Η ομιλία του Καθηγητή Σύγχρονης Πολιτικής και Κοινωνικής Ιστορίας ΑΠΘ Γιώργου Μαργαρίτη στα Ανώγεια, 2 Αυγούστου 2014

«Φίλες και φίλοι,
Συντρόφισσες και σύντροφοι,

Όταν μιλούμε σήμερα για πολέμους, για αγριότητες, για καταστροφές, για θάνατο, για φρίκη, δεν ξέρουμε σε τι απ’ όλα αναφερόμαστε, δεν ξέρουμε προς τα που να στραφούμε. Γύρω από αυτή τη θάλασσα που βρέχει το νησί μας, τη Μεσόγειο, πόσες τραγωδίες δεν ξετυλίγονται, αυτή τη στιγμή που μιλάμε. Στη μαρτυρική Γάζα οι στρατιώτες, τα πυροβόλα, τα άρματα μάχης, τα αεροπλάνα, τα ελικόπτερα του Σιωνισμού σκορπούν τον θάνατο αδιάκριτα, σε άμαχους, σε γέρους, σε παιδιά, σε άρρωστους και ανάπηρους, καταστρέφουν σχολεία, νοσοκομεία, στερούν τους πάμφτωχους κατοίκους – πρόσφυγες προγενέστερων διωγμών, από ηλεκτρικό, από πόσιμο νερό, από τρόφιμα. Η πολιτική του κράτους του Ισραήλ έχει ταυτιστεί πλέον με την κλίμακα του θανάτου: τόσοι νεκροί, τόσος τρόμος, τόσο το μέτρο της επιτυχίας. Για να μετατραπούν, αυτός είναι ο στόχος, οι Παλαιστίνιοι της Γάζας, από άτομα που ζουν, που ονειρεύονται, που πολεμούν και αγωνίζονται, σε άβουλα τρομαγμένα κοπάδια απελπισμένων φυγάδων.
Πολλοί περιμένουν αυτήν την εξέλιξη: ο ισραηλινός καπιταλισμός – των αμερικανικών και ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και κεφαλαίων – που θα βρει στις μάζες των εξαπλιωμένων την ιδανική για απόλυτη εκμετάλλευση εργατική δύναμη, οι εμίρηδες του Κόλπου που με τα ίδια κοπάδια των άκληρων, θα συνεχίσουν να κτίζουν τα παλάτια της χλιδής στα λαμπερά τους εμιράτα. Μα και ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός περιμένει το δικό του μερίδιο: από τα κύματα των προσφύγων που γεννά η φωτιά, το σίδερο και η απελπισία, μερικοί θα πνιγούν στα νερά της θανατηφόρας πλέον Μεσογείου (60.000 άτομα έχουν πνιγεί τα τελευταία χρόνια στα νερά αυτά, εδώ γύρω μας, στη Μεσόγειο και στο Αιγαίο) μόνο και μόνο για να ολοκληρωθεί η προεργασία που θα διαμορφώσει το ιδανικό εργατικό δυναμικό: αυτό που δουλεύει για το αμφίβολο ξεροκόμματο στις φράουλες της Μανωλάδας, στα θερμοκήπια, στα εργοτάξια, και όπου αλλού. Παράνομους τους λένε και εννοούν άνθρωποι έξω από την όποια προστασία δικαίου – ναι οι ίδιοι το λένε που μας τρώνε καθημερινά τα αυτια με τα ανθρώπινα δικαιώματα στις πορτοκαλλο-ναζιστικές «επαναστάσεις».
Με αυτό το σκηνικό ζει ο κόσμος μας τα τελευταία χρόνια: η Σομαλία, το Νταρφούρ, το Μαλί, η Κεντροαφρικανική Ένωση, η Λιβύη, η Συρία, ο Λίβανος, το Ιράκ, το Αφγανιστάν και όπου αλλού Αμερικανοί και Ευρωπαίοι, πρόθυμοι ή απρόθυμοι έσπειραν τον θάνατο, τη διχόνοια, την καταστροφή. Και η κλίμακα του πειράματος μεγαλώνει ολοένα, το επικίνδυνο αυτό παιχνίδι, έφθασε στην Ουκρανία και από εκεί, το διατυμπανίζουν κιόλας, θα απλωθεί  σε ολόκληρη τη ρωσική επικράτεια έτσι ώστε να εκπληρωθεί επιτέλους το όραμα του ευρωπαϊκού καπιταλισμού (από τα προκαπιταλιστικά χρόνια τον καιρό του Φρειδερίκου του Μεγάλου ως τα πολύ καπιταλιστικά και ναζιστικά του Χίτλερ) για αποικιοποίηση της αχανούς ρωσικής ενδοχώρας.
Φίλες και φίλοι,
ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΩΝ ΤΟΤΕ «ΠΡΟΘΥΜΩΝ»

Πριν από εβδομήντα χρόνια, τον Αύγουστο του 1944 αυτές οι εικόνες που μας έρχονται σήμερα από τον γύρω μας κόσμο, ήταν εικόνες ολόκληρης της Ευρώπης και του κόσμου αλλά και του χωριού όπου σήμερα βρισκόμαστε, των Ανωγείων. Στις 13 του Αυγούστου εκείνης της τρομερής χρονιάς γερμανικά στρατεύματα, μαζί με τους τότε «πρόθυμους», τους Έλληνες συνεργάτες τους, κύκλωσαν το χωριό και κάλεσαν όσους από τους κατοίκους του έμεναν ακόμα σε αυτό – περίπου 1.500 γυναίκες, παιδιά, άρρωστοι και γέροντες, από τους 4.000 συνολικά κατοίκους του – οι άνδρες, αλλά και ολόκληρες οικογένειες είχαν ήδη φύγει και σκορπιστεί στα βουνά – να το εγκαταλείψουν και να φύγουν προς το Γενή – Κααβέ και το Ρέθυμνο, καθώς τους είπαν πρέπει να βρούν να εγκατασταθούν αλλού: τα Ανώγεια επρόκειτο να χαθούν από τον χάρτη. Οι κατακτητές εγκαταστάθηκαν στον έρημο χώρο, έστησαν ένα πρόχειρο στρατόπεδο στα Σείσαρχα, σκότωσαν τους λίγους υπέργηρους ή αρρώστους που δεν μπορούσαν να μετακινηθούν και ξεκίνησαν την μεθοδική λεηλασία και καταστροφή του χωριού. Άδειαζαν ένα προς ένα τα σπίτια, τις αποθήκες, τα δημόσια καταστήματα και κτίρια των Ανωγείων, φόρτωναν τα λάφυρα και κατόπιν έκαιγαν ότι μπορούσε να καεί. Τα μαυρισμένα κουφάρια των σπιτιών φαίνεται πως δεν τους ικανοποιούσαν και γι αυτό κατόπιν ανατίναζαν ό, τι έδειχνε να στέκεται όρθιο μετά τη φωτιά.
Η διαδικασία κράτησε ως τις 5 Σεπτεμβρίου, όταν και οι τελευταίοι από τους κατακτητές έφυγαν από την περιοχή.  Είχαν εκπληρώσει την αποστολή τους. Από τα 940 σπίτια και κτίσματα των Ανωγείων κανένα δεν υπήρχε πλέον. Οι εκκλησίες έστεκαν βαριά τραυματισμένες από τα αέρια των εκρήξεων με τις οποίες ανατινάχθηκαν τα γύρω σπίτια. Όλες οι βιοτεχνίες, τα εργαστήρια, οι εγκαταστάσεις, τα τέσσερα τυροκομεία, οι σταύλοι και τα κοτέτσια είχαν καταστραφεί. Τα ζώα των κοπαδιών και τα οικόσιτα, όσα δεν αρπάχθηκαν, θανατώθηκαν έτσι ώστε η μυρωδιά της σήψης και του θανάτου να μείνει σαν ανεξίτηλο στίγμα πάνω από τα Ανώγεια.
   

ΤΙ ΠΗΡΑΝ ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ

Εάν αθροίσουμε στις αρπαγές του Αυγούστου τις μικρότερες σε έκταση προγενέστερες, τότε σύμφωνα με τα στοιχεία της ειδικής επιτροπής διαπίστωσης των γερμανικών ωμοτήτων στην Κρήτη (Καλιτσουνάκης, Καζαντζάκης, Κακριδής) αρπάχτηκαν από το χωριό, 200.000 οκάδες (260 τόνοι) σιτηρών, 80.000 οκάδες (100 τόνοι) λάδι, 40.000 οκάδες (50 τόνοι) γεώμηλα, 8.000 οκάδες (10 τόνοι) τυρί, 20.000 αιγοπρόβατα, 220 μεταγωγικά ζώα, 85 βόδια, εκτός από τα προικιά, τα εργαλεία, τα έπιπλα και οι οικοσκευές.
Φίλες και φίλοι,
Η μεθοδική καταστροφή, η λεηλασία και η ισοπέδωση των Ανωγείων δεν ήταν μια μεμονωμένη πράξη των κατακτητών, έτσι ώστε να μπορεί κανείς να την αποδώσει σε «ατύχημα», σε κάποια προσωπική απόφαση φανατικού αξιωματικού, στην «κακιά ώρα» αν θέλετε. Ήταν μέρος της ίδιας και της αυτής τρομοκρατικής λογικής και πρακτικής με την οποία ο ναζισμός οργάνωνε και ποδηγετούσε τη Νέα Ευρώπη.  Σχεδόν τις ίδιες ημέρες του χαλασμού στα Ανώγεια, μια άλλη ορεινή πρωτεύουσα της Ελλάδας, στη Ρούμελη, υφίστατο ακριβώς την ίδια τύχη, με ακριβώς την ίδια διαδικασία: το Καρπενήσι.  Η μόνη διαφορά ήταν ότι στο Καρπενήσι οι κατακτητές δεν μπόρεσαν να κάνουν τόσο μεθοδική δουλειά – αν μπορούμε να κατονομάσουμε έτσι την πειρατική και ληστρική πρακτική τους – καθώς ισχυρές δυνάμεις του ΕΛΑΣ τους παρενοχλούσαν και δεν τους άφηναν να ολοκληρώσουν το έργο τους.
Μα και εδώ κοντά, στις δυτικές πλαγιές του Ψηλορείτη και στον απέναντι Κέδρο, λίγα χιλιόμετρα πιο μακρυά, τις ίδιες ακριβώς ημέρες, τα χωριά του Αμαρίου ζούσαν το δικό τους Γολγοθά. Λεηλασία, καταστροφή, ισοπέδωση και, το τραγικότερο σε αυτήν την περιοχή, επιλεκτικές εκτελέσεις κατοίκων – ως να συμπληρωθεί ο αριθμός που λέγαν οι στρατιωτικές εκθέσεις: διακόσιοι και πάνω νεκροί κάτω από τις σφαίρες των αποσπασμάτων του θανάτου. Και είχε προηγηθεί το τραγικό Δίστομο – τον Ιούνιο – και ετοιμάζονταν πολλοί άλλοι τόποι μαρτυρίου: ο Χορτιάτης, τα Γιαννιτσά (δωσίλογοι ναζί από την Κρήτη – οι Σουμπεραίοι πήραν μέρος σε αυτές τις κτηνωδίας στο πλευρό των Γερμανών) και άλλα πολλά. Και μιλούμε μόνο στο τέλος του καλοκαιριού του 1944. Δεν αναφερόμαστε στις 2.000 εκτελέσεις «για αντίποινα» μετά τη μάχη της Κρήτης στα 1941, ούτε για τους 460 εκτελεσμένους της Βιάννου, το 1943.
@@
Τι έφερε αυτό το κρεσέντο της καταστροφής το τελευταίο καλοκαίρι του πολέμου στο απόμακρο και έξω πλέον από τα πεδία των μεγάλων αναμετρήσεων νησί της Κρήτης; Σε τελευταία ανάλυση ο Αύγουστος του 1944 δεν ήταν κρίσιμος, από την στρατιωτική πλευρά, πολεμικός μήνας για το νησί. Ο πόλεμος τελείωνε εδώ. Στα σημαντικά μέτωπα του πολέμου οι δυνάμεις του Άξονα και της ναζιστικής Νέας Ευρώπης κατέρρεαν, τόσο στη δύση (στις 25 Αυγούστου απελευθερώθηκε το Παρίσι), όσο και στην ανατολή όπου ο Κόκκινος Στρατός, έχοντας σαρώσει τα γερμανικά στρατεύματα και μαζί και το φασιστικό καθεστώς της Ρουμανίας, απειλούσε ευθέως πλέον τις γερμανικές θέσεις στα Βαλκάνια και την κεντρική Ευρώπη. Οι Γερμανοί της Κρήτης ελάχιστα επηρέαζαν την πορεία του πολέμου η οποία τους είχε πλέον αφήσει πίσω της. Όσοι από αυτούς είχαν τη δυνατότητα είχαν ήδη φύγει (περίπου 10.000) ή ετοιμάζονταν να φύγουν. Οι υπόλοιποι προετοίμαζαν τον αυτοπεριορισμό τους στο δυτικό τμήμα του νησιού όπου θα οχυρώνονταν περιμένοντας το τέλος του πολέμου και την βέβαια αιχμαλωσία τους.
   

ΓΙΑΤΙ ΕΚΑΨΑΝ ΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ

Σε τελευταία ανάλυση επίσης ούτε τα Ανώγεια είχαν ιδιαίτερη στρατιωτική, στρατηγική σημασία. Σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής ποτέ δεν εγκαταστάθηκε μόνιμη στρατιωτική φρουρά ή κάποιο φυλάκιο έστω στην περιοχή. Η επίμονη άρνηση των Ανωγειανών να υποβληθούν στο καθεστώς της υποχρεωτικής αγγαρείας και να στείλουν 500 αρχικά τους ζητήθηκε, 250 άτομα στη συνέχεια για να εργαστούν στα στρατιωτικά έργα του γερμανικού στρατού, δεν προκάλεσε τιμωρητική εκστρατεία εναντίον τους, όπως συνέβη αλλού. Ως τον Αύγουστο του 1944 επίσης η πασιφανής συμμετοχή Ανωγειανών σε ένοπλες ομάδες Αντίστασης επίσης δεν προκάλεσε σημαντικά αντίποινα. Οι επιδρομές για λεηλασία αιγοπροβάτων ή – τον Φεβρουάριο του 1942 ή τον Αύγουστο του 1943 – για σύλληψη ομήρων είχαν αποδώσει μηδαμινά αποτελέσματα. Οι Γερμανοί εξάλλου τον Αύγουστο του 1944 έφευγαν για το ύστατο «Φρούριό» τους στα Χανιά και τα ορεινά Ανώγεια δεν απειλούσαν άμεσα τους δρόμους της υποχώρησης. Τι είδους στρατιωτικό αποτέλεσμα προσδοκούσαν λοιπόν οι στρατιωτικοί ιθύνοντες των άλλοτε αγέρωχων κατακτητών σχεδιάζοντας τη μεθοδική καταστροφή του χωριού;
Το πρόσχημα ήταν ο στρατηγός Κράϊπε, η τύχη της φρουράς του φυλακίου στο Γενί Κααβέ, η ενέδρα στην Δαμάστα και ότι άλλο πρόλαβαν να θυμηθούν στην σχετική ανακοίνωση. Από την υπόθεση Κράϊπε είχαν περάσει ήδη πολλοί μήνες.  Η ομάδα των Βρετανών καταδρομέων που είχε απαγάγει τον στρατηγό στο Ηράκλειο πέρασε, είπαν οι Γερμανοί, από την περιοχή του χωριού και άρα υποστηρίχθηκε από τους κατοίκους. Προφανώς όμως οι Γερμανοί επιτελείς γνώριζαν ότι η αναχαίτηση της ομάδας των Βρετανών δεν ήταν υπόθεση των χωριανών των Ανωγείων και ότι η αποτυχία της απελευθέρωσης του στρατηγού βάραινε αποκλειστικά και μόνο τους ίδιους. Η δε μορφή και τα χαρακτηριστικά της επιχείρησης δεν ήταν κάτι που ο γερμανικός στρατός αντιμετώπιζε για πρώτη φορά. Η πρακτική της αρπαγής ανώτατων αξιωματικών του εχθρικού στρατού ήταν πασίγνωστη τακτική των Βρετανών που την εφάρμοσαν χωρίς επιτυχία στην Αφρική – απόπειρα αιχμαλωσίας Ρόμελ, Τόμας κλπ. – ή με επιτυχία σε άλλες απομονωμένες γερμανικές φρουρές – π.χ. νησιά Λοφότεν, έξω από τις ακτές της Νορβηγίας. Γνώριζαν ότι υπήρχε ειδική μονάδα Βρετανών καταδρομέων που οργάνωνε τέτοιου είδους επιχειρήσεις. Αυτονόητα οι κτηνοτρόφοι των Ανωγείων δεν ήσαν μέλη, ούτε όργανα αυτής της μονάδας.
Η υπόθεση της εκτέλεσης των Γερμανοϊταλών αιχμαλώτων στο Σφακάκι, χρησιμοποιήθηκε καταχρηστικά για να εξηγήσει την καταστροφή των Ανωγείων. Επρόκειτο για τη φρουρά – έξι ως οκτώ άτομα – ενός μικρού φυλακίου στον δρόμο Ηρακλείου-Ρεθύμνου, στο Γενή – Κααβέ, η οποία, κάτω από την καθοδήγηση ενός φανατικού ναζί λοχία της Αστυνομίας (Φελντζανταρμερί – ονόματι Ολενχάουερ) τρομοκρατούσε, κακοποιούσε, ταπείνωνε και κατάκλεβε όλη την περιοχή του Μυλοποτάμου. Όταν πέρασε το μέτρο και συνέλαβε – με άγνωστες προθέσεις – αριθμό ομήρων από τα Ανώγεια ο ΕΛΑΣ διέλυσε το απόσπασμα στη θέση Σφακάκι, ελευθέρωσε τους ομήρους, και συνέλαβε τον λοχία και τη συνοδεία του τους οποίους και, μετά από διαβουλεύσεις, καταδίκασε σε θάνατο και εκτέλεσε.  Τις ίδιες ημέρες επίσης πραγματοποιήθηκε επιτυχής επιχείρηση ενέδρας στον δρόμο Ρεθύμνου-Ηρακλείου, στο ύψος της Δαμάστας.
Η συζήτηση για το εάν αυτές οι επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ και της Αντίστασης σχετίζονται με την τύχη των Ανωγείων αδικεί και την εποχή, και την καρτερία και το θάρρος και την ενεργό Αντίσταση του χωριού και των ανθρώπων του. Χωρίς ίσως να το επιζητούν οι ενδιαφερόμενοι τέτοιου τύπου συζητήσεις αμβλύνουν την απάνθρωπη εικόνα του ναζισμού και εξομοιώνουν τον θύτη και το θύμα. Λές και οι ναζί είχαν ανάγκη από προσχήματα έτσι και αποφάσιζαν να κάψουν ανθρώπους και χωριά. Μήπως όμως κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει και σήμερα στη Γάζα – εκεί όπου η προπαγάνδα των ΗΠΑ, της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Ισραήλ προσπαθεί να πείσει τον κόσμο ότι για όσα συμβαίνουν φταίνε οι ίδιοι οι κάτοικοι της Γάζας που ανέχονται και υποθάλπτουν τη Χαμάς;  Αλήθεια σε πόσα από τα 1.700 χωριά της Ελλάδας που είχαν την ίδια τύχη με τα Ανώγεια, πόσα από τα δεκάδες χιλιάδες χωριά της Σοβιετικής Ένωσης, τα χιλιάδες της Γιουγκοσλαβίας,  χρειάστηκε πρόσχημα για να καταστραφούν ως τα θεμέλια και να θανατωθούν, συχνά, οι κάτοικοί τους; Ας τα προσέχουμε αυτά σε εποχές όπου το γνωστό κύμα του αναθεωρητισμού στην ιστορία επιχειρεί με κάθε τρόπο να εξωραίσει τον ναζισμό και την εφιαλτική Νέα Ευρώπη που έκτισε καθότι – ως γνωστό, που λέει και ο Μαζάουερ, το μεγάλο έγκλημα του εικοστού αιώνα υπήρξε ο κομμουνισμός, ενώ οι ναζί, δεν είναι παρά θύματα παρεξήγησης….

ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ

Σε τελευταία ανάλυση η τρομοκρατική στρατηγική των ναζί είναι διαυγής ως προς τους στόχους της. Η καταστροφή πόλεων και χωριών σε ζώνες από τις οποίες αποχωρούσε ο γερμανικός στρατός, συνέβαλε στην ασφάλεια του τελευταίου. Ο υπολογισμός ήταν ότι με τον τρόπο αυτό θα στερούνταν ο δυνητικός αντίπαλος: ο στρατός της Αντίστασης, ο Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, ο ΕΛΑΣ στην προκειμένη περίπτωση και οι άλλες ένοπλες ομάδες, κέντρων εφοδιασμού, συγκέντρωσης, ενδιαίτησης και όλα όσα ένας μικρός ή μεγάλος κατοικημένος χώρος μπορεί να προσφέρει σε μάχιμα στρατιωτικά τμήματα. Η καταστροφή εξάλλου των αποθεμάτων τροφίμων, κοπαδιών, ζωοτροφών, αποθεμάτων και βασικών αγροτικών εργαλείων – μέσα από την πυρπόληση κάθε οικήματος, θα προκαλούσε επισιτιστικά ή άλλα προβλήματα που θα απασχολούσαν – για την αντιμετώπισή τους – χρήση εργατικού δυναμικού που, σε άλλη περίπτωση, θα μπορούσε να στραφεί κατά των υποχωρούντων κατακτητών.
Και οπωσδήποτε η καθαρά τρομοκρατική πλευρά της ναζιστικής πολιτικής συμπληρώνει την εξήγηση του γιατί έγινε η καταστροφή των Ανωγείων. Η ιστορία της ναζιστικής Νέας Ευρώπης, είναι γεμάτη από παραδείγματα όπου η μαζική θανάτωση ανθρώπων στερούνταν οποιασδήποτε «πολιτικής» – ας το πούμε έτσι – λογικής. Στην ουσία η τυφλή και έξω από κανόνες και κανονικότητες βία αποσκοπούσε σε μη χειροπιαστά αποτελέσματα, «ψυχολογικής» – και εδώ έχουμε πρόβλημα με την ορολογία – υφής. Στην αντίπαλο, στον εχθρό, στον κατακτημένο, στον δούλο, στον φυλετικά υποδεέστερο, έπρεπε να εμφυτευθεί ο μόνιμος φόβος, ο αυτοματισμός του τρόμου ως υπόστρωμα για τον απόλυτο σεβασμό του κυρίαρχου – στρατού, λαού, φυλής. Τέτοιου είδους στόχους επεδίωξαν οι ναζί σε όλη τη διάρκεια του πολέμου προσαρμόζωντας συχνά τις πολεμικές τους επιχειρήσεις στην επίτευξη ενός σκηνικού τρόμου. Τα πιο γνωστά παραδείγματα σε αυτό το πεδίο ήταν η εξόντωση των σοβιετικών αιχμαλώτων, οι επιδεικτικές μαζικές εκτελέσεις εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στο Μπάμπι Γιαρ του Κιέβου το 1941, τα στρατόπεδα του θανάτου και η Τελική Λύση – η εξόντωση των Εβραίων, και πολλά άλλα. Η όλη σύλληψη και εκτέλεση της Μάχης της Κρήτης, το 1941, με προκλητική και ριψοκίνδυνη έφοδο των αλεξιπτωτιστών κατευθείαν στις θέσεις άμυνας των υπερασπιστών του νησιού ήταν στρατιωτικά παράλογη αλλά «πολιτικά» – «προπαγανδιστικά» – θεμιτή: το γεγονός ότι ο λαός της Κρήτης με τον ξεσηκωμό και την αντίστασή του ματαίωσε τον «πολιτικό» στόχο του υπερφίαλου εγχειρήματος «πληρώθηκε» με τις 2.000 εκτελέσεις αμάχων στο νησί το 1941.
Η καταστροφή των Ανωγείων και η σε συνέχεια της εκατόμβη των χωριών του Αμαρίου τον Αύγουστο του 1944 μάλλον σε αυτήν την τελευταία λογική μπορεί να ενταχθεί. Ο λαός της Κρήτης έπρεπε να σημαδευτεί, τις τελευταίες ημέρες της κατοχής, με φωτιά και σίδερο ώστε να θυμάται για το υπόλοιπο του πολέμου – και ίσως ίσως για πολλά χρόνια μετά από αυτόν – ότι το τίμημα για το θάρρος, τη λεβεντιά, την αψηφησιά και την αντίσταση στον τύραννο και τον ισχυρό είναι η φωτιά και ο θάνατος: γενικώτερα «παραδειγματική» λογική, χρήσιμη σε κάθε κατακτητή, σε κάθε εποχή.
Στο κάτω κάτω ο πόλεμος δεν τελείωνε τον Αύγουστο του 1944 ως προς την ταξική πλευρά του. Όποιος και να νικούσε στον πόλεμο οι εργαζόμενοι, οι άνθρωποι του μόχθου, οι λαοί έπρεπε να παραμείνουν στο περιθώριο περιδεείς, κατεστραμμένοι, άνεργοι, πεινασμένοι =- να σκέφτονται μόνο την επιβίωσή τους σαν άγρια θεριά, να μαζεύουν τα ερείπια των σπιτιών τους, τα κουφέρια των σοτωμένων τους, τα ξεσκλήδια της ζωής τους έτσι ώστε να μην έχουν τη διάθεση, το χρόνο να σκεφτούν τη δική τους ιστορία, τη δική τους υπόθεση – τους ενόχους που τους οδήγησαν ως εδώ, την εκδίκηση για τα δεινά τους και, μέσα από αυτά, το κτίσιμο ενός κόσμου όπου δεν θα έχει θέση ο τρόμος, ο πόλεμος, η εκμετάλλευση, ο ναζισμός, ο ιμπεριαλισμός, ο καπιταλισμός.
Για τούτα και άλλα πολλά η καταστροφή των Ανωγείων και τα 80.000.000 των νεκρών του παγκοσμίου πολέμου έχουν πολλά να πουν για τον τότε κόσμο, όπως και για το σημερινό: για τον καπιταλιστικό κόσμο δηλαδή.

ΗΣΑΝ ΕΤΟΙΜΟΙ ΓΙΑ ΜΑΧΗ
Ίσως αυτό απαντά και στο ερώτημα που θέσαμε στην αρχή. Γιατί μοιάζουν τόσο πολλοί, οι κόσμοι μας, εκείνος του μεγάλου πολέμου του 1944 και ο σημερινός, παρά τα χρόνια που πέρασαν. Μα μοιάζουν γιατί τους διαφεντεύει ο καπιταλισμός, η ανθρωποφάγα ανταγωνιστικότητά του, ο εκπορευόμενος ιμπεριαλισμός, η δια του θανάτου και της καταστροφής, η δια του πολέμου διαδρομή προς την ένταση της εκμετάλλευσης της εργασίας και τη συγκέντρωση κεφαλαίου, στο όνομα της εξόδου από τις διαρκώς ανανεούμενες και παρούσες κρίσεις του καπιταλισμού.

Φίλες και φίλοι,
Πολλές μαρτυρίες περιγράφουν την έξοδο των Ανωγειανών από το χωριό τους τις παραμονές της καταστροφής του με απρόσμενο τρόπο: «… υπήρχε κάτι το μοναδικό σε αυτούς τους πρόσφυγες. Δεν ήσαν καθόλου κατηφείς, δεν είχαν μελαχολικές και σπαραξικάρδιες όψεις, που συναντά κανείς σε παρόμοιες περιπτώσεις. Αντίθετα, τα γέλια πλημμύριζαν την ατμόσφαιρα και ακούγονταν ηρωϊκές εκφράσεις. (…) ήσαν έτοιμοι για μάχη, αν και τα όπλα τους ήσαν τόσο παλαιά, όσο και οι κορυφές των βουνών που ήσαν τριγύρω μας. Ακόμα και μερικές γυναίκες φορούσαν φυσεκλίκια…». (Μαρτυρία Μος – σε Καββό, Β, 532).
Να κάτι που αξίζει να θυμόμαστε σε καιρούς που σκοτεινιάζουν γύρω μας.  «