«-Λεύτεροι.

 -Λευτερωμένοι κι από τη λευτεριά πιο πέρα.

 -Πιο πέρα πού; Ο νους μου δεν το χωρεί.

-Πιο πέρα κι από τη λευτεριά, σύντροφε κουράγιο!»

(Αναφορά στο Γκρέκο)

Αν το έργο του Νίκου Καζαντζάκη  έχει αγαπηθεί τόσο πολύ, αν έχει βρει τόσο βαθιά απήχηση στις ψυχές ανθρώπων σε όλο το κόσμο, αν επιβλήθηκε και καταξιώθηκε στα χρόνια μας και αν  παραμείνει κλασικό στους επόμενους αιώνες, αυτό ίσως οφείλεται περισσότερο στη φιλοσοφική, στοχαστική σκέψη του  και λιγότερο στη λογοτεχνική μορφή και πλοκή του. Ο Καζαντζάκης είναι από τους παραγωγικότερους συγγραφείς σε παγκόσμιο επίπεδο. Στην Οδύσσειά του αναπτύσσονται ιδέες που υπάρχουν συνοπτικά  στην Ασκητική του και που είναι διάχυτες σ’ όλα του τα έργα. Καθοριστικό ρόλο  στη διαμόρφωση της πνευματικής του φυσιογνωμίας έπαιξε ο δάσκαλος του Bergson, καθηγητής της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού,  ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Νίτσε, ο Τζέιμς, ο Λένιν, ο Χριστός, ο Βούδας, ο Όμηρος, ο Τολστόι, ο Ντοστογιέφσκι, κ.α. Η παγκόσμια σκέψη του, η απλή γλώσσα, η μοναδική εκφραστική ικανότητα, η γόνιμη φαντασία, και προπάντων ο ορθός του λόγος, τον ανέδειξαν δικαιολογημένα σ’ ένα από τα ισχυρότερα πνεύματα όλων των εποχών

Από το 1907 ως το 1909, που ο Καζαντζάκης βρίσκεται στο Παρίσι έγραφε :
«Θέλω να σχηματίσω μια ατομική, δική μου αντίληψη της ζωής, μια θεωρία του κόσμου και του προορισμού του ανθρώπου και σύμφωνα μ’ αυτή, συστηματικά μ’ ορισμένο σκοπό και πρόγραμμα, να γράφω –ό,τι γράφω». Πράγματι στην Ασκητική του συνοψίζει την κοσμοθεωρία του. Αργότερα στην Αναφορά στον Γκρέκο, που ο ίδιος δεν την θεωρεί αυτοβιογραφία του, δίνει μια επιγραμματική σύνοψη της αντίληψής του για τον κόσμο και τη ζωή:
«Η ζωή μου η προσωπική, για μένα μονάχα έχει κάποια, πολύ σχετική αξία, για κανέναν άλλον η μόνη αξία που της αναγνωρίζω, είναι ετούτη: ο αγώνας της ν’ ανέβει από σκαλοπάτι σε σκαλοπάτι και να φτάσει όσο πιο υψηλά μπορούσαν να την πάνε η δύναμη της και το πείσμα –στην κορυφή, που αυθαίρετα ονομάτισα Κρητική Ματιά»… «Θα βρεις λοιπόν αναγνώστη, στις σελίδες ετούτες την κόκκινη γραμμή, καμωμένη από στάλες αίμα μου, που σημαδεύει την πορεία μου ανάμεσα στους ανθρώπους, στα πάθη και στις ιδέες. Κάθε άνθρωπος άξιος να λέγεται γιος του ανθρώπου σηκώνει το σταυρό και ανεβαίνει το Γολγοθά του. Τέσσερα στάθηκαν τ’ αποφασιστικά σκαλοπάτια στο ανηφόρισμά μου, και το καθένα φέρνει ένα ιερό όνομα: Χριστός, Βούδας, Λένιν, Οδυσσέας. Αυτή την αιματηρή πορεία μου…μάχομαι στο οδοιπορικό μου ετούτο να σημαδέψω… Αλάκερη η ψυχή μου μια κραυγή κι όλο μου το έργο, το σχόλιο στην Κραυγή αυτή».
Ο ίδιος πάλι,  σ’ ένα σημείο της Αναφοράς του, λέγει:
«Ένας αγωνιζόμενος ανηφορίζει από την ύλη στα φυτά, από τα φυτά στα ζώα, από τα ζώα στους ανθρώπους και μάχεται για λευτεριά. Σε κάθε κρίσιμη εποχή ο Αγωνιζόμενος παίρνει νέα όψη_ σήμερα η όψη του είναι ετούτη: είναι ο αρχηγός της προλετάρικης τάξης που ανεβαίνει. Φωνάζει, δίνει συνθήματα. Δικαιοσύνη, ευτυχία, λευτεριά».
Η ελευθερία στον Καζαντζάκη είναι η απουσία φόβου και ελπίδας, είναι η αυτάρκεια, είναι η αναγωγή της ανάγκης σε βούληση και τέλος ελευθερία είναι η λύτρωση από τη λευτεριά. Απαραίτητη δηλαδή προϋπόθεση της ελευθερίας είναι η απουσία φόβου και ελπίδας, και κυρίως της ελπίδας, αφού αυτή είναι προϋπόθεση και αιτία του φόβου. Η Κρήτη ήταν Τουρκοκρατούμενη και ο ίδιος έζησε την  πίκρα και τις ταπεινώσεις της σκλαβιάς, γι’ αυτό και  την ελευθερία τη θεωρεί ανώτερη ακόμη και από την ευτυχία.
Ως προς την πολιτική έννοια, ο Καζαντζάκης θεωρεί ελευθερία,  την ελευθερία που έχει κάθε πολίτης να ζει σε μια ευνομούμενη πολιτεία, να κάνει δηλαδή ό,τι θέλει και μπορεί πάντα μέσα στα νομικά και ηθικά πλαίσια, δηλαδή σ’ αυτά που υπαγορεύει ο ορθός λόγος.
Το ότι η ελευθερία ήταν το κεντρικό φιλοσοφικό πρόβλημα για τον Καζαντζάκη, αναγράφεται επιγραμματικά στις φράσεις: «Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λεύτερος», στον λιτό και απέριττο τάφο του.
Το να κοιτάζει κανείς την άβυσσο χωρίς ελπίδα και χωρίς φόβο όρθιος στην άκρα του γκρεμού το αποκαλεί ο Καζαντζάκης Κρητική ματιά. Οι ήρωες του αγωνίζονται ενάντια σε κάθε μορφή καταπίεσης και διακατέχονται από το πάθος της Ελευθερίας και της Δικαιοσύνης. Αντιστρατεύονται τη συμβατικότητα και επιχειρούν την υπέρβαση ή και το «αδύνατο», εμπνεόμενοι από ιδανικά για τα οποία είναι έτοιμοι να θυσιαστούν, παραμένοντας συνεπείς μέχρι τέλους. Ο Καζαντζάκης, ο κορυφαίος ασυμβίβαστος, ορίζει τον εαυτό του : “Μυστήριο σκοτεινό και ανυπόταχτο η καρδιά του ανθρώπου, μια στάμνα τρυπημένη με το στόμα πάντα ανοιχτό και όλοι οι ποταμοί της γης να χυθούν μέσα της, απομένει αδειανή και διψασμένη”…”Με θαρρούν λόγιο, διανοούμενο, γραφιά και δεν είμαι τίποτα απ’ αυτά, τα δάχτυλά μου όταν γράφω δεν μελανώνονται, αιματώνονται. Θαρρώ δεν είμαι παρά τούτο, μια απροσκύνητη ψυχή”.

                                                                                    Ιωάννα Μπισκιτζή

                                                                         Λέκτορας Κλασικής Φιλολογίας