–Ανυπολόγιστη η συμβολή του στην ανάπτυξη του Ρεθύμνου

Προεκλογική περίοδο του 1958, διαβάζουν οι Ρεθεμνιώτες στα Απριλιάτικα φύλλα της ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗΣ
«Ι.Κ. ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ -ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ ΤΗΣ ΕΡΕ ΝΟΜΟΥ ΡΕΘΥΜΝΗΣ
Θα δέχεται τους φίλους του καθεκάστην από της 8ης π .μ. μέχρι της 10ης μ.μ. εις το γραφείον του οδός Αρκαδίου έναντι ξενοδοχείου «Αχίλλειον» τηλ.266…»
Μα ποιος ήταν αυτός ο νέος πολιτικός που ερχόταν να αναμετρηθεί με δοκιμασμένους στο χώρο επιφανείς της πόλης;

Μια εκλεκτή υποψηφιότης

Λίγες μέρες αργότερα και συγκεκριμένα στις 28 Απριλίου 1958 με τίτλο «ΕΚΛΕΚΤΑΙ ΥΠΟΨΗΦΙΟΤΗΤΕΣ-Ι. ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ» η εφημερίδα παρουσιάζει το νεοσσό της πολιτικής ως «…εκ των νέων πολιτικών ανδρών τους οποίους διαθέτει ο τόπος μας ως πολύτιμον κεφάλαιον ..» και τονίζει ότι «… ο κ. Ι. Κεφαλογιάννης είναι δυνατόν να στερείται της απαιτούμενης πείρας και της πολιτικής ωριμότητος, αναπληρούν όμως αυτάς επαξίως αι άλλαι ικανότητες του ανδρός ως είναι το ήθος, η μόρφωσις και η καταγωγή του από μιαν μεγάλη οικογένεια παλαιών πολιτευομένων ως είναι η γνωστή οικογένεια των Κεφαλογιάννηδων η οποία αποτελεί μια από τας ισχυροτέρας οικογενείας της ευάνδρου κωμοπόλεως των Ανωγείων και της οποίας την παράδοσιν είμεθα βέβαιοι ότι θα συνεχίσει ο κ. Ι. Κ. ώστις εκλεγόμενος βουλευτής Ρεθύμνης θα εκπροσωπήσει λίαν επαξίως τον νομόν μας εις το κοινοβούλιο το οποίον τόσην έχει ανάγκη νέων ανδρών ικανών να συντελέσουν εις την πρόοδον του τόπου των και γενικότερον εις την εξυπηρέτησιν και την προάσπισιν των εθνικών συμφερόντων ….».

Και στις 11 Μαΐου 1958 ο λαός με την ψήφο του δίνει την ευκαιρία στο νεαρό πολιτικό για να επιβεβαιώσει τις ικανότητές του εκπροσωπώντας τον στο ελληνικό κοινοβούλιο. Κι εκείνος ανταποκρίθηκε στο έπακρον αποτελώντας μάλιστα φαινόμενο βουλευτή που εκλεγόταν από το 1958 έως το 2007, συμπληρώνοντας 14 θητείες στη Βουλή των Ελλήνων και αφήνοντας το όνομά του σε κάθε καινοτόμο δράση με ιστορική για την Ελλάδα σημασία.

Και παραμένει σημείο αναφοράς αν και ο χρόνος που έχει περάσει από το θάνατό του κάνει πιο ευάλωτη τη μνήμη του στη φθορά. Σε πείσμα μιας εποχής που καταλύονται οι αξίες, ο Γιάννης Κεφαλογιάννης παραμένει μια εμβληματική μορφή του Ελληνικού Κοινοβουλίου κι ένας φωτισμένος πολιτικός που η απώλεια άφησε ένα δυσαναπλήρωτο κενό.

 Από περήφανη γενιά των Ανωγείων

Ο Γιάννης Κεφαλογιάννης γεννήθηκε στις 6/12/1932 στα Ανώγεια Μυλοποτάμου και αποφοίτησε από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Μέλος της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών, εργάστηκε ως επιμελητής και ως διευθυντής Παθολογικής Κλινικής.

Τα χρόνια της γερμανικής κατοχής έλαβε μέρος στην Εθνική Αντίσταση.
Μιλώντας κάποτε στην δημοσιογράφο Εύα Λαδιά και υπαγορεύοντας τη βιογραφία του, τόνισε χαρακτηριστικά:

«Στα χρόνια της κατοχής ήμουν μικρός αλλά η πατρίδα μας καλούσε ανεξαρτήτως ηλικίας να την υπηρετήσουμε. Να κρατάς όπλο για να υπερασπιστείς τον τόπο σου ήταν η μεγάλη στιγμή για κάθε παιδί και δείγμα ενηλικίωσης. Ήμουν μικρός αλλά με μεγάλη περηφάνια αποδέχτηκα την αποστολή να μεταφέρω στο Ηράκλειο κάποιο μήνυμα. Ήταν μια σοβαρή αποστολή και αρκετά επικίνδυνη, καθώς ο κλοιός των Γερμανών άρχισε να απειλεί σοβαρά τους αγωνιστές. Ένα παιδί ίσως να μην προκαλούσε υποψίες. Δέχτηκα με ενθουσιασμό και αδημονούσα όσο μου έδιναν τις απαιτούμενες συμβουλές για την ασφάλειά μου να ξεκινήσω.

Ενώ πλησίαζα στο Ηράκλειο, έπεσα σε μπλόκο Γερμανών που έκαναν έλεγχο στους περαστικούς. Ένοιωσα να ιδρώνω ….Δεν μ’ ένοιαζε τίποτα άλλο παρά να μη δημιουργήσω υπόνοιες. Και τα κατάφερα. Με μεγάλη ανακούφιση έφτασα στον προορισμό μου, παρέδωσα το μήνυμα και σας ομολογώ ότι ένοιωσα εκείνη τη στιγμή τη μεγαλύτερη ικανοποίηση της ζωής μου …».

Η ιατρική ήταν από τις επιστήμες που είχαν παράδοση στην οικογένεια. Και την ακολούθησε με αγάπη και μεγάλη συνέπεια.

Ο Γιάννης Κεφαλογιάννης, ενώ φαινόταν να διαθέτει και τύχη καθώς ανέβαινε ραγδαία τις βαθμίδες της εθνικής καταξίωσης, εν τούτοις έζησε πολλές αδικίες. Αυτές τις αντιμετώπισε με θάρρος και πίστη στον εαυτό του. Μόνο τη συνείδησή του είχε ως γνώμονα πορείας ο Ανωγειανός πολιτικός. Και δεν έδειξε να το μετάνιωσε ποτέ.
Ενώ θα τέλειωνε νωρίτερα τις σπουδές του, μια παραξενιά ενός καθηγητή του, για εντελώς ασήμαντο θέμα τον καθυστέρησε ένα εξάμηνο.

Και τότε έμαθε πως είχε προταθεί να συμμετέχει στις εκλογές. Η πολιτική δεν τον ενδιέφερε. Δεν έφερε όμως αντίρρηση στην απόφαση της οικογενείας θεωρώντας ότι δεν πρόκειται να εκλεγεί.

Άλλωστε δεν πρόλαβε να κάνει ολοκληρωμένη περιοδεία. Σε μια από τις ελάχιστες αυτές όμως, ένα περιστατικό τον έκανε να αισθανθεί το χρέος του πολιτικού απέναντι στο λαό. Μια αίσθηση που δεν τον εγκατέλειψε μέχρι το τέλος της ζωής του.

Σ’ ένα χωριό μπαίνοντας στο σπίτι που του υπέδειξαν είδε σε μια γωνιά ένα γέροντα που τον κάλεσε να τον πλησιάσει. Κι όταν τον έφτασε, σκύβοντας να του φιλήσει το χέρι διαπίστωσε πως ήταν τυφλός. Όπως τον κοίταζε ο γέρος άπλωσε τα χέρια του ψηλάφισε το πρόσωπό του και του ευχήθηκε με μια πίστη που τον συγκλόνισε…

Η εκλογή του τον ξάφνιασε. Και περισσότερο ένιωσε περίεργα όταν βρέθηκε στην πόρτα της Βουλής. Εκεί κάποιος συνάδελφός του με αρκετή δόση χαιρεκακίας του πέταξε ένα πικρό σχόλιο σχετικά με το νεαρό της ηλικίας του. Αυτός ο ίδιος αργότερα του εξέφρασε τη μεταμέλειά του με την εκτίμηση και το σεβασμό που του έδειχνε απροκάλυπτα.

Αυτό που αξίζει να τονιστεί είναι ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έδειξε από την αρχή πόσο ξεχώριζε τον Γιάννη Κεφαλογιάννη. Αυτή την «αδυναμία» εκμεταλλεύτηκε στο έπακρον ο νεαρός πολιτικός, ώστε να προσφέρει τα μέγιστα στον τόπο του. Και τα κατάφερε.

Τρεις μήνες κιόλας μετά την εκλογή του, Αύγουστο του 1958, καταφέρνει να επαναλειτουργήσει τα ημιγυμνάσια του νομού και να επανιδρύσει την Σχολή Χωροφυλακής Ρεθύμνου. Και η μια ανακοίνωση διαδέχεται την άλλη, αφήνοντας τον κόσμο έκπληκτο με το πάθος για τον τόπο του που φανέρωνε η έντονη δράση του.

Επανδρώνονται αγροτικά ιατρεία, αρχίζουν οι γεωλογικές έρευνες στο νομό, τα κοινοτικά ταμεία αρχίζουν να δέχονται οικονομική ενίσχυση, οι φορτοεκφορτωτές ξηράς δέχονται για πρώτη φορά ενίσχυση για να περάσουν με αξιοπρέπεια τις μέρες του Πάσχα, αλλά αυτό που μετράει είναι ο τρόπος που εύρισκε λύσεις ο Γιάννης Κεφαλογιάννης για την επίλυση σοβαρών προβλημάτων όπως η έλλειψη οδοποιίας.

Η κάθοδος της ΜΟΜΑ που πέτυχε με προσωπική παρέμβαση στον Καραμανλή, του έδωσε την ευκαιρία να εφαρμόσει το μεγαλεπίβολο σχέδιό του. Η χώρα μας δεν είχε καμιά ευκαιρία ανάπτυξης. Τα ταμεία του κράτους δεν ήταν στην καλύτερη κατάσταση. Κι όμως με τη ΜΟΜΑ, την προσωπική εργασία των κατοίκων κάθε χωριού και τη διάθεση κονδυλίων μόνο για τα υλικά, έσπασε ολοκληρωτικά ο αποκλεισμός των χωριών από την πόλη. Ήταν ένα έργο πνοής που έδειχνε και την ικανότητα του Κεφαλογιάννη να δίνει λύσεις και στα πλέον δισεπίλυτα προβλήματα.

Έβαζε τον πήχη ψηλά

Από τα πρώτα του βήματα στην πολιτική βάζει τον πήχη ψηλά για το Ρέθυμνο. Και καταφέρνει να εκτελεστούν έργα άρδευσης και ύδρευσης που απάλλαξαν τα χωριά από τον κίνδυνο μολύνσεων. Ο αθλητισμός βρίσκει στο πρόσωπό του έναν ένθερμο συμπαραστάτη.

Κι ήρθαν οι μεγάλες στιγμές να γίνουν και τα έργα πνοής στον τουρισμό, στην παιδεία, στον πολιτισμό, στην ανάπτυξη.

Δεν υπάρχει έργο πνοής στο νομό που από μια τριτοκοσμική περιοχή αναδείχτηκε σαν τόπος ευλογημένος με μοναδικά συγκριτικά πλεονεκτήματα, που να μη φέρει την υπογραφή Κεφαλογιάννη. Για παράδειγμα κατάφερε επί δημαρχίας Ψυχουντάκη να πετύχει την απαλλοτρίωση της Φορτέτζας και να προχωρήσει σε αξιοποίησή της.
Κάτι πρωτοφανές για δήμο να αποκτήσει δικαιώματα σε χώρο που ανήκει στο δημόσιο.

Ασχολήθηκε ιδιαίτερα και με θέματα αναστήλωσης της Ιεράς Μονής Αρκαδίου που πέτυχε να ανακηρυχθεί ιστορικό μνημείο.

Επί των ημερών του προχώρησε η στήριξη της δημοτικής αρχής για τη διάνοιξη της παρακαμπτηρίου κάτω από το φρούριο που ονομάστηκε Λεωφόρος Κεφαλογιάννηδων.

Συνέβαλε στη διαμόρφωση της πλατείας των Δικαστηρίων, στην απαλλοτρίωση του χώρου προ της Ιεράς Μητρόπολης και της διαμόρφωσής του, στην ανέγερση του ΞΕΝΙΑ, την ίδρυση Γυμνασίου στο Σπήλι, αλλά υπήρξε και από τους πρωτεργάτες για την απόκτηση Πανεπιστημίου.

Ήταν από τους στυλοβάτες του πολιτισμού ενισχύοντας γενναιόδωρα συλλόγους και σωματεία. Εξασφάλιζε σημαντικά ποσά για να πραγματοποιούνται τα διάφορα Φεστιβάλ και εκδηλώσεις με προοπτική για την πολιτιστική αναβάθμιση του τόπου.

Επί της εποχής του αποκτήθηκαν αίθουσες όπως το Ωδείο Ρεθύμνου που παραχωρήθηκε στο Σύνδεσμο για τη Διάδοση των Καλών Τεχνών εκ της ανταλλαξίμου περιουσίας.

Το ενδιαφέρον του δεν έλειψε και από την προσπάθεια ηλεκτροφωτισμού του νομού με επιτυχία σε κάθε του προσπάθεια να βρίσκει λύσεις για τον απεγκλωβισμό των αποφάσεων και πιστώσεων από τα γρανάζια της γραφειοκρατίας.

 Ένας αγωνιστής της Δημοκρατίας

Υπηρέτησε όμως και τη Δημοκρατία με δυναμισμό και αμείωτη συνέπεια.
Κατά τη διάρκεια της απριλιανής δικτατορίας (1967-1974), ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση και υπήρξε εκ των ιδρυτών της οργάνωσης «Εθνική Δημιουργική Ομαλότητα», με συνέπεια την παραπομπή του στο στρατοδικείο.

Αυτή την περίοδο είχε την ευκαιρία να υπηρετήσει περισσότερο την επιστήμη του.
Διαβάζουμε μάλιστα σε εφημερίδα εν έτει 1971 ότι ο «ιατρός κ. Ι. Κεφαλογιάννης, επιμελητής του Παθολογικού τμήματος του Ασκληπιείου Βούλας του Ερυθρού Σταυρού ανεκηρύχθη διδάκτωρ της Παθολογίας υπό της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κατόπιν της επιτυχούς παρ’ αυτού υποστηρίξεως της επί διδακτορία διατριβής του ανεφερομένης εις τη συχνότητα του ζακχαρώδου διαβήτου επί των Ελλήνων.

Στη Μεταπολίτευση πολιτεύθηκε με τη Νέα Δημοκρατία και, το 1976, ανέλαβε για πρώτη φορά κυβερνητικό αξίωμα ως υφυπουργός Κοινωνικών Υπηρεσιών στην κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή, ενώ ορκίστηκε υφυπουργός Εσωτερικών στην κυβέρνηση Γεωργίου Ράλλη, τον Μάιο του 1980.

Στην κυβέρνηση Τζαννετάκη, το 1989, διετέλεσε υπουργός Δημόσιας Τάξης και με απόφασή του οδηγήθηκαν στην πυρά οι φάκελοι κοινωνικών φρονημάτων της μεταπολεμικής περιόδου, ενώ στην οικουμενική κυβέρνηση Ζολώτα, που σχηματίστηκε τον ίδιο χρόνο, ανέλαβε αναπληρωτής υπουργός Μεταφορών και Επικοινωνιών και η διαφωνία του με τις αποφάσεις για ανάθεση της προμήθειας των ψηφιακών παροχών του ΟΤΕ συνετέλεσε στην πρόωρη πτώση της κυβέρνησης συνεργασίας.

Ο Γιάννης Κεφαλογιάννης σε κάθε τομέα που αναλάμβανε υπεύθυνα καθήκοντα έφερνε κοσμογονία. Δεν ονομάστηκε τυχαία «ο κ. 166».

Εκεί όμως που έδειξε τις μεγάλες του ικανότητες ήταν στον πόλεμο του Κόλπου που τον βρήκε στο νευραλγικό τομέα του υπουργείου τουρισμού.

Δεν το έβαλε κάτω όμως παρά τις δυσοίωνες προβλέψεις. Ξεκίνησε προσωπικά την περιοδεία σε χώρες που επέλεγαν την Ελλάδα ως τουριστικό προορισμό. Και κατάφερε να έρθει εκείνη τη δύσκολη χρονιά στη χώρα μας μεγάλος αριθμός τουριστών και μάλιστα από τους ποιοτικότερους .

Στην κυβέρνηση Μητσοτάκη που ακολούθησε ανέλαβε υπουργός Τουρισμού και άνευ χαρτοφυλακίου, με αρμοδιότητα τα θέματα της Κρήτης. Στις 2 Σεπτεμβρίου 1991, παραιτήθηκε από υπουργός Τουρισμού. Επανήλθε στο κυβερνητικό σχήμα, τον Δεκέμβριο του 1992 ως υπουργός Εσωτερικών.

Το Φεβρουάριο του 2006, ο πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής τον τοποθέτησε ειδικό σύμβουλό του και στις εκλογές του 2007 σταμάτησε να πολιτεύεται, καθώς την έδρα στο νομό Ρεθύμνης διεκδίκησε η θυγατέρα του Όλγα Κεφαλογιάννη.

Μια προσεκτική μελέτη του τοπικού τύπου από το 1958, θα μπορούσε να γεμίσει αναρίθμητες σελίδες αναφέροντας επιγραμματικά μόνο όλη την προσφορά του Γιάννη Κεφαλογιάννη στον τόπο. Είναι ο μόνος βουλευτής που έχει να παρουσιάσει τόσο σημαντικό, πλούσιο έργο. Ο νομός κυριολεκτικά μεταμορφώθηκε επί της πολιτικής του θητείας.

Παρέμεινε όμως κι ένας άνθρωπος με ευαισθησίες.

Σε πρόσφατη έρευνα για τη ζωή και το έργο του μιλήσαμε με υπέργηρους Ρεθεμνιώτες που έζησαν τον Γιάννη Κεφαλογιάννη. Και μας έκανε εντύπωση μεταξύ άλλων αυτό που μας κατέθεσε κάποιος συμπολίτης από ορεινό χωριό του νομού.
Ανήκε σε εντελώς αντίθετο πολιτικά στρατόπεδο από το «γιατρό». Και εκείνος το ήξερε. Κάποτε που χρειάστηκε να νοσηλευτεί σε νοσοκομείο της Αθήνας, είδε ξαφνικά μπροστά του το Γιάννη Κεφαλογιάννη. Στάθηκε διακριτικά στην πόρτα του θαλάμου και τον ρώτησε για την υγεία του και αν θα μπορούσε να βοηθήσει κάπου.
«Ήταν ο τρόπος του που με σκλάβωσε, κατέληξε ο σεβάσμιος συνομιλητής μας. Από τότε μπορεί να μην τον ψήφιζα αλλά τον εκτιμούσα σαν άνθρωπο περισσότερο».

Κάποτε ρωτήσαμε τον γνωστό αγωνιστή και στέλεχος του ΚΚΕ Γιάννη Κυριακάκη ποιον πολιτικό ξεχωρίζει. Χωρίς να σκεφτεί μας ανέφερε το Γιάννη Κεφαλογιάννη, εκτιμώντας σ’ αυτόν το γεγονός ότι ποτέ στην καριέρα του ως πολιτικός δεν άλλαξε στρατόπεδο. Για ένα μόνο πράγμα του είχε παράπονο. Που έκαψε τους φακέλους των «αντιφρονούντων» χωρίς να προλάβει να πάρει το δικό του που ήθελε να τον κρατήσει στο αρχείο του.

Παλιοί κοινοτάρχες επίσης που δεν υπήρξαν ποτέ οπαδοί της συντηρητικής παράταξης, μας είπαν ότι σε προεκλογικές περιόδους, υποδεχόμενοι το Γιάννη Κεφαλογιάννη, περίμεναν πάντα να του προσφέρουν μια μικρή φιλοξενία ως οικοδεσπότες του χωριού και μετά αποχωρούσαν εκδηλώνοντας την πολιτική τους θέση.

Ο ίδιος ο Γιάννης Κεφαλογιάννης έλεγε και το πίστευε ότι ποτέ δεν ζήτησε την πολιτική ταυτότητα όποιου τον επισκεπτόταν στο γραφείο του. Εξυπηρετούσε τους πάντες χωρίς διάκριση. Ένοιωθε ένα σεβασμό για το λαό του Ρεθύμνου που τον είχε εντυπωσιάσει από την πρώτη του εκλογή. Έλεγε μάλιστα πόση εντύπωση του έκανε ο σεβασμός που έτρεφαν οι Ρεθεμνιώτες σε ένα εκπρόσωπο του Κοινοβουλίου. Αυτό φαινόταν από το ντύσιμό τους όταν πήγαιναν να τον επισκεφθούν. Κι ας ήταν ένας νεαρός που ακόμα δεν είχε αποκτήσει πείρα και αισθανόταν δέος κάθε φορά που περνούσε την πόρτα του Κοινοβουλίου για να πάρει τη θέση του στο έδρανό του.

Αυτός ήταν ο Γιάννης Κεφαλογιάννης. Μια εμβληματική μορφή που σημάδεψε την πολιτική ζωή της χώρας με τη συνέπεια και την δημιουργική του πορεία. Ένας ευπατρίδης που λάτρεψε το Ρέθυμνο και ανάλωσε τη ζωή του για να το μεταβάλει από ένα μικρό ασήμαντο τόπο σε μια περιοχή με προοπτικές ανάπτυξης και προκοπής.

ΠΗΓΕΣ: Politistiko-rethymno.org
Εύας Λαδιά: Γιάννης Κεφαλογιάννης -Ένας ευπατρίδης της πολιτικής

“Επολεμήσατε άοπλοι εναντίον πανόπλων και ενικήσατε. Μικροί εναντίον μεγάλων και επικρατήσατε.Δεν ήτο δυνατόν να γίνει άλλως, διότι είσθε Έλληνες…Η Μάχη της Κρήτης υπήρξε η αποθέωση του ανθρώπινου ηρωισμού…”έγραφαν τότε οι Times του Λονδίνου.
Ο Ιωάννης Ξυλούρης ή Γκεγκρέζος, ο παππούς μου , υπήρξε ένας τέτοιος Έλληνας.

Στο Μεγάλο Κάστρο, την ημέρα αυτή που οι αλεξιπτωτιστές έπεφταν, αρνήθηκε να φύγει και να επιστρέψει στα Ανώγεια, λέγοντας: “Αυτή την ώρα επερίμενα εγώ”… σκοτώθηκε 38 χρονών στη Χανιώπορτα και το σώμα του έμεινε άταφο για μέρες, όχι όμως και άκλαυτο!

Η γυναίκα του, έγκυος και με άλλα τέσσερα παιδιά ,τον πένθησε μέχρι τέλους!

-Το κείμενο είναι από την εγγονή του Μαρία Ξυλούρη

Νωπές είναι οι αναμνήσεις από τη γερμανική εισβολή τους βομβαρδισμούς και την αντίσταση του Σάββα Στρατάκη 92 χρόνων σήμερα γνωστού επιπλοξυλουργού του Ηρακλείου και επί σειρά ετών προέδρου των Επαγγελαματοβιοτεχνών.

«Εμείς είμαστε στα Ανώγεια όταν μάθαμε πως έρχονταν οι Γερμανοί με τα αεροπλάνα για να βομβαρδίσουν και να καταλάβουν την Κρήτη. Όταν ξεκίνησε ο βομβαρδισμός του Ηρακλείου τον ακούγαμε από τα Ανώγεια, δηλαδή ακουγόταν ένα βουητό ενώ δεν ήταν λίγες οι φορές που φαινόταν από μακριά και καπνός από τις καταστροφές που είχαν προξενήσει» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Επίσης, θυμάται ότι πολλοί από τα Ανώγεια, σε μεγαλύτερη ηλικία απ’ αυτόν κατέβηκαν στο Ρέθυμνο και στο Ηράκλειο για να πολεμήσουν μόλις έμαθαν τι γινόταν.

«Τότε δεν υπήρχε οργάνωση και όλοι πήγαιναν αυτόβουλα για να πολεμήσουν εκτός από τους στρατιώτες , τους Άγγλους και τους Νεοζηλανδούς που έτρεχαν για αντιμετωπίσουν τους Γερμανούς γιατί -προσθέτει ο κ. Στρατάκης- όταν τελείωσε ο αλβανικός πόλεμος δεν άφησαν τον στρατό να επιστρέψει στην Κρήτη που αν βρισκόταν εδώ, τότε θα ήταν αλλιώς τα πράγματα».

«Έτσι, λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, όταν άρχισαν να πέφτουν οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές ελάχιστοι ήταν οι στρατιώτες που βρίσκονταν στην Κρήτη και αυτοί ήταν εκείνοι που είχαν τραυματισθεί. Ο κόσμος όμως κατέβηκε με ό,τι είχε απ’ τα χωριά και τις πόλεις για να τους αντιμετωπίσει ενώ δεν υπήρχαν όπλα. Έτσι με τσουγκράνες, σκαπέτια, σκαλίδια, παλάμες, τούς αντιμετώπισαν».

Ακόμη θυμάται πως, ύστερα από τους βομβαρδισμούς, που επέστρεψε στο Ηράκλειο, η πόλη είχε υποστεί μεγάλες ζημιές. «Να σκεφτείτε ότι εκεί που σήμερα είναι ο δρόμος της παλιάς τροχαίας, σημερινή οδός Ταγματάρχου Τζουλάκη, ήταν όλα σπίτια τα οποία καταστράφηκαν» λέει ενώ προσθέτει: «την ώρα που περπατούσες σε συλλαμβάνανε οι Γερμανοί για να σε στείλουν για αγγαρεία. Μάλιστα ο ίδιος θυμάται πως είχε πάει δυο φορές στο Τυμπάκι για αγγαρεία 17 και 18 χρόνων».

Ο ίδιος αναφέρεται στην Αντίσταση, τη συμμετοχή του σ’ αυτή και στην ανωγειανή ομάδα με τον αρχηγό τον Χριστομιχάλη τον Ξυλούρη

Ακόμη θυμάται όταν οι Γερμανοί είχαν πάει στα Ανώγεια μαζί με τους δοσίλογους με τις κουκούλες που έδειχναν με το δάχτυλο τους 13 πατριώτες μεταξύ αυτών και τον Στεφανογιαννη, όπως μάς λέει.

Επίσης, ο Σάββας Στρατάκης κάνει αναφορά σε συνθηματικά που χρησιμοποιούσαν και λέει στο ΑΠΕ -ΜΠΕ «Είχαμε ομάδες και μια απ’ αυτές “οι σκοποί”, μάθαμε πως θα έρχονταν οι Γερμανοί στ’ Ανώγεια. Βάλαμε λοιπόν “σκοπούς” στο Γαράζο και στα Σείσαρχα και είχε αποφασισθεί όταν θα έβλεπαν τους Γερμανούς με τα αυτοκίνητα να φωνάξουν: “Οι τράγοι βγαίνουν, μπουν στα αμπέλια”».

«Έτσι και έγινε, και κατά τις 9 το πρωί, στις 12 Αυγούστου πρόβαλε ένας από το μετόχι Τζελιβάδα και μάς φώναξε: “Ε! χωριανοί οι τράγοι βγαίνουν να μπαίνουνε στα αμπέλια”. Έτσι, πήγαμε στο χωριό -εγώ ήμουν στην ομάδα των ενόπλων- και μαζευτήκαμε όλοι ενώ οι αρχηγοί αποφάσισαν να φύγουμε από το χωριό. Τότε έμειναν στο χωριό μόνο 73 άτομα, γέροι και γυναίκες, που δεν μπορούσαν να φύγουν».

Και στη συνέχεια αναφέρεται στο ολοκαύτωμα των Ανωγείων στις 13 Αυγούστου που αφού έμπαιναν στα σπίτια άρπαζαν υφαντά και άλλα αντικείμενα και στη συνέχεια έβαζαν φωτιά καταστρέφοντάς τα «και να φανταστείτε ότι τα τζάμια είχαν διπλώσει ενώ έβαζαν δυναμίτες στους ροκούνους για να ισοπεδωθούν τα πάντα…»

Ιδιαίτερες αναφορές κάνει επίσης, στην Αντίσταση και τη συμμετοχή του σ’ αυτήν και στο σαμποτάζ της Δαμάστας ενθυμούμενος αυτούς που πήραν μέρος σ’ αυτό και την ηρωική πράξη τους.
Επίσης, παρά την ηλικία του θυμάται κατά λέξη τη διαταγή του τότε Γερμανού διοικητή της Κρήτης, στρατηγού Μύλλερ, για την πλήρη καταστροφή των Ανωγείων, λέγοντας:

«Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι το κέντρο της αγγλικής κατασκοπείας.

Επειδή οι κάτοικοι των Ανωγείων διέπραξαν τον φόνο του επιλοχία διοικητού του φυλακίου Γενί Γκαβέ.

Επειδή οι κάτοικοι των Ανωγείων διέπραξαν το σαμποτάζ της Δαμάστας.

Επειδή οι αντάρτες κάθε προέλευσης, βρίσκουν καταφύγιο και προστασία στα Ανώγεια

Επειδή μέσω Ανωγείων διεπράχθη η απαγωγή του στρατηγού Φον Κράιπε

Διατάσσομεν

Την πλήρη καταστροφή της πόλης και την εκτέλεση οιουδήποτε άρρενος κατοίκου που θα τύχει να βρεθεί μέσα στην πόλη και γύρω χίλια μέτρα πέριξ αυτής
Ι Μύλλερ»

Του Γιώργου Μυσιρλάκη

Δημοσιευμένο από το ΑΠΕ-ΜΠΕ

Πασπαράκης Ιωάννης του Κωνσταντίνου (Γιαχνής)-17 Μαΐου 1918-Σκρα

Πασπαράκης Νικόλαος του Ιωάννη (Λυραρογιάννη)-17 Μαΐου 1918-Σκρα

Πασπαράκης Εμμανουήλ του Γεωργίου -27 Δεκεμβρίου 1918-Σκρα

Σκουλάς Χαράλαμπος του Ανδρέα-17 Μαΐου 1918-Σκρα

Δακανάλης Μιχαήλ του Νικολάου-21 Ιανουαρίου 1918-Χαράδρα Λουμνίστης

Οι πλάκες στο μνημείο-Οι διορθώσεις με τα ονόματα των Ανωγειανών

Οι πέντε Ανωγειανοί ήρωες που έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι  το 1918,υπερασπιζόμενοι τη  Μακεδονία, βρήκαν την θέση που τους αξίζει στο μεγάλο μνημείο που υπάρχει με τα ονόματα τους να τοποθετούνται εκεί 100 χρόνια μετά, μετά από μια εξαιρετική πρωτοβουλία και εργασία μηνών του Ανωγειανού Μανόλη Νικ.Πασπαράκη ή Μούγερη που εκτέλεσε με επιτυχία την προσωπική του ειδική αποστολή με κωδικό “Το χρέος” όπως χαρακτηριστικά την ονόμασε ώστε να τιμήσει τους προγόνους του. Κάθε τόπος είναι η ιστορία και τα χώματα του, αλλά είναι και το αίμα που έχυσαν οι άνθρωποι του όχι μόνο στα πατρογονικά εδάφη, αλλά και σε οποιοδήποτε άλλο σημείο της Ελλάδας, σε κάθε χώμα που η Πατρίδα τους κάλεσε να υπερασπιστούν.

Η πέτρα από τα Ανώγεια που κρατούσε μαζί του ο Μανόλης Πασπαράκης (Μούγερης) και τοποθετήθηκε από το Δήμο Παιονίας τιμής ένεκεν πάνω στο μνημείο

Η Μάχη του Σκρα πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες του Α’Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία έκρινε την τύχη της Ελληνικής Μακεδονίας. Σε αυτή πολέμησαν οι μεραρχίες Κρήτης, Αρχιπελάγους και Σερρών και είχαν αληθινή εκατόμβη θυμάτων.Οι απώλειες  υπήρξαν βαρύτατες. Ο συνολικός αριθμός των απωλειών του ελληνικού στρατού ήταν νεκροί: 31 Αξιωματικοί και 574 οπλίτες, και τραυματίες: 69 Αξιωματικοί και 2135 οπλίτες κατά τον Μάιο του 1918.

Ο Ιωάννης Πασπαράκης ή Γιαχνής που έπεσε στο Σκρα στις 17 Μαΐου 1918

Ανάμεσα τους οι πέντε Ανωγειανοί. Οι δυο από αυτούς, ο Χαράλαμπος Σκουλάς και ο Μιχαήλ  Δακανάλης (που σκοτώθηκε στις 21 Ιανουαρίου 1918 στην χαράδρα Λουμνίστης), ,υπήρχαν στο μνημείο του Σκρα, όπως και ένας Πασπαράκης με το όνομα του όμως να είναι λάθος γραμμένο. Ο Μανόλης Πασπαράκης η Μούγερης με κόπο μηνών, καθώς έφτασε μέχρι τη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού και άντλησε στοιχεία και αποδείξεις, τα οποία και προσκόμισε στον Δήμο Παιονίας του Νομού Κιλκίς και μετά το προσωπικό του ταξίδι στις 28 Απριλίου στον χώρο της μάχης εκτέλεσε το χρέος του και τοποθέτησε τα ονόματα των Ανωγειανών στο μνημείο, το οποίο θα τιμήσει και με την παρουσία του ο πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος στις εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια την Κυριακή 13 Μαΐου.

Από αριστερά Ματθαίος Καπνοπουλος διευθυντής Δήμου Παιονιας. Εμμανουήλ Πασπαράκης (Μουγερης), Νικόλαος Παπαδακης, διευθυντής Εθνικού Ιδρυματος μελετών και ερευνών “Ελευθέριος Βενιζέλος”, Αλεξαντρα Πετσιναρ, ιστορικός φιλόλογος δρ διπλωματικής ιστορίας Πανεπιστήμιο Βελιγραδίου και Στεφανος Εππας Τοπάρχης Σκρα

Ο Μανόλης Νικ.Πασπαράκης ή Μούγερης όχι μόνο εκτέλεσε το δικό του “χρέος” αλλά συγκλόνισε και τους ανθρώπους στον Δήμο Παιονίας με τη στάση και το σεβασμό του απέναντι στους νεκρούς ήρωες, στους οποίους κατέθεσε δάφνες συγκινημένος. Μάλιστα ήταν τόση η δύναμη των στιγμών εκείνων στις 28 Απριλίου που οι υπεύθυνοι του Μνημείου και του Μουσείου εκεί, αποφάσισαν, πέραν της αναγραφής των ονομάτων εκεί, να τοποθετήσουν στο μνημείο μια πέτρα που έφερε ο Μούγερης από τα Ανώγεια, κάτι που έγινε άμεσα, όπως και μια κορνίζα με τις μαντινάδες που αφιέρωσε στους ήρωες θα βρίσκεται εντός του Μουσείου ως ελάχιστος φόρος τιμής στους πεσόντες.

Ο Μανόλης Πασπαράκης με τον Νικόλαο Παπαδάκη έξω από το Μουσείο, για τη Μάχη του Σκρα

Οι εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια θα είναι λαμπρές με την παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας, ενώ τις διοργανώνει ο Δήμος Παιονίας και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και μελετών “Ελευθέριος Βενιζέλος”. Θα υπάρξει δοξολογία, κατάθεση στεφάνων στο μνημείο και παρέλαση τμημάτων του στρατού καθώς και παραδοσιακών συλλόγων της Λέσβου, της Κρήτης των Σερρών και του Σκρα. Παράλληλα θα γίνει απονομή βραβείων στους τρεις μαθητές που πρώτευσαν στο διαγωνισμό γραπτού λόγου για την μάχη του Σκρα! Για πρώτη φορά φέτος, στην εκφώνηση των ονομάτων των πεσόντων της Μάχης του Σκρα, θα ακουστούν τα ονόματα όλων των Ανωγειανών ηρώων που έπεσαν μαχόμενοι στα Μακεδονικά χώματα.

Ολοκληρώνοντας, παράλληλα με τα συγχαρητήρια μας προς τον Μανόλη Πασπαράκη, για την εργασία μηνών που έκανε για να αποκαταστήσει τους προγόνους του, αλλά και την συγκλονιστική παρουσία του στην περιοχή του Σκρα που τίμησε τα Ανώγεια, παραθέτουμε τις μαντινάδες του που θα κοσμούν πλέον και τον χώρο του Μουσείου της μάχης, μαντινάδες που περιγράφουν ανάγλυφα τα δικά του συναισθήματα, για το χρέος που τέλεψε. Παράλληλα ο ίδιος ο Μανόλης θα ήθελε μέσω της ΑΝΩΓΗ να ευχαριστήσει θερμά  τους εξής: Την Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού. Τον Δήμο Παιονίας, Νομού Κιλκίς και τον δήμαρχο της Χρήστο Γκουντενούδη, Τον Διευθυντή Διοικητικών και Οικονομικών υπηρεσιών του Δήμου .Ματθαίο Καπνόπουλο.

Τον πρόεδρο του τοπικού συμβουλίου του Σκρα Στέφανο Έππα. Τέλος θα ήθελε ιδιαίτερα να ευχαριστήσει τον συνοδοιπόρο του στο ταξίδι της 28ης Απριλίου Μιχάλη Σκουλά του Γιωργιό.

Οι μαντινάδες είναι:

Ωραίο για τη Λευτεριά, το αίμα σου να χύνεις,

και στσι ερχόμενες γενιές, παράδειγμα να δίνεις

————————————————————–

Άντρες η τσι παλιάς κοπής, για μάχες γεννημένοι,

όρθιοι εσκοτωθήκετε, για αυτό ‘στε δοξασμένοι.

—————————————————————–

Ηρωικώς μαχόμενοι πέσατε και γροικάται.

κι όποιος χαθεί για Λευτεριά, μέγα τιμή λογάται.

——————————————————————-

Μακεδονία είναι μια, φωνιάζουνε οι νεκροί μας,

αυτοί που με το αίμα τους ποτίσανε τη γη μας.

——————————————————————-

Όνειρο εκατό χρονώ σήμερω ξεδιλιένει,

τιμή και δόξα στσι ήρωες που φεύγουν τιμημένοι.

———————————————————————-

Ήρθαμε να τιμήσουμε τσι άντρες του πολέμου,

μετά από χρόνια εκατό, σε ευχαριστώ Θεέ μου.

ΕΡΕΥΝΑ: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΛΟΓΕΡΑΚΗΣ

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα “ΠΑΤΡΙΣ”

Ο Άγγλος αξιωματικός σύνδεσμος Ανατολικής Κρήτης 1943-1945 Σάντυ Ρέντελ ή Αλέξης, εξέδωσε ένα βιβλίο με τις εμπειρίες που απέκτησε κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο νησί, με τίτλο:  «Appointment in Grete», που στα Ελληνικά μεταφράζεται «Ραντεβού στην Κρήτη».

Στο βιβλίο του και στις σελίδες 209-210 ο Σάντυ Ρέντελ περιγράφει με ένα μοναδικό τρόπο την είσοδό του στα κατεστραμμένα από τους γερμανούς Ανώγεια, αρχές Σεπτεμβρίου 1944, μαζί με τον Παπαγιάννη Σκουλά.

Η περιγραφή των ερειπίων, των πυρπολημένων και κατεστραμμένων σπιτιών καθώς και ο διάλογός του με τον Παπαγιάννη, συγκλονίζουν. Μεταξύ άλλων, ο Σάντυ Ρέντελ γράφει:

«…τη δεύτερη μέρα ήρθε μαζί μας ο παλιός μου φίλος από τις μέρες της εκπαίδευσης στα αλεξίπτωτα, ο ρασοφόρος Καλόγερος (FRIAR TUCK), ο ιπτάμενος παπάς. Ήταν κάτι παραπάνω από ένα χρόνο από τότε που εκπαιδευόμαστε μαζί στη Χάιφα, αλλά φαινόταν, αναπολώντας τις παλιές περιπλανήσεις μας από τότε, σαν να είχαμε ζήσει μια ολόκληρη ζωή στην Κρήτη.

Και για το ρασοφόρο Καλόγερο τουλάχιστον ολόκληρη η πορεία της ζωής είχε βίαια αλλάξει. Ήταν πρεσβύτερος στα Ανώγεια, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ευημερούντα χωριά του νησιού.

Οι τέσσερις χιλιάδες κάτοικοί του ήταν φημισμένοι για τα ωραία χαλιά που ύφαιναν από το μαλλί των κοπαδιών τους στο όρος Ίδη, αλλά οι Γερμανοί ήξεραν ότι οι Ανωγειανοί μας βοηθούσαν. Ίσως είχαν το φόβο ότι οι Ανωγειανοί θα πυροβολούσαν τα οχήματά τους καθώς θα εγκατέλειπαν το Ηράκλειο δυτικά προς το Ρέθυμνο δια μέσου των λόφων. Έτσι ή αλλιώς, μερικές εβδομάδες νωρίτερα, τα Ανώγεια είχαν τελείως καταστραφεί.

Είναι δύσκολο για οποιονδήποτε που δεν το είδε να φανταστεί τη σκηνή της ηθελημένης εκτεταμένης καταστροφής. Οι Γερμανοί είχαν περικυκλώσει το χωριό αλλά οι περισσότεροι από τους άνδρες κοιμόταν τελευταία έξω από φόβο ξαφνικής επίθεσης κι έτσι ξέφυγαν. Οι υπόλοιποι σκοτώθηκαν. Οι γυναίκες και τα παιδιά οδηγήθηκαν τότε στην πλαγιά του λόφου και άρχισε το έργο της κατεδάφισης. Αναφέρονταν ότι όσοι ήταν κατάκοιτοι κάηκαν ή ανατινάχτηκαν μέσα στα σπίτια. Πάντως μια ομάδα μηχανικών έμεινε στο χωριό για ένα δεκαπενθήμερο ανατινάζοντας μεθοδικά ή πυρπολώντας κάθε κατοικία.

Όταν δέκα μέρες μετά την αποχώρησή τους ο ρασοφόρος Καλόγερος με οδήγησε με ήρεμη υπερηφάνεια ανάμεσα στα χαλάσματα, ούτε ένα σπίτι δεν ήταν όρθιο. Οι Γερμανοί είχαν αφήσει τις τρεις εκκλησίες, αλλά ο δρόμος μας ήταν μπλοκαρισμένος σε κάθε βήμα μας από σωρούς από πέτρες και σπασμένα κεραμίδια ή κομμάτια από πιθάρια στα οποία αποθηκεύονταν το λάδι και το κρασί του χωριού. Στο δυσδιάκριτο πέρασμα των δρόμων του χωριού προχωρήσαμε πρώτα στην εκκλησία του ρασοφόρου Καλόγερου, τη μεγαλύτερη από τις τρεις. Ήταν απίστευτο να βρούμε ακόμα να κρέμονται στη θέση τους τις πλούσιες με ασήμι και επίχρυσες εικόνες τριγυρισμένες από μαραμένα λουλούδια. Έξω βρίσκεται σε κατάσταση σήψης με μυρωδιά που προκαλεί ναυτία ένα χοιρινό σφάγιο που κάηκε στον κοντινό στάβλο.

Από την εκκλησία ο Ρασοφόρος Καλόγερος με πήγε σε ένα σωρό από χαλίκια, τριγυρισμένο από κατάλοιπα από σπασμένες πέτρες, απομεινάρια από ότι αποτελούσαν πριν τέσσερις τοίχους, και τότε, στήνοντας στη μέση του τα κατάλοιπα μιας ξύλινης καρέκλας μ’έβαλε να καθίσω και ανασύροντας μια μικρή μποτίλια ρακί και μια ξύλινη κούπα σαν μεγάλη δαχτυλήθρα από την τσέπη του, είπε, με πλήρη συναίσθηση της δραματικής στιγμής αλλά όχι χωρίς αξιοπρέπεια, μ’ένα τόνο που ήταν ταυτόχρονα σοβαρός και κεφάτος:

-Λοιπόν, κύριε Αλέξη, πάντα έλεγα ότι κάποια μέρα θα σε καλωσόριζα στο σπίτι μου. Όπως βλέπεις δεν έμειναν πολλά, αλλά μπορούμε τουλάχιστον να σου προσφέρουμε ένα ποτήρι!

Χαμογελάσαμε ο ένας στον άλλο και ήπιαμε στην ελευθερία, τη νίκη και στην τιμή του σπιτιού. Σύντομα μας περιτριγύρισαν μια μικρή ομάδα από πρώτες, δεύτερες και τρίτες εξαδέλφες του Ρασοφόρου Καλόγερου κι ένα κοπάδι από εγγόνια που με κάποιο τρόπο ξεπήδησαν οπό τα χαλάσματα. Καλή λευτεριά ψιθύρισαν καθώς αδειάζαμε τα ποτήρια μας…».

Η τραγική εικόνα ενός ερειπωμένου χωριού, όπου οι ίδιοι οι κάτοικοί του δεν μπορούν να διακρίνουν τους δρόμους και δυσκολεύονται ακόμα να εντοπίσουν που βρίσκονταν το ίδιο τους το σπίτι, κάποιοι γκρεμισμένοι τοίχοι, μια μισοσπασμένη καρέκλα, ένα μπουκάλι ρακί και ένα ποτήρι σαν δαχτυλήθρα.

Αυτό είναι το σκηνικό. Και μια φωνή βγαλμένη από το στόμα του Ανωγειανού Παπαγιάννη, μοναδικού ιερέα αλεξιπτωτιστή στον κόσμο:

-Καλώς όρισες στο σπιτικό μου κύριε Αλέξη!

Αυτές οι εφτά λέξεις είναι το κείμενο της σκηνής.

Από τον Παπαγιάννη ειπώθηκαν σιγανά, με σεβασμό και αξιοπρέπεια προς τον καλεσμένο του Άγγλο αξιωματικό.

Κι όμως είχαν τόση ένταση, έγιναν δυνατές κραυγές που υψώθηκαν πάνω από τα Ανώγεια, απλώθηκαν σε όλες τις γειτονιές και τα σοκάκια του χωριού, αγκαλιάζοντας κι ένα γύρο τις πλαγιές του Ψηλορείτη.

«´…ο πάτερ Ιωάννης Σκουλάς είναι ιερεύς εις το μεγάλο χωρίον των Ανωγείων και υπήρξεν δυνατός υποστηρικτής και αρχηγός της κινήσεως αντιστάσεως εις την Κρήτην κατά την διάρκειαν ολοκλήρου της Γερμανικής κατοχής. Εβοήθησεν πολλούς Βρετανούς φυλακισμένους να διαφύγουν από την ΚΡΗΤΗΝ και δια τούτο συνελήφθη τον Ιανουάριο του 1942. Μετά από 48 ημέρας εις την φυλακήν επέστρεψεν, αλλά αμέσως μετέβη εις τα όρη με τον σκοπόν να συνεχίση την ίδιαν δουλειάν, και εις την πραγματικότητα την συνέχισεν επιτυχώς επί αρκετούς μήνας και επίσης έδωσεν σπουδαίαν βοήθειαν εις την ομάδα Λη-Φέρμορ, μέχρις ότου απεσύρθη εις την Μέσην Ανατολήν.

Εκεί αν και ιερεύς έλαβεν ειδικήν άδειαν να ξυρίση τα γένεια του, και ξαναεισήλθεν εις Κρήτην ως πράκτορ της Δυνάμεως 133. Δια να κάμη τούτο, και παρά το γεγονός ότι είναι άνω των 45, πρώτον έλαβεν επιτυχώς εκπαίδευσιν αλεξιπτωτιστού και σαμποτέρ και κατόπιν επέστρεψεν εις ΚΡΗΤΗΝ με την ομάδα του Ταγματάρχου RENDEL τον Σεπτέμβριον του 1943. Επέστρεψεν εις την δικήν του περιοχήν και ειργάσθη με τον Αντισυνταγματάρχην DUNBABIN εις τα όρη μέχρις ότου οι Γερμανοί απεσύρθησαν εξ Ηρακλείου τον Οκτώβριον του 1944.

Κατά αυτόν τον χρόνον ανέλαβεν πολλάς και επικινδύνους αποστολάς Εμπιστευτικής Φύσεως, και ήτο δια κάθε τρόπου ο εμψυχωτής της περιφερείας του. Το χωριό του, Ανώγεια, το οποίον πάντοτε υπήρξεν κέντρον αντιστάσεως κατεστράφη ολοσχερώς υπό των Γερμανών, και από τότε επεσκέφθη την Μέσην Ανατολήν δια να αντιπροσωπεύση τα κατεστραμμένα χωριά της ΚΡΗΤΗΣ. Ο Σεβασμός και η αγάπη των οποίων ούτος χαίρει τόσον εις την περιοχήν του όσον και ολόκληρον την Κρήτην γενικώς, τον έκαμαν έναν εξαίρετον αντιπρόσωπον, και εν όψει των πολλών αρίστων παραδειγμάτων τα οποία η ορθόδοξος Εκκλησία έχει παραγάγει.

Εκ των πιστών και γενναίων ανθρώπων εναντίον της Κατοχής, δεν υπάρχει ουδείς καλύτερος από τον Πάτερ Σκουλά…».1

Με αυτές τις λίγες γραμμές περιγράφεται από τον Αντισυνταγματάρχη Τομ Ταμπάμπιν ο Παπαγιάννης Σκουλάς, μια ιδιαίτερη μορφή του Αντιστασιακού Αγώνα της Κρήτης τα χρόνια 1941-1945.

Ο Παπαγιάννης Σκουλάς γεννήθηκε στο χωριό Ανώγεια Μυλοποτάμου. Πατέρας του ο Μανόλης Σκουλάς ή Κανόνης από τον οποίο πήρε και το παρώνυμο Κανονόπαπας. Οι Σκουλάδες των Ανωγείων είναι μια ιστορική οικογένεια με παράδοση, ιστορία και ισχυρούς συνεκτικούς δεσμούς. Ποτέ δεν έλειψαν από τους αγώνες για ελευθερία και ανεξαρτησία, μετρούν δεκάδες θύματα και απ’αυτήν την οικογένεια αναδείχτηκαν μορφές και πρόσωπα που στο πέρασμα του χρόνου «ακούμπησαν» τα όρια του θρύλου.

Ο Παπαγιάννης Σκουλάς παντρεύτηκε την Καλλιόπη, το γένος Ξυλούρη και απέκτησε εφτά παιδιά. Τον Μιχάλη, τον Γιώργο, την Αγάπη, την Τερψιχόρη, τον Αριστόδημο, τη Ζαφειρένια και τον Ευάγγελο. Το έτος 1923 χειροτονήθηκε ιερέας του ιερού ναού της Παναγίας στο Περαχώρι Ανωγείων.

Ο Παπαγιάννης Σκουλάς το πρώτο σκληρό χτύπημα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το δέχεται με την άφιξη της είδησης στα Ανώγεια του χαμού του αδερφού του Κώστα Σκουλά στα βουνά της Αλβανίας. Ο πόνος του είναι αβάσταχτος. Τον Μάιο του 1941, οι γερμανοί εξαπολύουν μια γιγαντιαία επιχείρηση για την κατάληψη της Κρήτης.

Ο Παπαγιάννης Σκουλάς αποφασίζει, αν και ιερέας, να υπερασπιστεί τα πατρογονικά εδάφη, όπως έκαναν και οι πρόγονοί του όταν το καλούσε η ώρα στις διάφορες επαναστάσεις. Έτσι οπλίζεται με ένα σταυρό κι ένα παλιοντούφεκο και κατηφορίζει στο Ηράκλειο. Την πρώτη και δεύτερη μέρα πολεμά με αυταπάρνηση τους αλεξιπτωτιστές στα περίχωρα του Ηρακλείου.

Στην Έκθεση της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων η συμμετοχή του Παπαγιάννη Σκουλά στη Μάχη της Κρήτης την 20η Μαΐου, πρώτη μέρα της μάχης, περιγράφεται ως εξής:  «…το απόγευμα της 20ης Μαΐου 1941 ο εξ Ανωγείων Παπά-Γιάννης Σκουλάς ευρεθείς εις την περιοχήν Κουμπέδων έξωθι της πόλεως Ηρακλείου καθ’ην στιγμήν έπιπτον Γερμανοί αλεξιπτωτισταί εις περιοχήν Τσαλικάκι Μετόχι, μετ’άλλων ενόπλων άλλων χωρίων και πολλών Ανωγειανών έσπευσεν εις τον τόπον της πτώσεως των αλεξιπτωτιστών και συνεπλάκησαν μετ’υπερτέρων γερμανικών δυνάμεων εκ του συστάδην επί 24/ωρον, μεθ’ό ανεχώρησεν εις Μυλοπόταμον όπου έλαβε μέρος εις την μάχην του Λατζιμά…».

Για την πατριωτική του δράση ο Παπαγιάννης Σκουλάς τιμήθηκε με πολλά παράσημα από το ελληνικό κράτος αλλά και από τους Συμμάχους. Τη μεγαλύτερη τιμητική διάκριση έλαβε από τον Βασιλιά της Αγγλίας Γεώργιο τον ΣΤ΄ χορηγώντας στον Παπαγιάννη Σκουλά το Αξίωμα του Επίτιμου Μέλους του Πολιτικού Τμήματος του Τάγματος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Το παράσημο του παραπάνω αξιώματος απονεμήθηκε στον Παπαγιάννη Σκουλά σε τελετή της Αγγλικής Πρεσβείας στην Αθήνα, από τον πρέσβη κ. Νόρτον.

Τα τιμητικά αυτά παράσημα, ο Παπαγιάννης Σκουλάς τα επέστρεψε στους Άγγλους το 1957, μετά την καταδίκη και τον απαγχονισμό των Κυπρίων Καραολή και Δημητρίου.

Αρχές Ιουνίου 1943, ο Παπαγιάννης Σκουλάς μεταβαίνει στο Κάιρο.

Παρέμεινε τρεις μήνες στην Αίγυπτο. Εκπαιδεύτηκε κομάντος αλεξιπτωτιστής, ο μοναδικός αλεξιπτωτιστής ιερέας τότε στον κόσμο! Μετά την εκπαίδευσή του στη Μέση Ανατολή, ο Παπαγιάννης Σκουλάς ανήκε στη δύναμη Φορς 133 και γύρισε πίσω στην Κρήτη το τελευταίο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου 1943, μαζί με τον Αντισυνταγματάρχη Τομ Ταμπάμπιν.

Στην Παπαγιάννενα, Καλλιόπη Σκουλά Ξυλούρη, αδερφή του Αρχηγού Ανωγείων Χριστομιχάλη Ξυλούρη, οφείλεται μία από τις μεγαλύτερες αντιστασιακές πράξεις γυναικών στην Κρήτη, τα χρόνια της κατοχής. Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, ντυμένος γερμανός δεκανέας, μαζί με τον Στάνλεϋ Μος και ομάδα Κρητών, απήγαγε τον Στρατηγό Κράιπε τη νύχτα της 26ης Απριλίου 1944.

Αφού οι απαγωγείς πήραν τον Στρατηγό Κράιπε και κατευθύνθηκαν στα Ανώγεια, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ με τον Γιώργο Τυράκη παρέμεινε στο αυτοκίνητο, εγκαταλείποντάς το τελικά έξω από το χωριό Χελιανά Μυλοποτάμου, για να παραπλανηθούν οι γερμανοί. Στη συνέχεια, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ με τον Γιώργη Τυράκη πήραν τον δρόμο προς Ανώγεια. Ο ίδιος φορούσε ακόμη τη γερμανική στολή του δεκανέα, την οποία χρησιμοποίησε στην απαγωγή.

Φτάνοντας με τον Τυρογιώργη στα Ανώγεια, τις αντιδράσεις των Ανωγειανών στη θέα της γερμανικής στολής περιγράφει ο ίδιος ο Πάτρικ Λη Φέρμορ:  «….συνειδητοποίησα για πρώτη φορά τι μεταχείριση θα δεχόταν ένα απομονωμένος γερμανός στρατιώτης στα κρητικά βουνά. Όλες οι κουβέντες και τα γέλια σταματούσαν στις γούρνες που έπλεναν τα ρούχα, οι γυναίκες γυρνούσαν την πλάτη και κοπανούσαν τα ρούχα οργισμένα. Οι βοσκοί με τις κάπες τους όταν τους χαιρετούσαμε κοιτούσαν σιωπηλοί το άπειρο. Μετά κοντοστέκονταν και μας κοιτούσαν μέχρι να χαθούμε από τα μάτια τους. Μια γριά έφτυσε στο χώμα. Οι γέροι με τα λευκά μουστάκια και τις γενειάδες που ήταν ξυρισμένες κάτω από το πιγούνι κάθονταν όλοι έξω από το καφενείο. Με τις βράκες τους, τα στιβάνια τους, τα μαντήλια στο κεφάλι, έγερναν πάνω στις ροζιασμένες γκλίτσες τους. (Γνώριζα μερικούς από αυτούς, αλλά η γερμανική στολή και το ξυρισμένο μουστάκι έκαναν τη μεταμφίεσή μου τέλεια.) Σταμάτησαν να μιλούν για μια στιγμή και ύστερα ξανάρχισαν, δυνατά, γυρνώντας με νόημα τα σκαμνιά τους έτσι που να προσφέρουν τη θέα της πλάτης τους σε στάσεις μελετημένης εχθρότητας Πόρτες και παράθυρα έκλειναν με πάταγο σε όλο τον δρόμο…».2

Με τον Γιώργη Τυράκη κατευθύνθηκαν στο σπίτι του φίλου του ιερέα Παπαγιάννη Σκουλά και χτύπησαν την πόρτα. Ο Παπαγιάννης μετά την επιστροφή του από τη Μέση Ανατολή, διέμενε στον Ψηλορείτη με την ανταρτική Ομάδα των Ανωγείων. Η παπαδιά, Καλλιόπη Σκουλά – Ξυλούρη, μόλις άνοιξε την πόρτα και αντίκρυσε τον Πάτρικ Λη Φέρμορ με στολή γερμανού δεκανέα, τον έφτυσε στο στήθος, στο μέρος του πουκαμίσου. Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ ξαφνιάστηκε, αλλά αμέσως μετά έβαλε τα γέλια. Αυτό δεν το περιγράφει ο ίδιος στο βιβλίο του, ίσως από ευγένεια, όμως το γνωρίζουν, το βίωσαν και το διηγούνται αρκετοί Ανωγειανοί.

Αυτή είναι μια από τις υπέρτατες αντιστασιακές πράξεις γυναικών στην Κρήτη τα χρόνια 1941-1945. Γιατί, αν ήταν στην πραγματικότητα γερμανός υπαξιωματικός ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, πράγμα που δεν το γνώριζε η Παπαγιάννενα, θα την είχε εκτελέσει αμέσως.

Κάνοντας αυτό η Παπαγιάννενα, δεν λογάριασε η ίδια ούτε τα εφτά παιδιά της, ούτε τη ζωή της.

«… έκουσα χτύπους κι ένοιξα την πόρτα. Είδα να στέκεται ομπρός μου ένας γερμανός. Μόλις τον είδα, έκανα να κλείσω την πόρτα αλλά μετά τον έφτυξα. Στο ποκάμισο, που το΄χε ανοιχτό. Λέω ότι εδά θα με σκοτώσει. Και έκλεισα τα μάθια μου. Λέω πάλι, καλά το’κανες Καλλιόπη. Αλλά αυτός ήτανε ο Φιλεντέμ, ο Εγγλέζος ο φίλος του αντρούς μου Παπαγιάννη. Και έδωκέ μου αγνώρα και εβάλαμε τα γέλια. Και πιο πίσω ακλούθα ντου ο Τυρογιώργης…».3

Τον Δεκέμβριο του έτους 1992, ο επικεφαλής της απαγωγής Πάτρικ Λη Φέρμορ, από την Καρδαμύλη Μεσσηνίας στέλνει μια σύντομη επιστολή στον φίλο του και Αρχηγό της Εθνικής Οργάνωσης Δολιοφθοράς Πληροφοριών Ε.Ο.Δ.Π. Ηρακλείου-Λασιθίου Μιχάλη Ακουμιανάκη. Όπως είναι γνωστό, στην Καρδαμύλη Μεσσηνίας, σε μια πανέμορφη και απόκρημνη ακρογιαλιά, βρίσκεται το σπίτι του Πάτρικ Λη Φέρμορ.

Στην επιστολή του, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ ή Μιχάλης ή Φιλεντέμ, όπως ήταν γνωστός στους Κρητικούς τα χρόνια της κατοχής, σχολιάζει την ανέγερση του μνημείου της απαγωγής του Στρατηγού Κράιπε. Και όπως συνάγεται από την επιστολή, η σκέψη του Πάτρικ Λη Φέρμορ ήταν να γίνει μεταξύ δύο τοποθεσιών. Στον τόπο της απαγωγής, (διακλάδωση Αρχάνες-Πατσίδες-Καστέλλι Πεδιάδος), ή στην ψηλότερη κορυφή της Νίδας του Ψηλορείτη, εκεί απ’όπου πέρασαν οι απαγωγείς τον Στρατηγό Κράιπε. Τελικά προκρίθηκε η θέση της διακλάδωσης των Αρχανών κι εκεί βρίσκεται σήμερα το μνημείο. Διαφορετικά θα υψώνονταν στο ιστορικό βουνό του Ψηλορείτη, ένα βουνό που έδωσε τα χρόνια της Κατοχής άσυλο στις πρώτες ένοπλες ομάδες Αντίστασης στην Ευρώπη κατά των δυνάμεων του Άξονα. Η επιστολή του Πάτρικ Λη Φέρμορ, προς τον Μιχάλη Ακουμιανάκη, αναφέρει τα εξής:

«Καρδαμύλη Μεσσηνίας

Τρίτη 14.12.1992

Αγαπητέ μου Μίκη

Ευχαριστώ πολύ δια το γράμμα σου. Μου φαίνεται πολύ σωστή και καλή η απόφαση της επιτροπής δια τα μνημεία και προπάντων αυτή δια την απαγωγή. Πού όμως ; Η πρώτη μου σκέψη είναι δια την διακλάδωση που έγινε.

Μια άλλη είναι η ψηλότερη θέση στη διαδρομή μας πάνω απ’την Νίδα, που περάσαμε με τον Στρατηγό.

Η επιγραφή θέλει πολύ σκέψη. Νομίζεις πως θα έχομε φασαρίες όπως με την άλλη; (Να) μας φυλάξει ο Θεός!

Φεύγομε Κυριακή δια την Ισπανία δια δύο εβδομάδες και μετά πάλι εδώ. Όλες τις ευχές μας δια Χριστούγεννα και το Νέον έτος και πολύ αγάπη από πάντα σε σένα και τη Ρένα Πάντυ

(Πάτρικ Λη Φέρμορ).

1 Tom Dunbabin, Αντ/χης Κρητικών Δυνάμεων, 5 Μαρτίου 1945, σημείωμα με τίτλο «Προς εκείνον που τον αφορά».

2 Πάτρικ Λη Φέρμορ, Η απαγωγή του Στρατηγού Κράιπε, μετάφραση Μυρσίνη Γκανά, Μεταίχμιο, Αθήνα 2016, σελ. 81-82.

3 Βαγγέλης Σκουλάς, διήγηση της μητέρας του, απομαγνητοφωνημένη συζήτηση, Ανώγεια, 10 Σεπτεμβρίου 2009.

* O Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι δρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Θραψανού Πεδιάδος