 1941-1945. Την 1^η Ιουνίου 1941, όταν η Κρήτη πέρασε στις δυνάμεις του φασισμού και ναζισμού, παραβλέποντας τις απειλές των κατακτητών, κάποιοι όρθωσαν το ανάστημά τους, φωνάζοντας στη λευτεριά ότι είναι μαζί της. Ένας απ’αυτούς ήταν και Μενέλαος Ξυλούρης ή Μενέλης. Η ιστορία της κρητικής αντίστασης γράφτηκε με το αίμα και τον αγώνα αγνών και άδολων πατριωτών. Ανθρώπων που δεν ήθελαν, ούτε διεκδίκησαν ανταλλάγματα μετά την απελευθέρωση. Και που οι περισσότεροι έμεινα στην αφάνεια.

Ποια ήταν όμως η Α.Ο.Α. ; Αμέσως  μετά  την  κατάληψη  της  Κρήτης  από  τους  Γερμανοϊταλούς,  την  1^η  Ιουνίου  1941,  άρχισαν  οι  συζητήσεις  στα  Ανώγεια  για  την  ίδρυση  μυστικής  πατριωτικής  οργάνωσης.  Στις  15  Αυγούστου  1941,  στο  σπίτι  του  Ιωάννη  Δραμουντάνη  ή  Στεφανογιάννη,  οι  συζητήσεις  αυτές  λαμβάνουν  υπόσταση,  η  οργάνωση  δημιουργείται  και  ονομάζεται    Επιτροπή  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  (Ε. Ε. Α. Δ.).  Πρόεδρος  ορίζεται  ο  Ιωάννης  Δραμουντάνης,  συνάπτεται  πρακτικό  το  οποίο  υπογράφουν  ο  Πρόεδρος  και  οι  Μιχάλης  Ξυλούρης  ή  Χριστομιχάλης,  παπα-Γιάννης  Σκουλάς,  Γεώργιος  Δραμουντάνης  ή Στεφανογιώργης  και  Νικόλαος  Σταυρακάκης  ή  Αεροπόρος.  Όλοι  οι  παραπάνω  ανήκαν  στο  Βενιζελικό  κόμμα.  Στο  πρακτικό  αναφέρονται  και  τα  ονόματα  των  γιατρών  Νικολάου  Μανούσου  και  Κωνσταντίνου  Κουνάλη  που  ανήκαν  στο  Λαϊκό  κόμμα,  καθώς  επίσης  και  τα  ονόματα  του  Ανθ/ρχου  Δημητρίου  Κίππη  και  του  γιατρού  από  τον  Άγιο  Ιωάννη  Μυλοποτάμου  Ελευθερίου  Δρανδράκη. Ο σκοπός  και  οι  στόχοι  της  Επιτροπής  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  ορίζονταν  με  σαφήνεια  από  το  παραπάνω  Πρακτικό.

Τον  Ιανουάριο  του  1942  με  δύο  ακόμη  πρακτικά  (στις  11  και  16  του  μήνα),  συμπληρώθηκε  η  Επιτροπή  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  με  νέα  μέλη  και  απλώθηκε  σ’ολόκληρο  το  Μυλοπόταμο  και  στο  Δυτικό  Μαλεβύζι.

Τη  νύχτα  της  24ης  Ιανουαρίου  1942,  γερμανική  δύναμη  1500  ανδρών  κυκλώνουν  το  χωριό  Ανώγεια  Συγκεντρώνουν  τους  κατοίκους  στην  πλατεία  Αρμί  και  ζητούν  επίμονα  την  παράδοση  όπλων  από τους  Ανωγειανούς  καθώς  και  την  παράδοση  των  Άγγλων  πρακτόρων  οι  οποίοι  είχαν,  σύμφωνα  με  το  Γερμανό  αξιωματικό  επικεφαλής,  την  έδρα  τους  στα  Ανώγεια.  Κατόπιν  αναζήτησαν  με  κατάλογο  10  από  τα  σημαίνοντα  στελέχη  της  Επιτροπής  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως. Αμέσως  μετά  την  αποχώρηση  των  Γερμανών  από  τα  Ανώγεια,  η  Διοικούσα  επιτροπή  αποφασίζει  να  μετατρέψει  την  παθητική  αντίσταση  σε  ενεργό  αντίσταση,  τη  μετάλλαξη  της  Οργάνωσης  σε  ένοπλη  ανταρτική  Ομάδα  με  την  ονομασία  Ανεξάρτητη  Ομάδα  Ανωγείων.  (Α.Ο.Α.)  Αρχηγός  της  Ομάδας  ορίστηκε  από  τους  συναγωνιστές  του  ο  Ιωάννης  Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης  και  λημέρι  της  η  περιοχή  Κορακόπετρα  του  Ψηλορείτη  όπου  βρισκόταν  το  μητάτο  του  Στεφανογιάννη.

Στις  25  Νοεμβρίου 1942  στο  σπίτι  του  Αρχηγού  Στεφανογιάννη  έγινε  σύσκεψη  των  μελών  της  Οργανώσεως  στην  οποία  πήραν  μέρος  πλέον  των  100  ατόμων.  Στη  σύσκεψη  αυτή  αποφασίστηκε  η  ένταξη  της  Οργάνωσης  στο  Ε.Α.Μ.  Η  Επιτροπή  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  μετονομάζεται  σε  Επαρχιακή  Επιτροπή  Άνω  Μυλοποτάμου.  (Ε.Ε.Α.Μ.)

Στις  6  Ιουνίου  1943  σε  συνεδρίαση  της  Επαρχιακής  Επιτροπής  Άνω  Μυλοποτάμου  με  παρόντα  τα  έξι  από  τα  επτά  μέλη  αποδέχεται  την  αποχώρηση  από  την  Επιτροπή  του  Κομουνιστικού  μέλους  και  αποφασίζει  τη  μετονομασία  της  Επαρχιακής  Επιτροπής  σε  Περιφερειακή  Διοίκηση  Άνω  Μυλοποτάμου  (Π.Δ.Α.Μ.)  Εθνικής  Οργανώσεως  Ρεθύμνης  (Ε.Ο.Ρ.)  και  την  ένταξή  της  στην  Εθνική Οργάνωση  Κρήτης  (Ε.Ο.Κ.)  μέχρι  το  τέλος  της  τετράχρονης  γερμανοϊταλικής  Κατοχής,  τον  Μάιο  του  1945.

Η  συμβολή  της  Ανεξάρτητης  Ομάδας  Ανωγείων  στην  Αντίσταση  και  απελευθέρωση της  Κρήτης  από  τα  ναζιστικά  στρατεύματα  κατοχής  ήταν  ανεκτίμητη υπό  την  άξια  Αρχηγία  του  Ιωάννη  Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη. Αλλά  και μετά το θάνατό του,  η ομάδα υπό τον Χριστομιχάλη Ξυλούρη κατόρθωσε:

α)  Να  διατηρήσει  άσβεστη  τη  σπίθα  και  τη  δίψα  της  λευτεριάς  σε  μια  μεγάλη  εδαφική  περιφέρεια  της  κεντρικής  Κρήτης  (Άνω και  Κάτω  Μυλοπόταμο – Δυτικό  Μαλεβύζι)

β)  Να  διατηρήσει  αδούλωτο  τον  Ψηλορείτη,  το  μοναδικό  ίσως  ελεύθερο  τμήμα  του  νησιού,  βρίσκοντας  εκεί  καταφύγιο  οι  καταδιωκόμενοι  από  τους  Γερμανούς  Κρήτες  αλλά  και  οι  Άγγλοι  στρατιώτες  οι  οποίοι  δεν  κατάφεραν  να  ακολουθήσουν  τους  συντρόφους  τους  μετά  τη  μάχη  της  Κρήτης.

γ)  Το  δυσκολότερο  έτος  της  Κατοχής,  το  1942,  όταν  οι  αντάρτες  που  λημέριαζαν  στα  βουνά  μετρούνταν  στα  δάχτυλα  των  χεριών,  έδωσε  καταφύγιο  στις  συμμαχικές  αποστολές   οι  οποίες  με  τους  σταθμούς  ασυρμάτου  που  έφεραν  στον  τόπο  μας  διατήρησαν  επαφή  με  το  Στρατηγείο  της  Μέσης  Ανατολής  (τον  ελεύθερο  τότε  κόσμο).  Τα  Ανωγειανά  μητάτα,  Κορακόπετρα,  Μίθια,  Πετροδολάκια  ήταν  τα  ασφαλή  καταφύγια  των  σταθμών  ασυρμάτου  και  των  Άγγλων  Αξιωματικών  Συνδέσμων  Τομ  Ταμπάμπιν,  Ραλφ  Στόκμπριτζ,  Πάτρικ  Λη  Φέρμορ  κ.ά.

δ)  Οργάνωσε  δίκτυο κατασκοπίας  στους  νομούς  Ρεθύμνου  και  Ηρακλείου  από ικανά  στελέχη,  οι  πληροφορίες  των  οποίων  ήταν  πολύτιμες,  μεταδίδονταν  στο  Στρατηγείο  Μέσης  Ανατολής  και  αξιοποιούνταν  αναλόγως.

ε)  Η  Ανεξάρτητη  Ομάδα  Ανωγείων  ήταν  μία  από  τις  ένοπλες  Αντιστασιακές  ομάδες  που  έδρασαν  καθ’όλη  τη  διάρκεια  της  Γερμανοϊταλικής Κατοχής  στην  Κρήτη.  (Στα  Ανωγειανά  λημέρια  οργανώθηκαν  οι  πρώτες  συσκέψεις  των  Αρχηγών  της  ένοπλης  Κρητικής  Αντίστασης  (Κορακόπετρα-Μίθια, Απρίλιο-Μάιο  1942).

στ)  Διατήρησε,  (με  τη  μοναδική  συμβολή  του  ιδρυτικού  της  μέλους  Νίκου  Σταυρακάκη-Αεροπόρου),  όλα  τα  έγγραφα  που  στέλνονταν  σ’αυτήν  τα  χρόνια  1941-1945,  παραδίδοντας  στις  νεότερες  γενιές  ένα  μοναδικό  Αρχείο,  το  πιο  πλήρες  Ελληνικό  Κατοχικό  Αρχείο  που  γνωρίζουμε  ως  σήμερα  και  το  οποίο  φυλάσσεται  στο  Δήμο  Ανωγείων. Χιλιάδες  έγγραφα  μας  αποκαλύπτουν  την  διαδρομή  της  Κρητικής  Αντίστασης,  μιας  πρωτοπόρου  Αντίστασης,  όχι  μόνο  στον  Ελληνικό  αλλά  σε  ολόκληρο  τον  Ευρωπαϊκό  χώρο,  μιας  Αντίστασης  που ξεκίνησε  αμέσως  με  την  κατάληψη  της  Κρήτης  από  τους  Γερμανοϊταλούς  και  που  κυρίαρχη  θέση  καταλαμβάνει  σ’αυτήν  η  Ανεξάρτητη  Ομάδα  Ανωγείων.

Σ’αυτήν την ομάδα ήταν μέλος ο Μενέλης. Ένας από τους ανωγειανούς που δεν υποτάχτηκαν στον βάρβαρο κατακτητή. Που έζησε την καταστροφή των Ανωγείων και τις εκτελέσεις των συγχωριανών του. Που έβαλε κι αυτός ένα λιθαράκι στην αναγέννηση του χωριού από τις στάχτες του, μετά την απελευθέρωση. Και που όλα τα χρόνια της σκλαβιάς, η ζωή του Μενέλη και των Ανωγειανών ανταρτών ακολουθούσε τους στίχους του ποιητή :

Μέρες  που  δεν  είναι  μέρες,

ζωή  που  δεν  είναι  ζωή.

Θάνατος  που  στρώνει  το  τραπέζι  του

με  το  θάνατο  και  τη  βροχή.

Δεν  έχεις  τόπο  να  κοιμηθείς.

Δεν  έχεις  τόπο  να  κουρνιάσεις.

Δεν  έχεις  τόπο  να  σταθείς.

Δεν  έχεις  τόπο  να  ησυχάσεις.

Πιστός στο δρόμο του χρέους που διδάχτηκε από τους γονείς του. Και την ιστορική οικογένεια των Ξυλούρηδων. Σήμερα, που οι αξίες σβήνουν και χάνονται. Σήμερα, τα χρόνια της ευδαιμονίας και της καλοπέρασης. Η απώλεια των ανθρώπων με ήθος και αγάπη προς την πατρίδα, είναι αναντικατάστατη.

Μενέλη, η οικογένεια που δημιούργησες με την Στυλιανή, τα παιδιά σου ο Γιώργης, ο Μανόλης, ο Μιχάλης, η Αγάπη, η Ειρήνη, η οικογένεια των Ξυλούρηδων, οι συγχωριανοί σου, σε τιμούν και σε αποχαιρετούν.

Ας είναι ελαφρύ το χώμα που σε σκέπασε.

Γ.Κ.