Ο Στρατηγός Μίλερ, υπεύθυνος για την καταστροφή των Ανωγείων σε φωτογραφία από επίσκεψή του στο πολεμικό αεροδρόμιο Καστελλίου το 1943, συνομιλεί με γερμανίδα νοσοκόμα. (Φωτογραφία Ρομπέρτο Λέμπολντ, αρχείο Γιώργου Καλογεράκη)

Το βιβλίο του Γιάννη Δραμουντάνη Στεφανογιάννη. Συγγραφέας ο Γιώργος Καλογεράκης, σελίδες 740, Ηράκλειο 2008

Στις  13  Φεβρουαρίου  συμπληρώνονται  67  χρόνια  από  τον  ηρωικό  θάνατο  του  Αρχηγού  της  Ανεξάρτητης  Ομάδας  Ανωγείων  την  περίοδο  της  κατοχής  1941-1944,  Γιάννη  Δραμουντάνη  Στεφανογιάννη.  Αυτήν  την  Κυριακή  13  Φεβρουαρίου,  η  Ενορία  Αγίου  Γεωργίου  Ανωγείων  θα  τελέσει  Αρχιερατικό  μνημόσυνο  στη  μνήμη  του  Αρχηγού  Στεφανογιάννη.  Το  μνημόσυνο  θα  τελέσουν  ο  Σεβασμιώτατος  Μητροπολίτης  Ρεθύμνης  και  Αυλοποτάμου  κ.κ. Ευγένιος  και  ο  ιερέας  της  Ενορίας  Αγίου  Γεωργίου  παπά  Ανδρέας  Κεφαλογιάννης. Στο  χώρο  του  ανδριάντα  του  Αρχηγού  Στεφανογιάννη,  στην  πλατεία  Μεϊντάνι  Ανωγείων,  θα  κατατεθούν  στέφανα  και  θα  γίνει  σύντομη  ομιλία  από  τον  γράφοντα  για  τη  ζωή,  τις  αξίες  και το  ηρωικό  τέλος  του  Αρχηγού. Ενός  άξιου  ηγήτορα  που,  όχι  μόνο  οδήγησε  τους  συμπολεμιστές  του  τα  δύσκολα  χρόνια  της  ναζιστικής  κατοχής,  αλλά  πρόσφερε  στο  τέλος  και  την  ίδια  τη  ζωή  του  στο  βωμό  των  υπέρτατων  αξιών  της  Ελευθερίας  και  της  Δημοκρατίας,  όταν  στις  13  Φεβρουαρίου  1944  έπεφτε  νεκρός  στα  χώματα  του  ηρωικού  χωριού  του  από  τις  δολοφονικές  σφαίρες  των  κατακτητών.

Η  ίδρυση  της  Ομάδας

Αμέσως  μετά  την  κατάληψη  της  Κρήτης  από  τους  Γερμανοϊταλούς  την  1^η Ιουνίου  1941,  άρχισαν  οι  συζητήσεις  στα  Ανώγεια  για  την  ίδρυση  μυστικής  πατριωτικής  οργάνωσης.  Στις  15  Αυγούστου  1941,  στο  σπίτι  του  Ιωάννη  Δραμουντάνη  ή  Στεφανογιάννη,  οι  συζητήσεις  αυτές  λαμβάνουν  υπόσταση,  η  οργάνωση  δημιουργείται  και  ονομάζεται    Επιτροπή  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  (Ε. Ε. Α. Δ.).  Πρόεδρος  ορίζεται  ο  Ιωάννης  Δραμουντάνης,  συνάπτεται  πρακτικό  το  οποίο  υπογράφουν  ο  Πρόεδρος  και  οι  Μιχάλης  Ξυλούρης  ή  Χριστομιχάλης,  παπα-Γιάννης  Σκουλάς,  Γεώργιος  Δραμουντάνης  ή Στεφανογιώργης  και  Νικόλαος  Σταυρακάκης  ή  Αεροπόρος.  Όλοι  οι  παραπάνω  ανήκαν  στο  Βενιζελικό  κόμμα.  Στο  πρακτικό  αναφέρονται  και  τα  ονόματα  των  γιατρών  Νικολάου  Μανούσου  και  Κωνσταντίνου  Κουνάλη  που  ανήκαν  στο  Λαϊκό  κόμμα,  καθώς  επίσης  και  τα  ονόματα  του  Ανθ/ρχου  Δημητρίου  Κίππη  και  του  γιατρού  από  τον  Άγιο  Ιωάννη  Μυλοποτάμου  Ελευθερίου  Δρανδράκη.

Ο σκοπός  και  οι  στόχοι  της  Επιτροπής  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  ορίζονταν  με  σαφήνεια  από  το  παραπάνω  Πρακτικό.

Τον  Ιανουάριο  του  1942  με  δύο  ακόμη  πρακτικά  (στις  11  και  16  του  μηνός),  συμπληρώθηκε  η  Επιτροπή  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  με  νέα  μέλη  και  απλώθηκε  σ’ολόκληρο  το  Μυλοπόταμο  και  στο  Δυτικό  Μαλεβύζι.

Τη  νύχτα  της  24ης  Ιανουαρίου  1942  γερμανική  δύναμη  1500  ανδρών  κυκλώνουν  το  χωριό  Ανώγεια  Συγκεντρώνουν  τους  κατοίκους  στην  πλατεία  Αρμί  και  ζητούν  επίμονα  την  παράδοση  όπλων  από τους  Ανωγειανούς  καθώς  και  την  παράδοση  των  Άγγλων  πρακτόρων  οι  οποίοι  είχαν,  σύμφωνα  με  το  Γερμανό  αξιωματικό  επικεφαλής,  την  έδρα  τους  στα  Ανώγεια.  Κατόπιν  αναζήτησαν  με  κατάλογο  10  από  τα  σημαίνοντα  στελέχη  της  Επιτροπής  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  μεταξύ  των  οποίων  και  τους  αδελφούς  Δραμουντάνη  εναντίον  των  οποίων  από  το  Σεπτέμβριο  του  1941 είχε  εκδοθεί  ένταλμα  συλλήψεως  για  τη  δράση  τους  στη  μάχη  της  Κρήτης.  Αμέσως  μετά  την  αποχώρηση  των  Γερμανών  από  τα  Ανώγεια  η  Διοικούσα  επιτροπή  αποφασίζει  να  μετατρέψει  την  παθητική  αντίσταση  σε  ενεργό  αντίσταση,  τη  μετάλλαξη  της  Οργάνωσης  σε  ένοπλη  ανταρτική  Ομάδα  με  την  ονομασία  Ανεξάρτητη  Ομάδα  Ανωγείων.  (Α.Ο.Α.)  Αρχηγός  της  Ομάδας  ορίστηκε  από  τους  συναγωνιστές  του  ο  Ιωάννης  Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης  και  λημέρι  της  η  περιοχή  Κορακόπετρα  του  Ψηλορείτη  όπου  βρισκόταν  το  μητάτο  του  Στεφανογιάννη.

Στις  25  Νοεμβρίου 1942  στο  σπίτι  του  Αρχηγού  Στεφανογιάννη  έγινε  σύσκεψη  των  μελών  της  Οργανώσεως  στην  οποία  πήραν  μέρος  πλέον  των  100  ατόμων.  Στη  σύσκεψη  αυτή  αποφασίστηκε  η  ένταξη  της  Οργάνωσης  στο  Ε.Α.Μ.

Η  Επιτροπή  Εθνικής  Απελευθερωτικής  Δράσεως  μετονομάζεται  σε  Επαρχιακή  Επιτροπή  Άνω  Μυλοποτάμου.  (Ε.Ε.Α.Μ.)

Στις  6  Ιουνίου  1943  σε  συνεδρίαση  της  Επαρχιακής  Επιτροπής  Άνω  Μυλοποτάμου  με  παρόντα  τα  έξι  από  τα  επτά  μέλη  αποδέχεται  την  αποχώρηση  από  την  Επιτροπή  του  Κομουνιστικού  μέλους  και  αποφασίζει  τη  μετονομασία  της  Επαρχιακής  Επιτροπής  σε  Περιφερειακή  Διοίκηση  Άνω  Μυλοποτάμου  (Π.Δ.Α.Μ.)  Εθνικής  Οργανώσεως  Ρεθύμνης  (Ε.Ο.Ρ.)  και  την  ένταξή  της  στην  Εθνική Οργάνωση  Κρήτης  (Ε.Ο.Κ.)  μέχρι  το  τέλος  της  τετράχρονης  γερμανοϊταλικής  Κατοχής,  το  Μάιο  του  1945.

Η  συμβολή  της  Α.Ο.Α.  στην  Αντίσταση

Η  συμβολή  της  Ανεξάρτητης  Ομάδας  Ανωγείων  στην  Αντίσταση  και  απελευθέρωση της  Κρήτης  από  τα  ναζιστικά  στρατεύματα  κατοχής  ήταν  ανεκτίμητη.  Υπό  την  άξια  Αρχηγία  του  Ιωάννη  Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη  κατόρθωσε :

α)  Να  διατηρήσει  άσβεστη  τη  σπίθα  και  τη  δίψα  της  λευτεριάς  σε  μια  μεγάλη  εδαφική  περιφέρεια  της  κεντρικής  Κρήτης  (Άνω και  Κάτω  Μυλοπόταμο – Δυτικό  Μαλεβύζι)

β)  Να  διατηρήσει  αδούλωτο  τον  Ψηλορείτη,  το  μοναδικό  ίσως  ελεύθερο  τμήμα  του  νησιού  μας,  βρίσκοντας  εκεί  καταφύγιο  οι  καταδιωκόμενοι  από  τους  Γερμανούς  Κρήτες  αλλά  και  οι  Άγγλοι  στρατιώτες  οι  οποίοι  δεν  κατάφεραν  να  ακολουθήσουν  τους  συντρόφους  τους  μετά  τη  μάχη  της  Κρήτης.

γ)  Το  δυσκολότερο  έτος  της  Κατοχής,  το  1942,  όταν  οι  αντάρτες  που  λημέριαζαν  στα  βουνά  μετρούνταν  στα  δάχτυλα  των  χεριών,  έδωσε  καταφύγιο  στις  συμμαχικές  αποστολές   οι  οποίες  με  τους  σταθμούς  ασυρμάτου  που  έφεραν  στον  τόπο  μας  διατήρησαν  επαφή  με  το  Στρατηγείο  της  Μέσης  Ανατολής  (τον  ελεύθερο  τότε  κόσμο).  Τα  Ανωγειανά  μητάτα,  Κορακόπετρα,  Μίθια,  Πετροδολάκια  ήταν  τα  ασφαλή  καταφύγια  των  σταθμών  ασυρμάτου  και  των  Άγγλων  Αξιωματικών  Συνδέσμων  Τομ  Ταμπάμπιν,  Ραλφ  Στόκμπριτζ,  Πάτρικ  Λη  Φέρμορ  κ.ά.

δ)  Οργάνωσε  δίκτυο κατασκοπίας  στους  νομούς  Ρεθύμνου  και  Ηρακλείου  από ικανά  στελέχη,  οι  πληροφορίες  των  οποίων  ήταν  πολύτιμες,  μεταδίδονταν  στο  Στρατηγείο  Μέσης  Ανατολής  και  αξιοποιούνταν  αναλόγως.

ε)  Η  Ανεξάρτητη  Ομάδα  Ανωγείων  ήταν  η  μία  από  τις  τέσσερις  ένοπλες  Αντιστασιακές  ομάδες  που  έδρασαν  καθ’όλη  τη  διάρκεια  της  Γερμανοϊταλικής Κατοχής  στην  Κρήτη  (οι  άλλες  ήταν  του  Καπετάν  Μανόλη  Μπαντουβά,  του  Καπετάν  Πετρακογιώργη  και  του  Αντώνη  Γρηγοράκη-Σατανά).  Στα  Ανωγειανά  λημέρια  οργανώθηκαν  οι  πρώτες  συσκέψεις  των  Αρχηγών  της  ένοπλης  Κρητικής  Αντίστασης  (Κορακόπετρα-Μίθια, Απρίλιο-Μάιο  1942).

στ)  Διατήρησε,  (με  τη  μοναδική  συμβολή  του  ιδρυτικού  της  μέλους  Νίκου  Σταυρακάκη-Αεροπόρου),  όλα  τα  έγγραφα  που  στέλνονταν  σ’αυτήν  τα  χρόνια  1941-1945,  παραδίδοντας  στις  νεότερες  γενιές  ένα  μοναδικό  Αρχείο,  το  πιο  πλήρες  Ελληνικό  Κατοχικό  Αρχείο  που  γνωρίζουμε  ως  σήμερα  και  το  οποίο  φυλάσσεται  στο  Δήμο  Ανωγείων. Χιλιάδες  έγγραφα  μας  αποκαλύπτουν  την  διαδρομή  της  Κρητικής  Αντίστασης,  μιας  πρωτοπόρου  Αντίστασης,  όχι  μόνο  στον  Ελληνικό  αλλά  σε  ολόκληρο  τον  Ευρωπαϊκό  χώρο,  μιας  Αντίστασης  που ξεκίνησε  αμέσως  με  την  κατάληψη  της  Κρήτης  από  τους  Γερμανοϊταλούς  και  που  κυρίαρχη  θέση  καταλαμβάνει  σ’αυτήν  η  Ανεξάρτητη  Ομάδα  Ανωγείων.

Ο  Ηρωικός  θάνατος  του  Αρχηγού

(όπως  περιγράφεται στην  έκθεση  της  Α.Ο.Ανωγείων)

…κατά  την  διάρκειαν  της  ερεύνης,  η  ηρωική  Ψυχή  του  Αρχηγού  του  Διαμερίσματος  Ιωάννου  Δραμουντάνη  ή  Στεφανογιάννη  επίστευσεν  προς  στιγμήν,  ότι  ήτο  δυνατόν  να  διασχίση  τον  κλοιόν  και  να  εξέλθη  προς  τα  όρη.  Ευθύς  αμέσως  επεχείρησεν  την  ηρωικήν  του  έξοδον  εγκαταλείψας  τον οπλισμόν  του,  αλλά  προς  πάσα  κατεύθυνσιν  προς  την  οποίαν  εκινείτο  συνήντα  και  εχθρικόν  Φυλάκιον  δεχόμενος  ομαδικά  πυρά  από  όλας  τας  κατευθύνσεις.  Τότε  εσκέφθη  και  εξηφάνισεν  έγγραφα  δι’ων  θα  επροδίδοντο  μυστικά  της  οργανώσεως  και  θα  εξέθετεν  εις  κίνδυνον  άλλους  συναγωνιστάς  και  απεπειράθη  την  τελευταίαν  εξόρμησιν  βαίνων  προς  βέβαιον  θάνατον,  ότε  όμως  συνελήφθη  υπό  Γερμανικού  Φυλακίου,  το  οποίον  τον  ωδήγησεν  εις  τον  επί  κεφαλής  της Γερμανικής  δυνάμεως  Γερμανόν  Ταγ/ρχην,  διευθύνοντα  την  όλην  επιχείρησιν  όπου  και  εγένετο  η  εξακρίβωσις  της  ταυτότητός  του.

Εκείθεν  μεταφέρθη  εις  την  Πλατείαν  του  χωρίου,  ενώπιον  των  θρηνούντων  γυναικοπαίδων,  τω  ανεκοινώθη  η  εις  θάνατον  καταδίκη  του,  την  οποίαν  αντιμετώπισεν  με  ανδρείαν  και  ψυχικό  σθένος  αφάνταστον.  Η  τελευταία  του  θέλησις  ήτο  να  μη  εκτελεσθή  ενώπιον  με  την  σκέψιν  ότι  είναι  ενδεχόμενον  να  εξεραιθησθούν  οι  κάτοικοι  και  να  προβούν  εις  απεγνωσμένας  ενεργείας  και  εκδηλώσεις  αποδοκιμασίας  των  Γερμανών  λόγω  της  εξαιρετικής  προς  αυτόν  αγάπης  και  διατάξουν  την ολοκληρωτικήν  εκτέλεσιν  των  κατοίκων  και  την  καταστροφήν  του  Χωρίου.  Μετά  ταύτα μετεφέρθη  δέσμιος  εις  την  παρυφήν  του  χωρίου,  κατά  την  κίνησιν  δε  τούτου  περιφρονών  τους  Δημίους  του  εζητοκραύγασεν  υπέρ  της  Πατρίδος  και  της  Ελευθερίας,  ότε  και  εξετελέσθη  δι’ομαδικών  Πυρών  ταχυβόλου.

Ο  θάνατος  του  ήρωος  Αρχηγού  Ιωάννου  Δραμουντάνη  ή  Στεφανογιάννη  εχαρακτηρίσθη  ως  εξαιρετική  επιτυχία  πράγμα  όπερ  απεδείχθη  και  εκ  του ότι  αυτοστιγμή  οι  Γερμανοί  έλυσαν  την  πολιορκίαν  του  χωρίου  και  απήλθον,  βραδύτερον  δε  εξέδωκαν  Διαταγάς  προς  όλας  τας  Μονάδας  της  Κρήτης  περί  του  θανάτου  τούτου  και  επανηγύρισαν  το  γεγονός…

Ένα  τραγούδι  για  το  Στεφανογιάννη

Ακούσετε  να  σας  ειπώ  τραγούδι  να  το  λέτε

κι όσοι  κι  αν  το  ακούσετε  να  κάθεστε  να  κλαίτε.

Ακούσετε  να  σας  ειπώ  για  το  Στεφανογιάννη

όλοι  ας  τον  πενθήσομε  γιατί’ταν  παλικάρι.

Στεφανογιάννη  του  βουνού  άτρομο  παλικάρι

προδότες  εκτελέσανε  τα  όμορφά  σου  κάλλη.

Με  προδοσιά  σε  πιάσανε  οι  Γερμανοί  στ’ Ανώγεια

και  σ’αφαιρέσαν  τη  ζωή  δίχως  μιλιά  και  λόγια.

Και  στη  σπηλιά  σε  πιάσανε  κι  αφού  σε  αφοπλίσαν

τα  χέρια  στα  οπίσθια  σου  δέσαν  και  σ’αφήσαν.

Και  κει  που  τον  πηγαίνανε  σαν  άντρα  παλικάρι

γλιστρά  ένα  δέτη  και  περνά  σα  νάτονε  λιοντάρι.

Μιας  θείας  του  εφώναξε  για  να  της  παραγγείλει.

«-Θεία  να  πεις  στους  χωριανούς  πως  χάνετ’  η  ζωή  μου

για  την  τιμή  των  Ανωγειώ  έχασα  το  κορμί  μου.

Κλάψετε  φίλοι  κλάψετε  και  σεις  εχθροί  χαρείτε

και  σεις  μάνα  και  κύρη  μου,  στα  μαύρα  να  ντυθείτε».

Γιώργος  Καλογεράκης

επιστημονικός  συνεργάτης  του  Εργαστηρίου  Ιστορίας

Νεώτερης  Ελλάδας  και  Νεοελληνικού  Πολιτισμού

του  Πανεπιστημίου  Ιωαννίνων