Του Γιώργη Σκουλά του Μιλτιαδαντρέα

Είναι γνωστό ότι υπάρχει διάσταση απόψεων πάνω στο θέμα του πυρπολητή της Ιεράς Μονής του Αρκαδίου. Είναι επίσης γνωστό ότι η διάσταση αυτή, προκαλεί κατά καιρούς, όχι και τόσο ευχάριστες καταστάσεις, με δηλώσεις επί δηλώσεων, διαφορετικές τελετές σε Αρκάδι και Ανώγεια κτλ.
Ασφαλώς και όλα αυτά δεν συμβάλλουν στο να επικεντρωθούμε στο κύριο νόημα και μήνυμα της εθελοθυσίας του Αρκαδίου, αλλά στο να επικεντρωνόμαστε σε δευτερευούσης σημασίας γεγονότα.
Τι αλήθεια θα ήταν η ανατίναξη του Αρκαδίου, όποιος τελικά και αν έχει βάλει φωτιά, χωρίς την ομαδική απόφαση τόσων ανθρώπων να εθελοθυσιαστούν παρά να ζήσουν την καταισχύνη: Ένα τίποτα! Μία μπαλοθιά σε μερικά βαρέλια με πυρίτιδα.
Το θέμα όμως είναι και όπως φαίνεται θα εξακολουθήσει να είναι υπαρκτό, καθώς χρόνια τώρα η οικογένεια Σκουλά κατηγορείτε ότι προσπαθεί να υποκλέψει με ανύπαρκτα, ψεύτικα, ή αλλοιωμένα και παραποιημένα στοιχεία, την δόξα ενός άλλου ήρωα της Αρκαδικής εθελοθυσίας, του Κωνσταντίνου Γιαμπουδάκη. Βαριά. Βαρύτατη η κατηγορία. Την έχουμε βιώσει όλοι μας. Άπειρες οι ειρωνίες…
Αποκορύφωμα πέρυσι, κατά την επίσκεψη του κ. Παυλόπουλου στο Ρέθυμνο, και τις γνωστές δηλώσεις του ενώπιον «έκπληκτου» ακροατηρίου στο «Σπίτι του Πολιτισμού», με τις γνωστές αντιδράσεις. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Δήμαρχος Ρεθύμνου κ. Γεώργιος Μαρινάκης, δήλωνε:
ΕΦ. ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. 16 – Νοεμβρίου – 2016
Ο Δήμαρχος επανέλαβε ότι θα πρέπει να προσέχουν εκείνοι που προσπαθούν να δουν την ιστορία «με ένα εγωισμό και μία αντίληψη οικογενειοκρατίας, διότι κακές υπηρεσίες προσφέρουν και στους τιμημένους νεκρούς και στην ιστορία».
Εντάξει κύριε Δήμαρχε. Το ακούσαμε και αυτό. Σκέτη «οικογενειοκρατία» και τίποτα παραπάνω. Έτσι χωρίς στοιχεία. Σκέτος «τσαμπουκάς» δηλαδή! Πολύ βαριά η κατηγορία κύριε δήμαρχε. Και πολύ άδικη συνάμα.
Ο κύριος Μαρινάκης στην ίδια συνέντευξη, πιθανόν για να ικανοποιήσει το κομματικό του ακροατήριο, απευθύνει «νουθεσίες» και «έμμεσες συστάσεις» για το θέμα στον ίδιο τον κ. Παυλόπουλο.
«Ο δήμαρχος Ρεθύμνου πάντως σχολίασε ότι αν ο Π. Παυλόπουλος έλεγε στο Αρκάδι αυτά που είπε στο «Σπίτι του Πολιτισμού» θα είχαμε μία επανάληψη του ολοκαυτώματος από τον κόσμο που δεν θα μπορούσε να το ανεχθεί».
Θέλω πραγματικά να πιστεύω ότι οι άστοχες αυτές δηλώσεις του κ. Μαρινάκη, αλλά και όλων όσων συνεχίζουν να τις εκτοξεύουν, δεν είναι παρά προϊόν της μη επαρκούς ενημέρωσης που έχουν και τίποτα παραπάνω. Η ευθύνη της μη επαρκούς αυτής ενημέρωσης θεωρώ ότι ανήκει στην ίδια την οικογένεια Σκουλά η οποία τόσα χρόνια, δεν βγήκε να παρουσιάσει τα στοιχεία υπέρ του Εμμ. Σκουλά και να ενημερώσει την κοινή γνώμη.
Φέτος αποφάσισα να παρουσιάσω με λεπτομέρειες τα στοιχεία αυτά· παλιά και νέα. Δεν θα υποδείξω στον κάθε ένα πώς αυτός θα τα αξιολογήσει. Ο κάθε ένας και η συνείδησή του.
Ευχής έργο θα ήταν, αυτοί που απευθύνουν τέτοιου είδους βαρύτατες κατηγορίες να παρουσιάσουν στην κοινή γνώμη ποια ακριβώς ιστορικά έγγραφα της επανάστασης του 1866 – 69 υποδεικνύουν τον κ. Γιαμπουδάκη ως πυρπολητή.
Εγώ δηλώνω, ότι κάθε χρόνο θα συνεχίζω να ενημερώνω την κοινή γνώμη με όλα αυτά τα στοιχεία αλλά και με όποια νεότερα πιθανόν προκύψουν.
Πριν παραθέσω τα στοιχεία που αναφέρουν τον Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή, παλαιά και νέα, κρίνω σκόπιμο να δημοσιεύσω την επίσημη θέση του ελληνικού κράτους σήμερα, όπως αυτή εκφράστηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας στο Ρέθυμνο.
Το 1967 η Ακαδημία Αθηνών εκδίδει τον 6ο τόμο του έργου «ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ», που περιελάμβανε τις προξενικές εκθέσεις των Ελλήνων προξένων στην Κρήτη κατά την επανάσταση του 1866 – 69.
Οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Ελευθέριος Πρεβελάκης και Βασιλική Πλαγιαννάκου – Μπεκιάρη, με τα στοιχεία που εκείνη την εποχή έχουν στην διάθεσή τους, στο εισαγωγικό σημείωμα του έργου καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι: «Διά του δημιουργηθέντος ρήγματος ο στρατός εισήλασεν εις την Μονήν, εντός της οποίας ο αγών συνεχίσθη σκληρός, στήθος προς στήθος, εκορυφώθη δε διά της ανατινάξεως της πυριτιδαποθήκης υπό του κ. Γιαμπουδάκη ή υπό του εξ Ανωγείων Εμμ. Σκουλά.
Η χούντα των συνταγματαρχών δεν υιοθέτησε την θέση της Ακαδημίας Αθηνών και συνέχισε να τιμά μονομερώς τον κ. Γιαμπουδάκη. Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974, το ελληνικό κράτος υιοθετεί την άποψη της Ακαδημίας Αθηνών και έκτοτε αποτελεί την επίσημη θέση του.
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΠΟΛΕΜΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ. 490 π.χ. – 1953.
-ΑΡΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ-
ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΡΑΤΟΥ 1989.
(Έκδοση για την εφ. Το «ΒΗΜΑ» 2014. Σελ. 298. Α.Α. 41. Και Σελ. 80. Α.Α. 5.)
«…Αφού καταλήφθηκε η Μονή, ο κ. Γιαμπουδάκης ή ο δάσκαλος Εμμ. Σκουλάς (σύμφωνα με νεότερη άποψη) ανατίναξε την πυριτιδαποθήκη της Μονής…».
Το υπουργείο παιδείας επίσης, προσαρμόζοντας τα σχολικά βιβλία στα δεδομένα αυτά δεν αναφέρει όνομα πυρπολητή, λόγω της εκκρεμότητας που υπάρχει, στο βιβλίο της Γ΄ λυκείου, όπου και υπάρχει το μάθημα. (σελ. 189 – 190). «Τα γεγονότα του πρώτου έτους κορυφώθηκαν με την πολιορκία και το ολοκαύτωμα της ιστορικής Μονής Αρκαδίου.
Οι γενέτειρες επίσης του Κωνσταντίνου Γιαμπουδάκη και Εμμ. Σκουλά, Άδελε και Ανώγεια, σε σχετικό ερώτημά τους προς την Ακαδημία έχουν λάβει την ίδια απάντηση. Γιαμπουδάκης ή Σκουλάς.
Η πρώτη φήμη που διαδόθηκε μετά την ανατίναξη, σε Κρήτη, Ελλάδα και εξωτερικό, ήταν ότι κάποιος ιερωμένος, ή ο ηγούμενος Γαβριήλ ή ο μοναχός Μανασής, είχε βάλει πυρ στην μπαρουταποθήκη. Λίγες μέρες όμως αργότερα αρχίζει να αναφέρεται το όνομα του Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή. Το επόμενο επίσης διάστημα ακούστηκαν τα ονόματα του Ντελή Δράκου από τις Γωνιές Μαλεβιζίου και του φρούραρχου Δημακόπουλου, αλλά δεν φαίνεται να υπήρξε συνέχεια στις περιπτώσεις αυτές. Η είδηση για τον Σκουλά έχει ταυτοποιηθεί σήμερα, από έξι διαφορετικές πηγές και σημεία πάνω στην Κρήτη.
1) ΑΝΩΓΕΙΑ. ΕΚΘΕΣΗ Σ. ΝΙΩΤΗ – Γ. ΣΚΟΥΛΑ (Μπογκιόρνου), βάση της μαρτυρίας του διασωθέντος παπά Γεράσιμου Στρατήγη. Η έκθεση έχει δημοσιευθεί από πλήθος εφημερίδων της εποχής. Ενδεικτικά:
1) ΝΟΜΟΣ – ΣΥΡΟΥ 26 – 11 – 1866
2) ΑΛΗΘΕΙΑ ΑΘΗΝΑ 26 – 11 – 1866
3) ΕΛΠΙΣ ΑΘΗΝΑ 29 – 11 – 1866
4) ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΑΘΗΝΑ 29 – 11 – 1866
Αναφέρει η έκθεση:
«…Τα παράθυρα και όλαι αι πολεμίστραι εξερεύγοντο ζωηρότατον πυρ κατά των εφορμούντων, οίτινες έπιπτον σωρηδόν, αφού δε εγέμισεν η αυλή του Μοναστηρίου Τούρκους, έδωκε πυρ εις τον υπόνομον ο Εμμ. Α. Σκουλάς, εικοσαετής ανδρείος και πεπαιδευμένος νέος καθώς ομολογεί ό μόνος σωθείς παππά Γεράσιμος (Στρατήγης) εκ Χαλέπας».
2) ΗΡΑΚΛΕΙΟ: Έκθεση του υποπρόξενου της Ελλάδος στο Ηράκλειο, Ιωάννη Μπαρουξάκη, προς τον υπουργό εξωτερικών της Ελλάδος, Επαμεινώνδα Δεληγιώργη.
Η έκθεση, το πρωτότυπο κείμενο και η μετεγγραφή, είναι δημοσιευμένα στο βιβλίο του Απόστολου Παπαϊωάνου «ΜΑΝΟΛΗΣ ΣΚΟΥΛΑΣ». Έκδοση: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 2005. Αναφέρει ο Μπαρουξάκης. «…διότι οι επαναστάται είχον απηυδήσει και δεν ηδύναντο πλέον να μάχωνται μετά της ιδίας δυνάμεως μεθ’ ής ήρξαντο και ότι αφ’ ου εισήλασαν εν τη Μονή πολλοί Οθωμανοί, είς νέος εικοσιπενταετής Σκουλάς, αδελφός του οπλαρχηγού, κατά προηγουμένην συνεννόησιν και απόφασιν των συμπολεμιστών του, έδωκε πύρ εις την πυριταποθήκην και ανέτρεψε την Μονήν μεθ’ όλων των συναδέλφων του και των εισβαλόντων οθωμανών».
Ο Μπαρουξάκης στο ίδιο έγγραφο, ως πηγή της πληροφορίας του αναφέρει οικογένειες Κρητών προσφύγων, οι οποίες μετά την ανατίναξη της Μονής ήρθαν με πλοίο από το Ρέθυμνο στο Ηράκλειο.
3) ΡΕΘΥΜΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΞΕΝΙΚΟΥ ΠΡΑΚΤΟΡΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΩΡ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗ.
ΠΗΓΗ: ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ: ΜΑΝΩΛΗΣ ΣΚΟΥΛΑΣ.
ΕΚΔΟΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣ ΑΝΩΓΕΙΩΝ. 2015. Σελ. 30 και 31.
«…Αντικατοπτρίζει τους θυσιασθέντες μετά του λεοντόθυμου που έθεκεν πύρ, Εμμ. Σκουλά, ανδρός αγωνισαμένου υπέρ του ανθρωπίνου δικαίου. Αναμνήσω του ιερού εκείνου και σεμνού δράματος του δίκην αστέρος λάμποντος εν των στερεώματι της γης ταύτης. Eκφράσω τον σεβασμόν προς τους Γαβριήλ Δημακόπουλον των Διοσκούρων Χαιρετών των ατρομήτων Δασκαλάκηδων, του Βενιανάκη, του Κουτρούλη, του Παχλή, του Κούβου, του Δεληδράκου, του Σ. Καλαματιανού, του Γιαμπουδάκη, του Ανθίμου, του Σαουνάτσου, του Ζαχαρία ισοτίμων προς τους επίσης μεγακλεείς της Κρήτης άνδρας Διογένην, καπετάν Τσελεπάκην, Σαββόπουλον Νι., Αλεβιζάκην, Τανζιδάκην, παππά Κρανιώτην Κοκκινίδην και τέλος τον ήρωα πυρπολητήν Εμμ.Σκουλά».
4) ΕΓΓΡΑΦΟ ΠΟΥ ΒΡΕΘΗΚΕ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΥ
ΠΗΓΗ: ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΡΙΑΡΗ – Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΡΗΤΙΚΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΝ
Το έγγραφο αυτό το δημοσιεύει ο Παναγιώτης Κριάρης (σελ. 258) με την υποσημείωση από τον ίδιο, ότι πιθανόν είναι υποβολιμιαίο. Ως πηγή του εγγράφου αναφέρει το Ι.Α.Κ. στα Χανιά.
«… Την νύκτα της 8ης εκατέβη από ένα παράθυρον ο παπα Νικόλαος Κρανιώτης, ο οποίος μετέβη εις τον αρχηγόν (Κορωναίον) και του εδήλωσεν ότι δεν εδειλίασαν οι εν τη Μονή, αλλά από τα 250 όπλα μόνον τα 100 έμειναν ακόμα χρήσιμα.
Το πρωί της άλλης ήρχισαν να ρίχνουν δύο πεδινά πυροβόλα τα οποία έστησαν από την ανατολικήν θύραν και περί το απόγευμα ήνοιξαν δύο χαλάστραι εις το τείχος. Έγινε τότε γενική έφοδος, αλλά καταστράφηκε τότε ολόκληρον το 1ον τάγμα του Μουσταφά.

Μετά ανάπαυσιν επανελήφθη και 4 τάγματα εισόρμησαν εις την χαλάστραν. Τα παράθυρα και οι πολεμίστρες εξερρεύγοντο ζωηρόν πυρ και οι Οθωμανοί εγέμισαν την αυλήν με πτώματα. Το μοναστήρι είχε πέσει και ο Ιωάννης Σκουλάς έθεσε πυρ εις τα πυρομαχικά. Τι συνέβει δεν λέγεται…»
5) ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΕΡΑΜΙΑ ΧΑΝΙΩΝ
ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ (2) ΓΑΡΙΒΑΛΔΙΝΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΗ,
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ.
ΠΗΓΗ: ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ: ΕΜ. ΣΚΟΥΛΑΣ. ΕΚΔΟΣΗ 2015.
Ο Γαριβαλδινός εθελοντής Π. Μουτσόπουλος, την περίοδο των γεγονότων του Αρκαδίου βρισκόταν στην περιοχή «Κεραμιά» Χανίων, απ’ όπου αλληλογραφεί με Γαριβαλδινούς της Αθήνας. Στην πρώτη επιστολή που στέλνει υπονοεί ως πυρπολητή τον Εμμ. Σκουλά (Σελ. 48 και 49).

Εν Σωματά Κεραμιών 15 Νοεμβρίου 1866.
Vii, Φίλτατε μοι Γεώργιε
«… και κατόπιν ότε εισήλθον τοις επρότεινεν τρις το αυτό (να παραδοθούν), και την τελευταίαν φοράν συγκατατέθησαν επί τω σκοπώ του να προσελκύσωσιν όσους πλείστους αιχθρούς προς το μέρος των ίνα μετά την ανάφλεξιν της πυρίτιδος εξαγοράσωσιν ό,τι ακριβώτερον το αίμα των ώσπερ πραγματικώς και εγένετο υπό Γαριβαλδινού!
Δύο μέρες αργότερα, στις 17 Νοεμβρίου, ο Μουτσόπουλος ξαναστέλνει επιστολή προς τους Γαριβαλδινούς της Αθήνας, όπου κατονομάζει τον Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή. (σελ. 50 και 51).

ΕΝ ΣΩΜΑΤΑ ΚΕΡΑΜΕΙΩΝ ΤΗ 17 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1866
Φίλτατε μοι Γεώργιε
Σώμα Γαρβαλδινών. Αθήναι
«… και δευτέραν ήδη φοράν…» «… αν και τρις τοις επροτάθη να παραδοθώσι οι γενναίοι εκείνοι μάρτυρες κατέφυγον εις την πλέον υψηλήν και τολμηράν απόφασιν μετά του γενναίου Γαριβαλδινού VI Εμ. Σκουλά έθεσεν πυρ εις την εξ 70 βαρελίων πυριτιδοθήκην και ούτως ανετινάχθησαν εις τον αέρα…»
ΧΑΝΙΑ:
6) ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ Α.Μ.Ν.Ω. ΠΡΟΣ ΕΦ. ΑΥΓΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ
Θα σταθώ λίγο περισσότερο στην περίπτωση του ανταποκριτή της εφ. «ΑΥΓΗ» από τα Χανιά με το ψευδώνυο Α.Μ.Ν.Ω, διότι στοιχειοθετείται πλέον η ομολογία Τούρκων του περιβάλλοντος του Μουσταφά πασά, αν όχι του ίδιου του Μουσταφά.
Ο Α.Μ.Ν.Ω στέλνει την πρώτη του ανταπόκριση αμέσως μετά τα γεγονότα του Αρκαδίου η οποία δημοσιεύεται από την «ΑΥΓΗ» στις 18 Νοεμβρίου. Στην ανταπόκριση αυτή αναφέρει ότι πυρπολητής είναι κάποιος Μωυσής ή Μανασής.
Μεσολαβεί η επιστροφή του Μουσταφά πασά στα Χανιά. Πρώτος σπεύδει να τον συγχαρεί ο φιλότουρκος Γάλλος πρόξενος Derche. Δύο μέρες αργότερα ο ανταποκριτής της εφ. «Αιών» στέλνει την ανταπόκριση του στην Αθήνα.
ΧΑΝΙΑ 26 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1866
«Άμα φθάσαντα τον Μουσταφά πασά έσπευσε πρώτος να επισκεφθεί ο κ. Derche, όστις ηυτύχησε και πρώτος να ψαύσει την αιματόφυρτον δεξιάν του και να τον συγχαρή επι τη αισία αυτού επανόδω.
Επειδή δε η δοθείσα προθεσμία προς καθυπόταξιν της επαναστάσεως ανωφελώς μέχρι τούδε παρήλθε τρις, εζήτησεν ο Μουσταφάς νέαν προθεσμίαν, υποσχεθείς εις τον κ. Derche, ότι εντός είκοσιν ημερών θέλει καθυποτάξει εντελώς την νήσον και τω παρήγγηλε να το γράψη εις Παρισίους.
Ο κ. Derche εχορήγησε λέγουν και την τετάρτην ταύτην προθεσμίαν ως τελευταίαν αφού δε συνεννοήθησαν μυστικά, έμειναν σύμφωνοι τίνι τρόπω να παραστήση το εν Αρκαδίω δράμα εις την κυβέρνησιν του ίνα μη προξενήσει καμμίαν εντύπωσιν˙ ανεχώρησε και δεν επανήλθε ειμή την επιούσαν, ίνα αναγνώση εις τον Σαλή πασσάν, τον υιόν του Μουσταφά κάτοχον της γαλλικής γλώσσης, τας ευγενείς εκθέσεις του».
Ο φίλος σας ΑΛ.
Ο Derche ήταν αυτός επίσης που μετά από την νίκη του Μουσταφά επί του Ζυμβρακάκη στο Βαφέ, διοργάνωσε γιορτή σε γαλλικό πολεμικό που στάθμευε στη Σούδα για να εορτάσει το γεγονός.
Οι παραποιημένες εκθέσεις που σε συνεργασία με τους Τούρκους έστελνε στη Γαλλία, ήταν αφορμή και η κυβέρνηση του τον μετέθεσε στην Τραπεζούντα, διορίζοντας στη θέση του τον Τρικού. Αφαίρεσε επίσης από τη γαλλική βίβλο όλες τις εκθέσεις του από την έναρξη της Κρητικής Επανάστασης έως και την αποπομπή του.
Την επόμενη μέρα της επιστροφής του Μουσταφά στα Χανιά, 25 Νοεμβρίου ο Α.Μ.Ν.Ω, στέλνει δεύτερη διορθωτική της πρώτης ανταπόκριση στην «ΑΥΓΗ» η οποία δημοσιεύεται στις 3 Δεκεμβρίου.
ΕΦ. ΑΥΓΗ.
-ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ-
«Αι πληροφορίαι, επί των οποίων στηρίζεται η παρούσα μου εισίν ακριβέστατοι διότι το πλείστον έλαβον αυτάς παρά Τούρκων και του Derche…» «… Φαίνεται ότι το μέγιστο μέρος των όπλων των επαναστατών κατήντησεν άχρηστον, και ο κίνδυνος αυτών εμεγαλύνετο˙ η απόφασις εγένετο και την εκτέλεσιν αυτής ανεδέχθη όχι ο καλόγηρος Μανασής, αλλ’ είς νεανίας Κρής, Σκουλάς ονομαζόμενος…»
«… Τούρκος τις μοι διηγείτο, ότι είς γέρων διασωθείς εκ του Αρκαδίου, ως σπεύσας να καταφύγη εις το υπόγειον τω έλεγεν ότι ο νέος Σκουλάς ημφισβήτει με τίνας άλλους, την επιχείρησιν της εκτελέσεως, επιμένων αυτός να θέση πυρ˙ ήτο δε όλος χαρά όταν όλοι συνήνεσαν να αναλάβη αυτός την θέσιν του πυρός…».
Θα σταθώ επίσης σε άλλη μια γνωστή και σημαντικότατη μαρτυρία αυτήν του Πάνου Κορωναίου, του αρχηγού του νομού Ρεθύμνης και καθ’ ύλην αρμόδιου για την υπεράσπιση του Αρκαδίου.
Ο Κορωναίος το 1891, 25 χρόνια δηλαδή αργότερα εκφωνεί λόγο στην Ακαδημία Αθηνών για την επέτειο του Αρκαδικού ολοκαυτώματος, όπου κατονομάζει τον Σκουλά πυρπολητή. Στο χειρόγραφο όμως κείμενο του, τοποθετεί το όνομα του Σκουλά ως υποσημείωση πάνω από το αρχικό κείμενο.
Την δεκαετία του 1990, μέλη της οικογ. Σκουλά ζητούν και λαμβάνουν αντίγραφο του χειρόγραφου κειμένου του Κορωναίου και το παρουσιάζουν ως αποδεικτικό στοιχείο. Κάποιοι τους μηνύουν με το αιτιολογικό ότι εκείνοι παραποίησαν το έγγραφο Κορωναίου προσθέτοντας το όνομα του Εμμ. Σκουλά.
Την υπόθεση εκδίκασε το Πρωτοδικείο Ρεθύμνου το οποίο ανέθεσε στον καθηγητή Γραφολογίας Ανδρέα Ηλία Μιχαλόπουλο, να κάνει πραγματογνωμοσύνη και να αποφανθεί.
Αντίγραφο της πραγματογνωμοσύνης αυτής βρίσκεται στο αρχείο του παπά Λευτέρη Σκουλά ο οποίος και μου το παρεχώρησε.

ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΝ
ΑΡ. ΕΚΘΕΣΕΩΣ 19/1996
ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟΝ ΚΡΗΤΗΣ-ΡΕΘΥΜΝΗΣ
ΘΕΜΑ: ΠΛΑΣΤΟΓΡΑΦΙΑ
Ιδιωτικού εγγράφου εκ φωτοτυπίας Εμμ. Σκουλά
Αποφαινόμεθα
Γ’.) «.. μετά της γενομένης ύπερθεν αναφερομένης αναλύσεως εις το συμπέρασμα ότι η άνωθεν αναφερόμενη ΠΡΟΣΘΗΚΗ αποτελεί ΓΝΗΣΙΑΝ γραφικήν παραγωγήν του προσώπου εκείνου το οποίον συνέγραψε και το κείμενον της υπό έρευναν φωτοτυπίας.»
Βάση των ανωτέρω εγγράφων και πληροφοριών όλη η Ελλάδα έμαθε ότι πυρπολητής της ιεράς Μονής Αρκαδίου υπήρξε ο Εμμ. Σκουλάς.
Φυσικό επακόλουθο υπήρξε η τέχνη, στις διάφορες μορφές της να υμνήσει τον Εμμ. Σκουλά, είτε αναφέροντας τον ως πυρπολητή ή απλώς δίνοντας του πρωταγωνιστικό ρόλο.
Α) ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΡΓΑ
1) ΤΙΜΟΘΕΟΥ ΑΜΠΕΛΑ: «ΤΑΙΣ ΙΕΡΕΣ ΣΚΙΕΣ»
Αμέσως μετά τα γεγονότα του Αρκαδίου και την διοχέτευση της πληροφορίας στην Ελλάδα, ο Τιμόθεος Αμπελάς στη Σύρο όπου βρίσκεται γράφει το θεατρικό έργο «ΤΑΙΣ ΙΕΡΕΣ ΣΚΙΕΣ», όπου κατονομάζει τον Εμμ. Σκουλά, πυρπολητή.
-ΓΑΒΡΙΗΛ.
«… Λοιπόν κατώτεροι εκείνων σήμερον στον κόσμο θα δειχθώμεν; Φιλοπάτριδες, μας περιμένει η πυρίτις! Άγωμεν! Αφ’ ού των Μυστηρίων μεταλάβωμεν και εις απελπισίαν πλέον έλθωμεν, αι τότε πλέον βλέπομεν!… Εις σε, Σκουλά, θ’ ανατεθή το έργον. Νυν η θρυαλλίς μας περιμένει… Άγωμεν εις τον ναόν, κ’ εκεί τους άλλους πάντας περιμένωμεν!».
Ο Αμπελάς άρχισε να δημοσιεύει το έργο του στην εφ. «ΠΑΤΡΙΣ» της Σύρου, σε συνολικά 4 συνέχειες αρχής γενομένης στις 10 Δεκ. 1866. Κάθε φορά όμως που είχε νεότερες πληροφορίες από την Κρήτη, συμπλήρωνε το έργο και το έκδιδε εκ νέου.
Την τέταρτη έκδοση την έκανε στις αρχές Μαϊου 1867. Η έκδοση αυτή διασώθηκε στη βιβλιοθήκη του Ερρίκου Μοάτσου και αντίγραφο της βρίσκεται σήμερα στο Ι.Μ.Κ. στο Ηράκλειο. Από την τέταρτη αυτή έκδοση γνωρίζουμε ότι το έργο ανέβηκε στις 29 Ιανουαρίου 1867 στο θέατρο της Σύρου από το θίασο του Σπυρίδωνα Αλεξιάδη. Στο έργο συμμετείχαν ως κομπάρσοι στα χωρικά μέρη του έργου, Κρήτες πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στη Σύρο. Το έργο παρακολούθησε κατά την επίσκεψη της στη Σύρο και η βασίλισσα Όλγα.

Β’) ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ
«ΤΑ ΦΛΟΓΙΣΜΕΝΑ ΡΑΣΑ»
Στην Πάτρα επίσης ο Γεώργιος Ανδρικόπουλος γράφει στις αρχές του 1867 το θεατρικό έργο «ΤΟ ΑΡΚΑΔΙΟΝ». Στο έργο δεν αναφέρει όνομα πυρπολητή, αλλά δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο στον Εμμ. Σκουλά, καθώς τον δείχνει να συνομιλεί με βασικούς πρωταγωνιστές του δράματος όπως ο Κορωναίος και ο Ηγ. Γαβριήλ.
ΕΦ. «ΑΥΓΗ» (ΑΘΗΝΑΣ)
ΕΤ. Ι΄. Αρ. φ. 1947. ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ, ΤΗ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 1867.
-ΔΙΑΦΟΡΑ-
-Βιβλίου νεοφανές. – Το Αρκάδιον η αι σφαί εν Κρήτη, δράμα εις πέντε πράξεις υπό Γεωργίου Α. Ανδρικοπούλου (υπέρ των αγωνιζομένων ημών αδελφών).
Εν ΠΑΤΡΑΙΣ, εκ του τυπογραφείου Ευστ. Π. Χριστοδούλου. 1867.

Β΄ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ
Δύο επίσης πίνακες με θέμα την πυρπόληση της ιεράς Μονής Αρκαδίου, απεικονίζουν τον Εμμ. Σκουλά σε πρωταγωνιστικό ρόλο.
1)ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΔΡΕΑ Ζ. ΒΛΑΧΑΚΗ. Ο Ανδρέας Βλαχάκης καταγόταν από το Ηράκλειο και στην αρχή της δεκαετίας του 1860 υπήρξε μέλος της Χριστιανικής Δημογεροντίας του Ηρακλείου.
Ήταν αυτοδίδακτος ζωγράφος. Κάποια στιγμή, δεν είναι εξακριβωμένο πότε ακριβώς, κατέφυγε στη Σύρο, όπου και ασχολήθηκε με την φωτογραφία. Θεωρείται ότι είναι ένας από τους πρώτους φωτογράφους της Ελλάδος.
Την περίοδο των γεγονότων του Αρκαδίου βρισκόταν στη Σύρο όπου έμαθε και αυτός ότι ο Εμμ. Σκουλάς υπήρξε πυρπολητής. Την επόμενη χρονιά, 1867, ζωγραφίζει τον γνωστό πίνακα με θέμα την ανατίναξη της Μονής όπου έχει στη θέση του πυρπολητή ένα νεαρό άνδρα όπως ήταν ο Εμμ. Σκουλάς.
Οι προφορικές πληροφορίες που έχει η οικογένεια Σκουλά, αλλά δεν έχει γίνει ακόμα κατορθωτό να τεκμηριωθούν με κάποιο ιστορικό κείμενο, είναι ότι το έργο ήταν μέρος του σκηνικού του έργου του Τιμόθεου Αμπελά, που έπαιξε ο θίασος του Σπυρίδωνα Αλεξιάδη. Ίσως η συνεχιζόμενη ιστορική έρευνα επιβεβαιώσει την προφορική αυτή πληροφορία.
Β΄) ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΚΩΝΣΤ. ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗ
Ο Κωνστ. Σταυρακάκης γεννήθηκε στα Ανώγεια το 1848 και ήταν σχεδόν συνομήλικος με τον Εμμ. Σκουλά. Ήταν αυτοδίδακτος ζωγράφος και θεωρείται ως ο σπουδαιότερος Κρητικός ζωγράφος του 19ου αιώνα. Το 1867 ζωγραφίζει τον πίνακα με το γνωστό θέμα του Αρκαδίου. Στο επίκεντρο τοποθετεί τον Εμμ. Σκουλά, μπροστά από τον ηγούμενο Γαβριήλ. Ο πίνακας φυλάσσεται σήμερα στην Ιερά Μονή Αρκαδίου.

Γ΄ΠΟΙΗΣΗ
Η ποίηση επίσης ύμνησε τον Εμμ. Σκουλά. Πέντε ήταν ως τώρα τα γνωστά ποιήματα.

1) ΠΟΙΗΜΑ: ZAXAΡΑΚΗ ή ΤΖΩΡΤΖΗ (1867)
-ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ-
«Κλαίει κι ο κύρις του Σκουλά του καπετάν Μανώλη όσοι κι αν τον εξεύρανε του συγχωρέσαν όλοι»

2) ΠΟΙΗΜΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΝΤΟΥΝΗ ή ΝΤΟΥΝΑΚΗ
-ΠΥΡΠΟΛΗΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΟΥ- (1877)
«… Μα τον Μανώλη τον Σκουλά εζήλεψα περίσα
γιατί τονε νέος όμορφος κι από γεννιά μεγάλη
κι είχε και μάθηση πολλή δεν του ‘λειπε μια χάρη.
Κι όταν ο χάρος τ’ άπλωσε το παγερό του χέρι
«Καλώς ήρθες του είπενε, μα πρώτα θα στρωθούνε
χιλιάδων Τούρκων πτώματα για να διαβώ από πάνω
και η μονή του Αρκαδιού ένας σορός θα γίνει
για να την κάνω μνήμα μου και να θαυτώ από κάτω».

3) ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΑΡΚΑΤΑΤΟΥ
(Από την περιοχή Γωνιές – Τύλισσος, Μαλεβυζίου)
«Ο λόγος σου ηγούμενε μες την καρδιά μ’ αγγίζει
λέει ο Μανώλης ο Σκουλάς και διπλογονατίζει.
Δώσε μου το δικαίωμα ν’ ανάψω την πυρίτη
να βγούμε στα ουράνια να φωτιστεί η Κρήτη.
Χαμήλωσε ο Γούμενος το δάσκαλο ξανοίγει
ακούμπησε τη χέραν του τα δάκρυα ντου σφουγγίζει.
Να ‘σαι καλά Μανώλη μου να ‘σαι καλά παιδί μου
ο λόγος σου με γλύκανε, ώ να ‘χεις την ευχή μου».

4) ΠΟΙΗΜΑ ΠΟΥ ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΕΤΑΙ ΣΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ
«Με μια μπιστόλα ασημωτή
του Κούντη του Δημήτρη
κεντά ο Σκουλάς τον τσεπανέ
και σείστηκε όλη η Κρήτη».

5) ΠΟΙΗΜΑ: ΣΤΑΜΑΤΗ ΔΡΑΝΔΑΚΗ
(στίχοι 95 έως 98)
«… σαν εγεμώσαν τα κελιά κι επιάσαν το μπεντένι
τότε ο Γιάννης ο Σκουλάς, δεν στέκει ν’ ανημένει.
Δίνει του μπαρουθιού φωθιά, το τέλος για να κλείσει
κι εκάμαν και του Μουσταφά, κουρπάνι να δειπνήσει».

Από την προσωπική μου επίσης ιστορική έρευνα προέκυψε σωρεία νέων επώνυμων μαρτυριών και άλλων στοιχείων, σε Ελλάδα και εξωτερικό, τα οποία αναφέρουν τον Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή και τα οποία βλέπουν πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας.

1) ΕΦ. ΑΣΤΗΡ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ (ΑΘΗΝΑ)
26 – 11 – 1866 Αρ. φ. 495.
-ΕΒΔΟΜΑΣ- (Άρθρο).
«Κατά τας χθεσινάς εν Κρήτη ειδήσεις εν τη Μονή είχεν απομείνει η τακτική φρουρά εκ 250 μαχητών εν οις και 60 εκλεκτοί Ανωγολιβαδιώται υπό τον Σκουλάν και Κούβον…» «…τέλος επρόκειτο το παν να υποκύψει εις το πλήθος. Τότε ο ρηθείς Σκουλάς έδωκε πυρ εις την υπόνομον και το Μοναστήριον μετετράπη εις ερείπια!».
Ο Συντάκτης και ιδιοκτήτης.
Μ. Δ. ΚΑΛΑΠΟΘΑΚΗΣ.

2) ΕΦ. ΗΜΕΡΑ (ΤΕΡΓΕΣΤΗ – ΙΤΑΛΙΑΣ).
ΣΑΒΒΑΤΟ 3/15 Δεκ. 1866 Αρ. φ. 587.
-ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ- (Ανταπόκριση).
«Πάσαι αι εκθέσεις συμφώνως ομολογούσι και τον ηρωϊσμόν των χριστιανών και την φθοράν των Τούρκων· διαφωνούσιν όμως περί του τις έθηκε το πυρ εις την πυρίτιδα, διότι οι μεν ονομάζουσι τον εβδομηκοντούτη ηγούμενον Γαβριήλ παλαιόν αγωνιστήν του 1821· οι δε Έλληνα τινά νεανίαν Σκουλάν ονόματι…».
Όπως όμως γνωρίζουμε, άσχετα με την φήμη που διαδόθηκε, ο ηγούμενος Γαβριήλ ήταν νεκρός πολύ πριν εισέλθουν στην Μονή. Άρα δεν θα μπορούσε να είναι ο πυρπολητής.

3) ΕΦ. ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΙΣ (ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ).
ΣΑΒΒΑΤΟ 10 Δεκ. 1866. ΕΤ.Α. Αρ. φ. 23.
-Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ- (ΑΡΘΡΟ).
«…εν δε τη κατασταθείση ήδη ιστορική μονή του Αρκαδίου υπέρ τα επτακόσια γυναικόπαιδα, δορυφορούμενα υπό διακοσίων πεντήκοντα ανδρείων, οδηγούμενοι υπό του εικοσαετούς νέου Σκουλά και ευλογούμενα υπό του Γαβριήλ, σεβασμίου ιερέως του Υψίστου προσφέρονται εκούσια θύματα, τινάσσονται μετάρσια, και ήδη παρίστανται δαφνοστεφή ενώπιον του αιωνίου Θεού».

4) ΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ ΣΤΗ ΧΑΛΚΙΔΑ.
Στην επέτειο των 40 ημερών από την εθελοθυσία του Αρκαδίου γίνεται στην Χαλκίδα μνημόσυνο, υπό την αιγίδα του δικηγορικού συλλόγου, υπερ αναπαύσεως της ψυχής των θυσιασθέντων. Τον λόγο εκφωνεί ο κ. Θεμιστοκλής Ελευθεριάδης, τον οποίο δημοσιεύει αυτούσιο η εφ. Της Χαλκίδας «ΕΥΡΙΠΟΣ» την 1η Ιανουαρίου 1867.
ΕΦ. ΕΥΡΙΠΟΣ. (ΧΑΛΚΙΔΑ)
Αρ. φ. 76. 1- Ιανουαρίου 1867.
«…τότε ο ήρως Σκουλάς ως ο κατά την δι’ εκρήξεως καταστροφήν του Μεσολογγίου αείμνηστος Καψάλης, στερρώ τω ποδί και περιχαρής καταβαίνει την χείρα, κράζει δε μεγαλοφώνως· θάνατος εις τους τυράννους! Θάνατος εις τους βαρβάρους και θέτει πυρ εις την πυρίτιδα· ω σπαραξικάρδιος σκηνή!».

5) ΕΚΘΕΣΗ Ν.Γ. ΠΑΜΠΟΥΚΗ.
Στις 9 Φεβρουαρίου 1867 η εφ. «ΑΛΗΘΕΙΑ» της Αθήνας δημοσιεύει την έκθεση του Ν. Γ. Παμπούκη με θέμα την κρητική επανάσταση.
ΕΦ. ΑΛΗΘΕΙΑ. (ΑΘΗΝΑΣ).
ΕΤ. Β΄. Αρ. φ. 319. 9 – Φεβρουαρίου 1867. Σελ. 1.
-ΚΡΗΤΙΚΑ-
*Σύντομος εξιστόρησις των παθημάτων του κρητικού λαού από Αύγουστον του 1866 μέχρι της 30 Ιανουαρίου 1867, παρά του κυρίου Ν. Γ. Παμπούκη.
«…και ο μεν Ηγούμενος Αρκαδίου εφονεύθη εις την αθάνατον εκείνην μάχην κρατών τον Σταυρόν εις τας χείρας και εμψυχώνων τους 940 χριστιανούς, ότε έμελλον να παραδώσωσι τας αγίας ψυχάς των εις τον Θεόν, καθ’ ήν στιγμήν ο εικοσιπενταετής ήρως Σκουλάς έθετε πυρ εις την πυριταποθήκην».

6) ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΒΙΚΤΩΡΟΣ ΟΥΓΚΟ ΚΑΙ Η ΔΙΟΡΘΩΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΥΝΤΑΚΤΗ ΤΗΣ ΕΦ. «ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΙΣ».
Τον Φεβρουάριο του 1867 ο μεγάλος Γάλλος φιλέλληνας Βίκτωρ Ουγκό απευθύνει νέα επιστολή προς τον κρητικό λαό. Ο Ουγκό στην επιστολή κατονομάζει ως πυρπολητή τον ηγούμενο Γαβριήλ. Την επιστολή δημοσιεύει η εφ. της Κεφαλονιάς «ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΙΣ» στις 4 Μαρτίου 1867. Στο τέλος του κειμένου ο συντάκτης της εφ. με υποσημείωση διορθώνει τον Ουγκό.
ΕΦ. ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΙΣ. (ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ).
ΣΑΒΒΑΤΟ 4 ΜΑΡΤΙΟΥ 1867. ΕΤ. Α. Αρ. φ. 33.
«Τοιαύτη ήτο η καταρχάς διαδοθείσα φήμη. Αλλ’ εκ των μετά ταύτα εξηκριβωμένων πληροφοριών και εκθέσεων προέκυψεν ότι ο θέσας το πυρ εις την πυριταποθήκην ήτο νέος εικοσαετής Εμμ. Σκουλάς ονομαζόμενος».
Σ.τ.Σ

ΠΟΙΗΜΑΤΑ. (ΝΕΑ).
Τρία νέα ποιήματα έφερε στο φως η προσωπική μου ιστορική έρευνα τα οποία κατονομάζουν τον Εμμ. Σκουλά πυρπολητή.
1)ΠΟΙΗΜΑ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑ ΑΝΙΜΟΥ.
Το ποίημα ανακάληψε και μου παρέδωσε η ιστορικός τέχνης κυρία Ντενιζ Χλόη Αλεβίζου. Κυρία Αλεβίζου σας ευχαριστώ πολύ.
(Κεφαλονιά 14 Δεκεμβρίου 1866).
-Η ΠΤΩΣΙΣ ΤΟΥ ΑΡΚΑΔΙΟΥ-
Αναφέρει στο εισαγωγικό κείμενο του ποιήματος ο Επαμεινώνδας Άνινος.
«Και προς τίνα άλλον καταλληλότερον ηδυνάμην ν’ αφιερώσω την ασθενή ταύτην πτήσιν της φαντασίας μου ή προς εσέ, όστις, εφάμιλλος τω αθανάτω του Μεσολογγίου ήρω αναδειχθείς, νέαν χρυσήν τη Ελληνική ιστορία σελίδα προσέθηκας εν τω ιερώ τεμένει των υπέρ πατρίδος πεσόντων αναγράψας το όνομά Σου, διά του ολοκαυτώματος, όπερ εσχάτως τοσούτον γενναίως προσήνεγκας επί του βωμού του Ελληνικού Έθνους;».

2) ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΤΑΞΙΔΕΥΣΑΝΤΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝΟΝ ΚΡΗΤΙΚΟΥ.
Όπως είναι γνωστό ένα μεγάλο μέρος των γυναικοπαίδων στην Κρήτη προσφυγοποιήθηκε κατά την διάρκεια της επανάστασης του 1866 – 69. Κάποια από τα γυναικόπαιδα αυτά φιλοξενήθηκαν στην ΤΗΝΟ. Όπως συνάγεται από το ποίημα, κάθε βράδυ μαζεύονταν στην εκκλησία της Παναγίας και εκεί στον αύλειο χώρο διηγούνταν ο ένας στον άλλον τα βάσανά του.
Ο ποιητής βάσει όλων αυτών των διηγήσεων συνέθεσε το ποίημά του με τα δεινά του κρητικού λαού. Συνάντησε επίσης και μια από τις αδελφές του Εμμ. Σκουλά η οποία του διηγήθηκε τα δικά της δεινά. Αναφέρει ο ποιητής. (Αποσπάσματα).
«…Θωρώ και μιαν Ανωγειανή, μαζί με τα παιδιά της κ’ ήρχισε κ’ εδηγούντανε κι αυτή τα βάσανά της…».
«…Θέ μου! Πώς εκατέβηκες αδέρφι μου στον Άδη συ ήσουν πού’ βαλες φωτιά στο μαυρισμένο Αρκάδι;
Θέ μου! Δεν αποφάσιζε της μαύρης γης το χώμα του Μανωλιού μας να δεχθή, αχ! το λυγνό το σώμα».

3) ΠΟΙΗΜΑ Γεωργιου Μιχ Παπαδακη ή Πιπερακη (1908).
Το ποίημα γράφτηκε το 1908 και είναι χειρόγραφο. Ο Παπαδάκης προσπάθησε να το τυπώσει αλλά φαίνεται ότι δεν κατέστη δυνατόν. Αντίγραφο του χειρογράφου αυτού βρίσκεται στην βιβλιοθήκη του κ. Ευτύχη Τζιρζιλάκη ο οποίος μου παρεχώρησε αντίγραφο. Ευτύχη σε ευχαριστώ πολύ.
Σελίδες 40 και 41 του χειρογράφου.
«Κάμνουν Δευτέρα έφοδο, οι βάρβαροι να μπούνε
Ηγούμενος και ο Σκουλάς, στέκουν και καρτερούνε
στέκουν και περιμένουνε το τέλος για να κλείση
να κάμουνε του Μουσταφά πασά κουρμπάνι να δεισπνήσει»,
«…τρέχ’ ο Μανώλης ο Σκουλάς, το τέλος να το κλείση να κάμη και του Μουσταφά, κουρμπάνι να δειπνήσει.
Η ώρα ήταν κρίσιμη, δεν ήταν ποια Δευτέρα δίδει των λαγουμιών φωθιά, πεντούντε στον αέρα».

ΟΙ «ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ» ΣΤΑ ΑΡΧΕΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΗΜΟΤΙΚΕΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ, ΚΑΙ Η ΑΛΛΟΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ.
Η ιστορική όμως έρευνα πέρα από τα στοιχεία υπέρ του Εμμ. Σκουλά κατάδειξε και κάτι άλλο εξίσου σοβαρό. Την αγωνιώδη προσπάθεια ορισμένων να αποκρύψουν, να εξαφανίσουν, να αλλοιώσουν, να ξεσκίσουν οποιοδήποτε έγγραφο έπεφτε στην αντίληψή τους και ανέφερε τον Σκουλά σαν πυρπολητή. «Παρεμβάσεις» στα αρχεία του υπουργείου εξωτερικών, στην βιβλιοθήκη της Βουλής, στο Ι.Α.Κ. στα Χανιά, στην Βικελαία βιβλιοθήκη του Ηρακλείου, έχουν παραποιήσει πράγματα, ζωγραφικούς πίνακες, έχουν αποκρύψει επώνυμες μαρτυρίες.
ΑΡΧΕΙΟ ΥΠ. ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ.
1)ΕΚΘΕΣΗ Ι. ΜΠΑΡΟΥΞΑΚΗ.
Το 1967, η Ακαδημία Αθηνών αναθέτει στους Πανεπιστημιακούς Ελευθέριο Πρεβελάκη και Βασιλική Πλαγιαννάκου – Μπεκιάρη, να επιμεληθούν τον έκτο τόμο του έργου της «ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ», ο οποίος θα περιείχε τις εκθέσεις των Ελλήνων προξένων στην Κρήτη, κατά την επανάσταση του 1866 – 69. Όλως τυχαίως η μοναδική έκθεση που δεν βρέθηκε ήταν αυτή του Ι. Μπαρουξάκη, που κατονομάζει τον Σκουλά «πυρπολητή» και έτσι δεν συμπεριλήφθηκε στο έργο.
Παρόλα αυτά, και χωρίς την έκθεση δηλαδή του Μπαρουξάκη, οι δύο Πανεπιστημιακοί στο εισαγωγικό σημείωμα του έργου θέτουν διαζευκτικό ως προς τον πυρπολητή, αναφέροντας: «Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης ή Σκουλάς».
Την έκθεση ανακάλυψε για πρώτη φορά, μετά από δική της έρευνα, στα αρχεία του υπουργείου εξωτερικών το 2000 η καθηγήτρια και ιστορικός κ. Μαρία Σωρού από τον Άγιο Νικόλαο. Λίγα χρόνια αργότερα πήρε άδεια δημοσίευσης της έκθεσης ο καθηγητής του πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Απόστολος Παπαϊωάννου.

2) ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.
-ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΙΜ. ΑΜΠΕΛΑ. «ΤΑΙΣ ΙΕΡΕΣ ΣΚΙΕΣ».
Ο Αμπελάς αμέσως μετά τα γεγονότα του Αρκαδίου συγγράφει το έργο του το οποίο αρχίζει και δημοσιοποιεί σε συνέχειες στην εφ. Της Σύρου «ΠΑΤΡΙΣ». Όπως γνωρίζουμε από την 4η έκδοση του έργου τον Μάιο του 1867 ο Αμπελάς αναφέρει τον Εμμ. Σκουλά ως πυρπολητή.
ΕΦ. ΠΑΤΡΙΣ (ΣΥΡΟΥ).
-ΕΠΙΦΥΛΙΣ-
ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΤΟΥ ΑΡΚΑΔΙΟΥ. – 1866.
ΔΡΑΜΑ ΕΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΡΕΙΣ.
ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 10 – 12 – 1866. Αρ. φ. 43.
ΔΕΥΤΕΡΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 17 – 12 – 1866. Αρ. φ. 44.
ΤΡΙΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 24 – 12 – 1866. Αρ. φ. 45.
Η επόμενη συνέχεια που περιέχει το τέλος, αλλά και το όνομα του πυρπολητή έπρεπε να γίνει στο φύλλο 46 της εφ. στις 31 – 12 – 1866. Το φύλλο αυτό, όλως τυχαίως έχει εξαφανισθεί από το αρχείο της Βουλής των Ελλήνων.

3) ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. (ΧΑΝΙΑ).
-ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΒΡΕΘΕΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΥ-.
Το έγγραφο αυτό, που βρέθηκε μέσα στην ιερά μονή Αρκαδίου και αναφέρει τον Σκουλά «πυρπολητή», μνημονεύει και δημοσιεύει στο βιβλίο του πρώτος ο Παναγιώτης Κριάρης. Ν(σελ. 258 και 259).
Την επιστολή επίσης μνημονεύει και ο Απόστολος Παπαϊωάννου, καθηγητής του πανεπιστημίου Ιωαννίνων, στο βιβλίο του «ΕΜΜ. ΣΚΟΥΛΑΣ» εκδοση 2003, αναφέροντας ότι είναι επιστολή του παπά Νικόλαου Κρανιώτου.
Μέλη της οικογένειας Σκουλά έχουν αναζητήσει τα τελευταία χρόνια το έγγραφο στο Ι.Α.Κ., το οποίο δεν μπόρεσαν να βρουν στον συγκεκριμένο φάκελο που είχε αριθμηθεί. Ευχής έργο θα ήταν το Ι.Α.Κ. να διασκέδαζε τις δυσάρεστες εντυπώσεις που δημιουργεί η απώλεια του εγγράφου αυτού.

4) ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΔΡΕΑ Ζ. ΒΛΑΧΑΚΗ.
Το 1867, ο Ηρακλειώτης ζωγράφος Ανδρέας Βλαχάκης, ζωγραφίζει στην Σύρο, πίνακα με θέμα τα γεγονότα του Αρκαδίου. Την περίοδο εκείνη όλη η Ελλάδα από τις εκθέσεις και ανταποκρίσεις έχει μάθει ότι πυρπολητής είναι ο εικοσάχρονος, Εμμ. Σκουλάς. Την ίδια επίσης περίοδο παίζεται στο θέατρο της Ερμούπολης το θεατρικό έργο του Αμπελά, όπου ονομάζει πυρπολητή τον Σκουλά.
Ο πίνακας είναι ενυπόγραφος και η λεζάντα του είναι: «Σκηνή εν Κρήτη κατά το 1866. Εν Ερμουπόλει 1867».
Κάποια χρόνια αργότερα κάποια «σαΐνια» παίζοντας πιθανόν με τα συναισθήματα κάποιων ανθρώπων, τροποποιούν την αρχική λεζάντα του πίνακα και στην καινούργια βάζουν ότι πρόκειται για τον Κωνστ. Γιαμπουδάκη. Στη συνέχεια την κυκλοφορούν ως κάρτ- ποστάλ, κερδοσκοπώντας πιθανότατα εις βάρος του κρητικού λαού.
Κάποια χρόνια αργότερα δεν γνωρίζω ακριβώς πότε, πεπεισμένοι φαίνεται και οι ίδιοι ότι ο νεαρός απεικονίζεται να βάζει φωτιά, είναι ο μεσήλικας και με το πρόσωπο αυλακωμένο από τον κάματο, κ. Γιαμπουδάκης, μεγεθύνουν τον πίνακα, τον τοποθετούν στον χώρο της μπαρουταποθήκης, θεωρώντας ότι πράγματι πρόκειται για τον κ. Γιαμπουδάκη. Πέρυσι, όταν πιθανότατα αντελήφθησαν το «ατόπημά» τους, έσπευσαν να τον αφαιρέσουν και να τοποθετήσουν άλλο στην θέση του.
Την ίδια «απρέπεια» διεξάγει και ο κύριος Θεοχάρης Προβατάκης, υπάλληλος του υπουργείου πολιτισμού, μόλις το 2008 όπου στο βιβλίο του «ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΥ» (Εκδόσεις Μ. Τουμπής Α.Ε. σελ.54 ). Έχει και αυτός αναρτημένο τον πίνακα με την ένδειξη «ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΙΑΜΠΟΥΔΑΚΗΣ. Ο ΑΝΑΤΙΝΑΞΑΣ ΤΗΝ ΜΠΑΡΟΥΤΑΠΟΘΗΚΗΝ».
Ασφαλώς και είναι λυπηρό ένας άνθρωπος του πολιτισμού να παραποιεί έτσι βάναυσα τα ιστορικά στοιχεία, για οποιονδήποτε λόγο και σκοπιμότητα, παίζοντας με τα συναισθήματα κάποιων ανθρώπων.

5) ΠΑΡΑΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΙΗΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΣΤΑΜΑΤΗ ΔΡΑΝΔΑΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Μ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ Η ΤΣΟΥΦΑΚΗ.
Όπως έχουμε δει, ο Σταμάτης Δρανδάκης, το 1867 και ο Γεώργ. Μιχ. Παπαδάκης, το 1908 έγραψαν ποιήματα όπου κατονομάζουν τον Εμμ. Σκουλά, πυρπολητή. Και οι δύο χρησιμοποιούν σχεδόν ταυτόσημους στίχους για να περιγράψουν το γεγονός.
ΣΤ. ΔΡΑΝΔΑΚΗΣ. (στίχοι 95 έως 98).
«…σαν εγεμώσαν τα κελιά κι έπιασαν το μπεντένι
τότε ο Γιάννης ο Σκουλάς, δεν στέκει ν’ ανημένει.
Δίνει του Μπαρουθιού φωτιά το τέλος για να κλείσει
κι’ εκάμαν και του Μουσταφά κουρμπάνι να δειπνήσει».

.Γεωργιου Μιχ Παπαδακη ή Πιπερακη
(Χειρόγραφες σελίδες 40 και 41).
«Κάνουν Δευτέρα έφοδο, οι βάρβαροι να μπούνε,
Ηγούμενος και ο Σκουλάς, στέκουν και καρτερούνε
στέκουν και περιμένουνε το τέλος για να κλείση
να κάμουνε του Μουσταφά πασά, κουρμπάνι να δειπνήσει».
Και λίγο παρακάτω.
«τρέχ’ ο Μανώλης ο Σκουλάς, το τέλος να το κλείση
να κάμη και του Μουσταφά, κουρμπάνι να δειπνήσει.
Η ώρα ήταν κρίσιμη, δεν ήτον ποια Δευτέρα
δίδει των λαγουμιών φωτιά, πετούντε στον αέρα».
Τα 1910, κάποιοι «τροποποιούν» τους στίχους των δύο ποιητών και τους προσαρμόζουν στο όνομα του Κωνστ. Γιαμπουδάκη. Επιπλέον, αναφέρουν ότι είναι ποίημα του Αναγνώστη Ντούνη ή Ντουνάκη.
«Σαν εγεμώσαν τα κελλιά κι επιάσαν το μπεντένι,
τότε ο Κώστας ο Γιαμπούς, δε στέκει να ανημένει.
Δίδει του μπαρουθιού φωθιά το τέλος για να κλείσει
και εκάμαν και του Μουσταφά, κουρμπανι να δειπνήσει».
Το ποίημα αυτό χρησιμοποιεί και ο Τιμόθεος Βενέρης το 1938 στο βιβλίο του «ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ ΔΙΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ» για να τεκμηριώσει και υποστηρίξει την άποψη του Κ. Γιαμπουδάκη ως πυρπολητή.
Όπως όμως έχουμε δει ο Ντούνης ή Ντουνάκης το 1877 στο ποίημά του αναφέρει τον Σκουλά ως πυρπολητή. Το ποίημα έχει τίτλο, «Οι Ήρωες του 1866 εν Κρήτη. Είναι καταχωρημένο στην Επετηρίδα της εταιρείας Κρητικών Σπουδών. (Τόμος Δ΄ Σελ. 250).
«Μα το Μανώλη το Σκουλά εζήλεψα περίσσεια
γιατί τονε νέος όμορφος κι από γενιά μεγάλη
κι είχε και μάθηση πολλή δεν του’ λειπε μια χάρη.
Κι όταν ο χάρος τ’ άπλωσε το παγερό του χέρι
καλώς ήρθεν του είπενε μα πρώτα να στρωθούνε χ
ιλιάδων Τούρκων πτώματα, για να διαβώ από πάνω,
και η Μονή του Αρκαδιού ένας σωρός θα γίνει
για να την κάνω μνήμα μου και να θαφτώ από κάτω».
Είπαμε όμως. Μας παρακολουθούν πλέον πολλοί…Πάρα πολλοί.

6) ΑΛΛΟΙΩΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΚΗ ΑΠΌ ΤΟΝ ΤΟΜ. ΒΕΝΕΡΗ.
Για το θέμα της απόκρυψης μέρους της κατάθεσης του Παπαδάκη από τον Βενέρη, ο Γεώργιος Μ. Κορναράκης στο βιβλίο του «ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ» (Νέες κρητικές θεωρήσεις ιστορικών ζητημάτων Κρήτης. ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2011». Αναφέρει (σελ. 232, 233, 234).
«Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο για τη διαλεύκανση του ζητήματος είναι η μαρτυρία του Σ. Παπαδάκη. Μαρτυρία την οποία κατέθεσε στον Π. Κορωναίο στην Αθήνα. Η μαρτυρία αυτή βρίσκεται στο αρχείο Κορωναίου στα Χανιά και την χρησιμοποιεί ο Τ. Βενέρης για το έργο του.
Μόνο που παρέλειψε μία ολόκληρη φράση (είδαμε και αλλού να κάνει προσθαφαιρέσεις στα ιστορικά τεκμήρια) και έτσι δίνεται άλλο νόημα από το πραγματικό. Σημειώνεται λοιπόν στην έκθεση:
«Ετράβηξαν τας μαχαίρας των οι άπιστοι και κατέσφαξαν πολλά γυναικόπαιδα… αίφνης βλέπω αριστερά άνδρας και γυναίκας διαφόρου ηλικίας. Εκεί βλέπω ομάδα Κρητών και ολίγων τινών εθελοντών τρεχόντων εις την αποθήκην των άρτων και εγώ επορεύθην με αυτούς. Εμβαίνομεν εις την αποθήκην των αλεύρων και εκεί αναμένοντες τον θάνατον από στιγμής εις στιγμήν. Εκεί πάλιν οι ήρωες Ανωγειανοί ανορθούντες τας κεφαλάς βλέπουν χιλιάδες Τούρκων εις τον αυλόγυρον της εκκλησίας προς πυρπόλησιν αυτής και δωματίων, ημείς δε ακαταπαύστως κατ’ αυτών και αυτοί αντιπυροβολούσιν προς ημάς. Μετ’ ολίγην ώραν σεισμός ως εφάνη εις ημάς καθ’ ήν εδόθη πυρ εις την πυρίτιδα και είπομεν μήπως βάλωσι και ανατινάξωσιν ημάς εις τον αέρα; Και προχωρούντες από την αλευροθήκην κατέβημεν εις την τράπεζαν».
Τα έντονα γράμματα είναι αυτά που παραλείπει στη διήγησή του ο Τ. Βενέρης και έτσι αλλάζει όλο το νόημα της ιστορικής διήγησης». Δύο ήταν οι Ανωγειανοί που παραβρέθηκαν στην πολιορκία του Αρκαδίου. Ο Εμμ. Σκουλάς και ο Γεώργιος Κρασσάς.

7) «ΤΟ «ΞΕΣΚΙΣΜΑ» ΤΗΣ ΕΦ. «ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΣΚΕΨΙΣ» ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΤΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΒΙΚΕΛΑΙΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ».
Στις 20 Αυγούστου 1929. Αρ. φ. 311 η εφ. του Ηρακλείου «Ελευθέρα Σκέψις», δημοσιεύει άρθρο του συντάκτη της Γ. Λυδία με τίτλο «όταν η Κρήτη αιματοκυλίετο…».
Στο άρθρο του ο Λυδίας χρησιμοποιεί έκθεση, άγνωστου Μυλοποταμίτη όπως αναφέρεται, κατατεθημένη στο αρχείο Ιωάννη Μητσοτάκη. Στο μέσον της τέταρτης στήλης γράφει: «Αφού δε εγέμισεν η αυλή του μοναστηρίου Τούρκους έδωσε πυρ στον υπόνομον ο Εμμ. Σκουλάς, εικοσαετής, ανδρείος και πεπαιδευμένος νέος».
Κάποια χρόνια αργότερα, δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε, το άρθρο ξεσκίζεται στο σημείο όπου γράφει το όνομα του Εμμ. Σκουλά. Όποιος πάει ακόμα και σήμερα στην Βικελαία βιβλιοθήκη, μπορεί να ζητήσει να δει το ξεσκισμένο φύλλο της εφημερίδας, ώστε να «θαυμάσει» νέους τρόπους και μεθόδους γραφής της Ελληνικής Ιστορίας.
8) << ΜΑΡΤΥΡΙΑ>> ΗΡΑΚΛΗ ΜΑΝΕΛΑΚΗ
Ο Γεώργειος Κορναράκης ασκώντας κριτική στο τιμόθεο Βενέρη και στον Εμμ. Βροντάκη στο βιβλίο του “ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ” σελ. 198-199 αναφέρει: <<Έτσι για παράδειγμα, αναφέρεται ότι πληρογορίες της ανατίναξης έδωσε για το έργο του Βενέρη, ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ ΔΙΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ, σελ. 359 και ο Ηρακλής Μανελάκης. Πάνω σε αυτό στηρίζεται και ο Εμμ. Βροντάκης και γράφει το βιβλίο του, Η ΟΛΟΚΑΥΤΟΣΗΣ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΑΡΚΑΔΙΟΥ, δείνοντας ως αυτόπτη μάρτηρα τον Μανελάκη, σελ. 20. Ο Μανελάκης όμως εβρήσκεται στους νεκρούς του Αρκαδίου, καθώς το όνομα του αναφέρεται σε κατάλογο νεκρών στο έργο του υπουργείου των στρατιωτικών του 1930 με τον τίτλο “ΑΓΏΝΕΣ ΚΑΙ ΝΕΚΡΟΙ” σελ.12 . Αναφέρεται επίσης και από τον Διονύσιο Μαραγκουδάκη ( Μαραγκουδάκης 1996 ) σελ.144 , μεταξύ των νεκρών του Αρκαδίου, πράγμα που ασφαλώς γνώριζε ο Τ. Βενέρης, αφού είχε τις χειρόγραφες σημειόσεις του Διονύσιου. Ακόμα σημειώνεαι από τον Π. Βλαστό ότι ο Μανελάκης <<ήταν κρυμένος εις μιαν καμινάδα, ανεκαλυφθη υπό ατάκτων Τούρκων και εφονεύθη ( Βλαστός Χ.Χ.). Από τρεις διαφορετικές πηγές ο φερόμενος πληροφοριοδότης του Βενέρη εφονεύθη στο Αρκάδι. Προκύπτει το ερώτημα: Πώς από νεκρό ελήφθησαν πληροφορίες τις οποίες παρουσιάζει ο Βενέρης ; >>

*Ο Γεώργιος Σκουλάς είναι ο συγγραφέας του βιβλίου ΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ ΤΟΜΟΣ Α΄. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΥΣΤΙΣ ΤΗΛ: 281034645