Του Γιώργη Καλογεράκη, Δ/ντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου , 

υπ. Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Νέα έγγραφα ντοκουμέντα από τα γερμανικά αρχεία

Συμπληρώνονται φέτος 69 χρόνια από το σαμποτάζ της Δαμάστας το οποίο πραγματοποιήθηκε στις 8 Αυγούστου 1944 στον κεντρικό δρόμο Ηρακλείου Ρεθύμνου στη θέση «Δαμαστός». Συμμετείχαν 14 άντρες της Αντίστασης. Οι άντρες αυτοί ήταν :

Ουίλιαμ Στάνλεϋ Μος, (επικεφαλής), Νικόλαος Σταυρακάκης ή Αεροπόρος (ΑΟΑ Ανωγείων),  Ι. Κ. Σμπώκος  ή  Κωστακογιάννης, (ΑΟΑ Ανωγείων), Ε. Β. Σπιθούρης, (ΑΟΑ Ανωγείων), Ε. Γ. Κοντόκαλος, (ΑΟΑ Ανωγείων), Κ. Β. Κεφαλογιάννης  ή  Κουντόκωστας, (ΑΟΑ Ανωγείων), Ελευθ.  Ε.  Σκουλάς, (ΑΟΑ Ανωγείων), Ζαχαρ.  Χαιρέτης (Αυγενική), Γεώργ.  Τυράκης (Αμάρι), Γεώργ. Σμπώκος (Άγιος Θωμάς), Ανθυπολοχαγός Βάνυα, (Ρώσος)  Χολιακώφ (Ρώσος)  Φαραφοκώφ (Ρώσος),  Πετρώφ (Ρώσος), Σμακώφ (Ρώσος),  Μπορισώφ (Ρώσος).

Για το εγχείρημα, το σχεδιασμό, τη σκοπιμότητα, τις επιπτώσεις και την εκτέλεση των Δαμαστιανών έχουν γραφεί πολλά βιβλία και έχουν αναλυθεί τα γεγονότα. Εκείνο που θα μας απασχολήσει στο σημερινό μας άρθρο είναι οι απώλειες των συμπλεκομένων και ο αριθμός των νεκρών Γερμανών του σαμποτάζ.

Οι απώλειες των ανταρτών ήταν ένας Ρώσος νεκρός ο Ανθυπολοχαγός Βάνυα, ένας βαριά τραυματίας ο Μανόλης Σπιθούρης ή Νταμπακομανόλης και ένας ελαφρύτερα ο Κωνσταντίνος Κεφαλογιάννης ή Κουντόκωστας. Υπήρξαν ακόμη δύο νεκροί Ηρακλειώτες, τους οποίους οι Γερμανοί είχαν μαζί τους οδηγώντας τους σε αγγαρεία κοπής ξύλων, οι Αργυράκης  Ιωάννης του Παναγιώτη  ετών  44 και  Σκεπεντζής  Ελευθέριος του Παρασκευά  ετών  29.

Όλες  οι  βιβλιογραφικές αναφορές  των  πρωταγωνιστών  του  σαμποτάζ,  καθώς  και  πολλών  γραπτών  μαρτυριών, έχουν  ένα  κοινό  σημείο. Το μεγάλο αριθμό των  νεκρών  Γερμανοϊταλών που ξεπερνούν  τις  τρεις  δεκάδες.

Βέβαια  ο  αριθμός  των  νεκρών  δεν  έχει  καμιά  σημασία  «…γιατί  η  αξία  ενός  εγχειρήματος  δεν  μετράται  από  τον  αριθμό  των  νεκρών  του  αντιπάλου αλλά από  το  μέγεθος της αποκοτιάς αυτού που το επιχειρεί και την ψυχική αποσταθεροποίηση  που δημιουργεί στον αντίπαλο και μάλιστα σε στιγμές που ο αντίπαλος πιστεύει ότι  είναι απλησίαστος και αήττητος…», αναφέρει Νικόλαος  Χαρίδημου  Σαρρής στο βιβλίο του «Η  Δαμάστα  στο  πέρασμα του  χρόνου».

O Αntony Beevor στο βιβλίο του «Κρήτη  η  μάχη και  η  Αντίσταση», στη σελίδα.  451 αναφέρει : …συνολικά  σκοτώθηκαν  περίπου  τριάντα  Γερμανοί  συμπεριλαμβανομένων  δώδεκα  περίπου  αιχμαλώτων  που  εξετέλεσαν  αργότερα  οι  άνδρες  του  Ξυλούρη.  Σύμφωνα  με  την  συνήθη  πρακτική  των  κρητικών  τα  πτώματα  πετάχτηκαν  σε υπόγεια  σπήλαια. (Σημ. Οι  αιχμάλωτοι του σαμποτάζ ήταν  οχτώ  Ιταλοί και  τους  εκτέλεσαν  στον Ψηλορείτη οι  Ρώσοι  της  ομάδας  του  Μος  με  την σύμφωνη  γνώμη  του.  Ο  Χριστομιχάλης  Ξυλούρης, Αρχηγός της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων Α.Ο.Α., δεν  πήρε  μέρος  σ’αυτό  το  τραγικό  γεγονός  ούτε  εκείνος  ούτε  οι  άντρες του).

Έγγραφο  του  προέδρου  της Κοινότητας  Δαμάστας  Ιωάννου  Μαυράκη  με  ημερομηνία  30  Αυγούστου  1945  προς τον  Νομάρχη  Ηρακλείου αναφέρει :

…μετά  ημίσειαν  ώραν  διήρχετο  το  ταχυδρομείον  από  Ηρακλείου  στα  Χανιά  και  άρχισε  η  συμπλοκή  κατά  την  οποίαν  εφονεύθησαν  28  Γερμανοί  και  εσυνελήφθησαν  επτά.  Εκ  των  ανταρτών  δεν  εσημειώθη  ουδεμία  απώλεια…

Στο βιβλίο του Αντώνη Σανουδάκη «Γιώργη  Τυράκη Επιχείρηση  Κράιπε» στη σελίδα  98 αναφέρει : …και  εν  συνεχεία  τώρα,  το  αυτοκίνητο  σχεδόν  ξουδετερώθηκενε  όπως  ελάβαμε  πληροφορίες  ύστερα  απ’τσι  δικούς  μας  απ’το  Ηράκλειο  κάπου  τριανταδύο  σκοτωμένους  Γερμανούς  εκουβαλήσαν  εις  το  Ηράκλειο  οι  Γερμανοί…

Στο βιβλίο του Γεωργίου  Κάββου,  «Γερμανοϊταλική  Κατοχή  και  Αντίσταση  Κρήτης  1941-1945», στη σελίδα  521 αναφέρει : …για  το  σαμποτάζ  της  Δαμάστας  κατά  το  οποίο  από  τους  35  Γερμανούς  που  βρίσκονταν  στο  στρατιωτικό  αυτοκίνητο  οι  30  περίπου  σκοτώθηκαν  από  τα  πυρά  της  Ομάδας  των  σαμποτέρ…

Υπάρχει όμως και ένα εμπιστευτικό Γερμανικό έγγραφο προς το Διοικητή Φρουρίου Κρήτης με ημερομηνία την επομένη του σαμποτάζ (9 Αυγούστου 1944) που αναφέρεται στις γερμανικές απώλειες.

Εμπιστευτικόν  Διοικητής  Φρουρίου  Κρήτης

Ια  Βτ. Β  Αριθμ.  1058/44  απόρρητο  Γεν.  Στρατηγείο  9.8.44

Προς  τους  Διοικητάς :

2. Επί της οδού  μεταξύ  Ρεθύμνου  και  Ηρακλείου  εις  περιοχήν  βορείως  Ανωγείων  αιφνιδιαστική  επίθεσις  κατά  συνοδείας  ταχυδρομείου  με  σύγχρονον  χρήσιν  υπονόμων.  Απώλειαι :  8  νεκροί,  8  βαρέως  τραυματισμένοι,  8  ελαφρώς,  πολλοί  εξαφανισθέντες.

Επανειλημμένως  ήδη  επέστησα  την  προσοχήν  των  κ.  Διοικητών  επί  της  σοβαρότητος  της  καταστάσεως  η  οποία  εδημιουργήθη  εις  την  νήσον. Επανειλημμένως  διετάχθη  όπως  αι  συνοδείαι  εξασφαλίζονται  επαρκώς  και  κανένα  τμήμα  να  μη  αποστέλληται  εις  την  περιοχήν  των  ανταρτικών  ομάδων  δυνάμεως  μικροτέρας  της  διμοιρίας,  εάν  δυνατόν  μάλιστα  με  δύναμιν  λόχου. Τα  τελευταία  γεγονότα  επί  της νήσου  δείχνουν  καθαρά  ότι  ο αγών  των  ανταρτικών  ομάδων  ήναψε  επί  ευρέως  μετώπου…

(Αρχεία  Εθνικής  Αντίστασης  1941-1944  ΓΕΣ/ΔΙΣ τόμος 6, σελ. 71)

…………………………………………………………………………………………

Ανασύραμε από το Αρχείο της Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης έξι έγγραφα που επιβεβαιώνουν τη γερμανική αναφορά. Στο σαμποτάζ της Δαμάστας σκοτώθηκαν εννέα Γερμανοί και αιχμαλωτίστηκαν 8 Ιταλοί.

Το πρώτο έγγραφο με ημερομηνία 8 Αυγούστου 1944 είναι της Kreiskommandantur  Ηρακλείου. Ο Φρούραρχος Ηρακλείου διατάσσει να παραδοθούν από τρία εργαστήρια φερετροποιών του Ηρακλείου εννέα φέρετρα για τους Γερμανούς στρατιώτες που σκοτώθηκαν «σήμερα υπό των ανταρτών» και δίδει προθεσμία παράδοσης την 10^η πρωινή της ενάτης Αυγούστου 1944. Τα εργαστήρια είναι των αδελφών Κωνσταντίνου και Νικολάου Τυλλιανάκη, του Γεωργίου Διακάκη και του Μιχαήλ Μηλιαράκη. Ο διορισμένος Κατοχικός Νομάρχης Ηρακλείου Εμμανουήλ Ξανθάκης εκτιμά το κόστος του ενός φερέτρου σε εννέα οκάδες λάδι και οι φερετροποιοί πληρώνονται με λάδι. Έτσι οι αδελφοί Τυλλιανάκη για ένα φέρετρο πληρώνονται με εννέα οκάδες λάδι, (έγγραφα 2 και 6), ο Γεώργιος Διακάκης για δύο φέρετρα παίρνει δεκαοχτώ οκάδες λάδι (έγγραφο 3), ο Δήμαρχος Ηρακλείου Μάνθος Πλεύρης επιβεβαιώνει την πληρωμή του Γεωργίου Διακάκη (έγγραφο 4) και ο Μιχαήλ Μηλιαράκης για έξι φέρετρα πληρώνεται με πενήντα τέσσερις οκάδες λάδι (έγγραφο 5). Το λάδι καλείται να παραδώσει η Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών Νομού Ηρακλείου. Αυτό που απομένει στην έρευνα είναι να μελετηθεί αν από τους οκτώ βαριά τραυματίες Γερμανούς κατέληξαν κάποιοι τις επόμενες ημέρες.