Του Γιώργη Μπαγκέρη

Ο Λυκούργος Πασπαράκης, γιος του μαχητή του ΕΛ.ΑΣ “Θοδωροπέτρου”, μπροστά στο ρολόι του “Σήφη” στο καφενείο “Πέτρινο”

77 χρόνια συμπληρώνονται, από την 7η Αυγούστου 1944, και την ιστορική μάχη στο Σφακάκι, όπου μαχητές του ΕΛ.ΑΣ επιτέθηκαν σε ομάδα Γερμανών και Ιταλών στρατιωτών και απελευθέρωσαν 98 γυναικόπαιδα τα οποία θα οδηγούνταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, με υπεύθυνο και επικεφαλής τον λοχία Γιόζεφ Ολενχάουερ, τον επονομαζόμενο και ως “Σήφη”, ξακουστό εκείνα τα χρόνια στην ευρύτερη περιοχή, για την σκληρότητα και τη βιαιότητα του απέναντι στον ντόπιο πληθυσμό. Εδώ και λίγες εβδομάδες, στο καφενείο “Πέτρινο” στα Ανώγεια, στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου, τον τοίχο του κοσμεί ένα κειμήλιο από εκείνη τη μέρα, το ρολόι του “Σήφη”, που κράτησε ο μαχητής του ΕΛ.ΑΣ Πέτρος Πασπαράκης ή “Θοδωροπέτρος” και μένει εκεί για να μας θυμίζει την ώρα που ο χρόνος σταμάτησε για τους Ναζί στα Ανώγεια και σήμανε την απαρχή της Ελευθερίας!

Ο εγγονός του “Θοδωροπέτρο” Κώστας Πασπαράκης, το τοποθέτησε εκεί με σεβασμό και έγραψε τα παρακάτω λόγια:

“Δευτέρα 7  Αυγούστου 1944. Η μέρα που ο χρόνος σταμάτησε για τους ναζί. Οι άντρες του ΕΑΜ Ανωγείων, εξουδετερώνουν τους Γερμανούς και απελευθερώνουν 98 γυναικόπαιδα. Το ρολόι του επικεφαλής τους, λοχία Ολενχάουερ, γνωστού ως “Σήφη”, μένει ως τρόπαιο στο χωριό και συμβολίζει το τέλος του φασισμού και την απαρχή της Ελευθερίας. Γιατί όσα δεν φέρνει ο χρόνος, τα φέρνει μια ώρα. Αθάνατοι οι ήρωες αντάρτες.”

Το ρολόι του “Σήφη” 77 χρόνια μετά την Μάχη στο Σφακάκι

Η ΑΝΩΓΗ συνομίλησε με τον Λυκούργο Πασπαράκη, γιο του Θοδωροπέτρο, που συνέχισε μετά τον πατέρα του το καφενείο και το παρέδωσε πρόσφατα στον γιο του Κώστα. Στο καφενείο που τα παλιά χρόνια, το έλεγαν “Μόσχα” ως στέκι των Κομμουνιστών, που ήταν και η ιδεολογία των ανθρώπων που σκέφτηκαν και εξετέλεσαν μια από τις πιο σημαντικές μάχες του πολέμου και κυρίως χωρίς να υπάρξει καμία απώλεια από την πλευρά των ανταρτών ή των 98 γυναικόπαιδων.

Ο Λυκούργος Πασπαράκης με δάκρυα στα μάτια αναφέρεται στη μάχη και τις αφηγήσεις που του έκανε ο πατέρας του, καθώς και το πως απέκτησε το ρολόι του “Σήφη”, ιερό κειμήλιο σήμερα για την οικογένεια του. Λόγια καρδιάς από ανθρώπους που έμαθαν να τιμούν τις ρίζες αλλά και τους ήρωες που πάλεψαν για να είμαστε όλοι εμείς σήμερα ελεύθεροι μα και περήφανοι για τους προγόνους μας.”

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ Η ΑΦΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ ΠΑΣΠΑΡΑΚΗ ΣΤΗΝ ΑΝΩΓΗ:

Η ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΣΦΑΚΑΚΙ ΚΑΙ Η ΣΩΤΗΡΙΑ 98 ΓΥΝΑΙΚΟΠΑΙΔΩΝ

“Είχαν κατέβει τότε για να γλιτώσουν τα γυναικόπαιδα που είχε πάρει ο Σήφης, ο γερμανός. 98 γυναικόπαιδα. Ο αρχηγός της ομάδας ο “Γύπαρης”, έπαιξε τις πρώτες σφαίρες προς την πλευρά του “Σήφη”. 4 με 5 μπαλωθιές και σκορπίσανε οι γυναίκες. Αυτά που σου λέω μου έλεγε ο πατέρας μου ο Πέτρος Πασπαράκης ή “Θοδωροπέτρος”. Έγινε ότι έγινε, απελευθέρωσαν τα γυναικόπαιδα και σκότωσαν ή έπιασαν αιχμάλωτους όλους τους στρατιώτες. Από την ομάδα του ΕΛ.ΑΣ και τα γυναικόπαιδα, δεν τραυματίστηκε κανείς.

Τον Σήφη τον έπιασαν αιχμάλωτο. Οι Ανωγειανοί πήραν τα λάφυρα της Μάχης. Το πιστόλι του “Σήφη” το πήρε ο Λευτέρης Αεράκης “Νταρολευτέρης”, ενώ το ρολόι χειρός του που είχε σπάσει στη διάρκεια της μάχης, το πήρε και το έχει ακόμα η οικογένεια του Χαραλάμπου Φρυσάλη ή “Φρυσαλοχαραλάμπη.”

Ο αείμνηστος Πέτρος Πασπαράκης “Θοδωροπέτρος. Πέθανε στις 1 Ιουνίου 1986, σε ηλικία 73 ετών.

ΠΩΣ ΠΗΡΕ Ο ΘΟΔΩΡΟΠΕΤΡΟΣ ΤΟ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΓΙΟΖΕΦ ΟΛΕΝΧΑΟΥΕΡ

“Μετά την μάχη στο Σφακάκι και αφού έπιασαν αιχμάλωτο το Σήφη” συνεχίζει την αφήγηση ο Λυκούργος Πασπαράκης, “έδωσαν στον πατέρα μου τον αιχμάλωτο, να τον οδηγήσει και να τον παραδώσει στους αντάρτες του ΕΛ.ΑΣ  στον Ψηλορείτη. Ο Γιώργης Νταγιαντάς “Περβολογιώργης” είχε προλάβει όμως να ειδοποιήσει τους αντάρτες του ΕΛΑΣ, που κατέβαιναν από το βουνό και έτσι ο πατέρας μου, παρέδωσε το “Σήφη” στην περιοχή της Αγίας Παρασκευής, που είναι σήμερα το νεκροταφείο.”

“Όταν τον πήρε ο πατέρας μου από του “Μάκρη” να τον πάει στο βουνό, είχε στο τουφέκι του μια σφαίρα. Του είπε ο Γύπαρης, ο αρχηγός να τον πάει αυτός επειδή του είχε μείνει αυτή η σφαίρα και ξα μας εμάς εδώ με τους υπόλοιπους αιχμαλώτους. Πήρε λοιπόν τον αιχμάλωτο ο πατέρας μου και ξεκίνησε και ακολουθούσε μαζί του ο “Μηλιαράς”, ο Γιώργης Μανουράς, που ήταν μικρό παιδί και βαστούσε και αυτός ένα τουφέκι.”

-“Το πίκουλο” μου ξαμώνει, έλεγε τότε ο Ολενχάουερ στον πατέρα μου και έδειχνε το “Μηλιαρά”.

–“Γιωργιό, άφησε το τουφέκι προς τα κάτω, αιχμάλωτος είναι.” ήταν η απάντηση του πατέρα μου τότε, που δεν ήθελε να συμπεριφέρεται άσχημα σε αιχμαλώτους πολέμου.

“Όταν φτάσανε κάπου στη περιοχή  “Καμάρα”, έβγαιναν σε ένα δάμακα, και ο Σήφης φορούσε ένα κοντό παντελόνι και ένα πουκάμισο που δεν ήταν ζωσμένο στο παντελόνι. Είχε το λουράκι του ρολογιού περασμένο στη μέση του και έπεσε κάτω στη προσπάθεια του να ανηφορίσει. Ο πατέρας μου μάζεψε το ρολόι. Το θυμάμαι και με το λουράκι που είχε μια κουμπότρυπα πάνω, με τα χρόνια καταστράφηκε αυτό το λουράκι και έμεινε το ρολόι μόνο. Ο Σήφης του μιλούσε στο δρόμο και του έλεγε ότι αυτό το ρολόι ήταν του πατέρα του. Έκανε παρακάλια για να γλιτώσει και τη ζωή του. Ήταν ένας πολύ σκληρός άνθρωπος που έκανε πολλά κακά στα Ανώγεια τότε, αλλά όταν έγινε η μάχη και τον πιάσανε έκλαιγε και παρακαλούσε. Ο πατέρας μου τον παρέδωσε στους αντάρτες στην Αγία Παρασκευή, αυτοί τον οδήγησαν στον Ψηλορείτη, όπου αφού τον περάσανε δικαστήριο, τον εκτέλεσαν την επόμενη μέρα στην περιοχή “Τσουνιά” Την ίδια τύχη είχαν και όλοι οι υπόλοιποι αιχμάλωτοι στρατιώτες, Γερμανοί και Ιταλοί.

Ομαδική φωτογραφία των μαχητών της ΕΛ.ΑΣ που συμμετείχαν στη μάχη, 20 χρόνια πριν σε εκδήλωση του Δήμου, στην περιοχή “Σφακάκι” όπου υπάρχει και το μνημείο τιμής και μνήμης.

ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ

“Μου μιλούσε συχνά ο πατέρας μου για το Σφακάκι και τον πόλεμο.

“Το ρολόι το είχε πάντα και το πρόσεχε σαν τα μάτια του. Μέχρι και πρόσφατα δούλευε κανονικά, αλλά χάλασε τελευταία, το είχα πάει για επιδιόρθωση μα δεν φτιάχνει. Είμαι συγκινημένος που υπάρχει αυτό στο καφενείο τώρα, από τον εγγονό του, το γιο μου τον Κώστα. Ο πατέρας μου ήταν ένας ντόμπρος άνθρωπος, δεν έλεγε ποτέ ψέματα, ότι θέλα σου πει ήταν στάνταρ, ποτέ αερολογίες.” αναφέρει ο Λυκούργος που δακρύζει όταν αναφέρεται στον αείμνηστο Θοδωροπέτρο και την πορεία του μετά τον πόλεμο, όπου λέει χαρακτηριστικά:

“Μετά το Ολοκαύτωμα, πήγε η οικογένεια μας στη Δαμάστα, ο πατέρας μου ήταν 31 ετών (σ.σ γεννημένος το 1913). Δεν είχε παντρευτεί. Μετά το Ολοκαύτωμα παντρεύτηκε, το 1944 και πήρε την “Λιαμοειρήνη” (σ.σ Ειρήνη Δραμουντάνη). Εκεί στη Δαμάστα τους φιλοξένησε για καιρό ένας Βασίλης, δε μπορώ  να θυμηθώ το επίθετο του ανθρώπου. Επέστρεψαν γρήγορα στα Ανώγεια και άρχισαν να ξαναχτίζουν τις ζωές τους, το 1944 είχαν επιστρέψει στο χωριό.

ΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ Η “ΜΟΣΧΑ”

“Το καφενείο εδώ που είμαστε το “Πέτρινο” σήμερα, το άνοιξε ο πατέρας μου ο Πέτρος το 1949. Το 1945 γεννήθηκε ο Ορέστης που ζει σήμερα στην Αμερική, το 1947 εγώ και το 1949 ο Νίκος, ο αδερφός μου που σκοτώθηκε σε δυστύχημα πριν 45 χρόνια. Μετά τον πατέρα μου το έκανα εγώ και τώρα ο γιος μου ο Κώστας. Ακολούθησα τον πατέρα μου και ιδεολογικά στις ιδέες του Κομμουνιστικού κόμματος. Το “Σφακάκι” είναι και για μένα μια μεγάλη στιγμή του πολέμου και την τιμώ πάντα, με ένα κέρασμα και ένα τραπέζι εδώ στο καφενείο. Για τους ανθρώπους αυτούς που πάλεψαν για την Ελευθερία.” μας λέει με δάκρυα στα μάτια.

Κλείνοντας αναφέρει: “Τους περισσότερους μαχητές του Σφακακιού, τους είχα εδώ πελάτες μέχρι το τέλος της ζωής τους. Όλοι ήταν εδώ. Το καφενείο το έλεγαν “η Μόσχα” γιατί μάζευε όλους τους ανθρώπους της ιδεολογίας του Κ.Κ.Ε Ο πατέρας μου πέθανε στις 1 Ιουνίου του 1986. Μέχρι το τέλος της ζωής του δε μου είπε ποτέ αν σκότωσε ή όχι στον πόλεμο. Μου έλεγε μόνο ότι έκανε το καθήκον του για την πατρίδα, τίποτα άλλο.”

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Η Μάχη στο Σφακάκι αποτέλεσε φυσικά και ένα από τα πέντε “επειδή” του φρούραρχου Μίλερ που οδήγησε στην απόφαση της ολοκληρωτικής ισοπέδωσης των Ανωγείων 1 εβδομάδα αργότερα:

“…Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου.” 
Χανιά 13-8-44 0 Στρατηγός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης X. ΜΙΛΛΕΡ

Την δωδεκαμελή ομάδα του ΕΛ.ΑΣ Ανωγείων αποτελούσαν οι κάτωθι: Αρχηγός της ομάδας ήταν ο Εμμανουήλ Μανουράς (Σμαιλομανώλης) Μαζί του πολέμησαν: Εμμανουήλ Νταγιαντάς (Λαμπρινομανώλης) Ιωάννης Πασπαράκης (Γιαννιός της Χρόναινας) Ελευθέριος Αεράκης (Νταρολευτέρης) Χαράλαμπος Φρυσάλης (Φρυσαλοχαραλάμπης) Μανώλης Νταγιαντάς (Νταγιαντομανώλης) Γεώργιος Μανουράς (Γύπαρης) Πέτρος Πασπαράκης (Θοδωροπέτρος) Γεώργιος Ξημέρης (Ξημερογιώργης) Κωνσταντίνος Καφατσής, Γεώργιος Νταγιαντάς (Περβολιός) Δημοσθένης Πασπαράκης

Ενώ έμμεσο ουσιαστικό και καθοριστικό ρόλο έπαιξαν η Ειρήνη Μανουρά (Ζωνογιάννενα), ο Κωνσταντίνος Πατραμάνης, ο Κωνσταντίνος Δραμουντάνης (Γιαγκόκωστας), ο Κωνσταντίνος Νταγιαντάς (Λαμπρινόκωστας).