Τ’ Ανώγεια , από τα πιο παλιά ριζίτικα χωριά της Κρήτης ,ακουμπισμένα στις βορινές πλαγιές του Ψηλορείτη, λειτουργούν μ’ έναν μαγικό τρόπο στους ανθρώπους. Οι Ανωγειανοί, περήφανοι για τη καταγωγή τους, διατηρούν αναλλοίωτη στην πάροδο του χρόνου  την ιδιότυπη διάλεκτο στην οποία περιλαμβάνονται έως και σήμερα, ατόφιες λέξεις της αρχαίας ελληνικής. Ο τόπος τους είναι η αναφορά τους, είναι το ”κέντρο του κόσμου”.  Σ’ ένα σπουδαίο βιβλίο του Ορέστη Μανούσου, που καταγράφεται η ιστορία των Ανωγείων και των παλαιών Ανωγειανων, αναφέρονται οι συνοικίες με τις οικογένειες που τις κατοικούν και με τα ξεχωριστά τους χαρίσματα. Στο Μετόχι κατοικούν οι Μανουράδες και μέλη των οικογενειών Χαιρέτη, Μαυρόκωστα, Δραμουντάνη, Μπέρκη, στα Μουλιανά που εκθέτουν τα περίφημα υφαντά τους οι Ανωγειανές, υπάρχει το περίφημο άγαλμα  της Ανωγειανής μανας, μαζί με τις προτομές των γιατρών Νικολάου Μανούσου και Κων.Κουνάλη που φρόντισαν με ανιδιοτέλεια τους συγχωριανούς τους. Η γειτονιά του Αη -Γιώργη [Μουλιανά] κατοικείται από Δραμουντάνηδες, Ανδριαδάκηδες, Αεράκηδες, Νταγιαντάδες, κ.ά. Στη Μεσοχωριά, τη μεγαλύτερη γειτονιά των Ανωγείων, κατοικούν πολλές οικογένειες [Καλλέργηδες, Κεφαλογιάννηδες, Βρέντζηδες, Σμπώκοι, Χαιρέτηδες, Φασουλάδες, κ.ά.] Στη Καβαλαρία κατοικούν Μανούσηδες, Σαλούστρηδες, Δακανάληδες, Μέμμηδες, Μπίστηδες, κ.ά. ενώ στο Περαχώρι κατοικούν αυτοί με την καλλιτεχνική κλίση, Σκουλάδες, Σταυρακάκηδες, Ξυλούρηδες, Καλομοίρηδες, Βιτώροι, Νιώτηδες, κ.ά. Όλοι μα όλοι είναι μέλη μιας ξεχωριστής κοινωνίας που όσες διαφορές κι αν έχει πάντα τις ξεπερνά όταν πρόκειται για το καλό των Ανωγείων, τη “μεγάλη ιδέα”, τον τόπο που είναι συνδεδεμένος με την πιο μακρινή αρχαιότητα. Η ιστορία της Κρήτης -και συγκεκριμένα των Ανωγείων- ξεδιπλώνεται γλαφυρά σ’ ένα άλλο πολύτιμο βιβλίο του Ορέστη Μανούσου, “Το γιό της Ζαχαρένιας”, μέσα από τη ζωή του γιατρού πατέρα του, Νικολάου Μανούσου.

Ιωάννα Μπισκιτζή