Στις 17 Νοεμβρίου του 1866 ο Σοματάς Κεραμεών, «Ο Ανταποκριτής της νήσου Κρήτης», Γαριβαλδινός εθελοντής στρατιώτης Παναγιώτης Μουτσόπουλος, αποστέλλει λεπτομερειακή ανταπόκριση – έκθεση στον Γαριβαλδινό Γεώργιο (Σώμα Γαριβαλδινών) στην Αθήνα.

Περιγράφει με λεπτομέρειες την πολιορκία της Μονής, την αντίσταση των επαναστατών και την ανατίναξη του Μοναστηριού από τον Γαριβαλδινό Εμμανουήλ Σκουλά. Παραλληλίζει την ολοκαύτωση του Αρκαδίου με την ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης του Μεσολογγίου από τον Καψάλη και την ολοκαύτωση της Μονής Σέκκου από τον Ολύμπιο στη Μολδαβία και καταλήγει με την παρατήρηση «ὅταν γράφητε εἰς Ἐφημερίδας νὰ προσέχητε πολύ περί τῆς ἀληθείας τῶν ὀνομάτων καθότι εὑρίσκομεν τὸν μπελάν μας».

Ακολουθεί το αυτόγραφο κείμενο και η μεταγραφή του

Ἐν Σοματᾶ / Κεραμεῶν / τῇ 17 Νοεμβρίου 1866

Φίλτατέ μοι Γεώργιε

Σῶμα Γαριβαλδινῶν Ἀθῆναι

Καὶ δευτέραν ἤδη φοράν ἀναγκάζομαι νὰ ἐκτελέσω τὴν ἐντολήν Σας ἐκθέτω σοι τὰ νέα μας˙ ἀλλά τὴν φοράν ταύτην δὲν θὰ μὲ εὕρης τόσον ψυχρόν ὡς πρότερον˙ διότι εὐελπιστῶ ὅτι ἡ ἔκθεσίς μου θέλει καταθέλξει τὴν εὐαίσθητον ὑμῶν καρδίαν καὶ θέλει παρέξει ὕλην εἰς τὸ ἔνθουν ὑμῶν κονδύλιον. Γιγνώσκεις φίλτατε ὅτι μετά τὴν μάχην τοῦ Βαφαί καὶ εἰς τὰ Σφακιά ὑποχώρησίν μας ὁ Μουσταφᾶ πασᾶς ἔμελλεν νὰ εἰσβάλλη εἰς τὴν Ἐπαρχίαν Σφακιῶν ἵνα μᾶς ἐκδιώξη καὶ ἐκεῖθεν ἀλλά ἀφοῦ διά τῶν χρημάτων καὶ τῶν ραδιουργιῶν καθυπέταξε τὴν Ἐπαρχίαν ταύτην ἔστρεψεν τὴν προσοχήν του κατά τοῦ τμήματος Ρεθύμνης ὅπου ἐστρατήγει ὁ Κ. Κορωναῖος ἀφήσας τὴν ἰδικήν μας καταδίωξιν εἰς τοὺς ἰδίους Χριστιανούς Σφακιανούς οἵτινες πραγματικῶς δι’ ἐπισήμου ἐπιστο-λῆς των πρὸς τὸν ἡμέτερον ἀρχηγόν Ζυμβρακάκην τὸν εἰδοποίησαν νὰ ἀναχωρήσει ἐκ τοῦ Ἀσκύφου. Ὁ Μουσταφᾶ πασᾶς λοιπόν, καταλαβών ὁλόκληρον τὴν Ἐπαρχίαν Ἀποκορώνου δι’ ὀλίγων δυνάμεων ἐξεκίνησε μὲ τὴν ἐπίλοιπον δύναμιν πρὸς τὴν Ρέθυμνον ὅπου ἑνώσας τὰς δυνάμεις του διέπραξε ὅτι καὶ εἰς Ἀποκόρωνα πολλάς ἁψιμαχίας συνεκρότησεν ὁ Κορωναῖος πρὸς αὐτόν ἐξ ὧν τινές μὲν ἀπέβησαν ὑπέρ τῶν Χριστιανῶν τινές δὲ ὑπέρ τῶν Τούρκων εἰς μὶαν μάλιστα τούτων ἥτις συνήφθη ἐξ ἀπροόπτου ὁπότε ὁ Κ. Κορωναῖος προσκληθείς παρά τοῦ Κυρ. Ζυμβρα-κάκη ἤρχετο μὲ 250 ἄνδρας ἵνα βοηθήση τὴν ἐκτέλεσιν μελετημένης τινός ἐπιθέσεως, ἐφονεύθησαν ἕως 6 ξένοι. Ἀλλ’ ἡ προσοχή τοῦ Πασσᾶ ἐστράφη πρὸς τὸ Μοναστήριον Ἀρκάδιον ὅπου ἔμελλε νὰ παρασταθεί τὸ λαμπρότατον ἀλλά συνάμα καὶ θλιβερότατον δράμα τῆς Ἐπαναστάσεώς μας. Τὴν θέσιν ταύτην οὖσαν ὀχυράν ὡς κτίσμα τῶν Ἑνετῶν εἶχε ἀποκαταστήσει ὁ Κ. Κορωναῖος κέντρον καὶ ἀποθήκην τῶν τροφῶν καὶ τῶν πολεμοφοδίων. Εἰς τὴν θέσιν ταύτην ὑπῆρχον 212 τὸ ὅλον ὁπλῖται (κατά τὰς ἐκεῖθεν προφορικάς πληροφορίας) καὶ περί τὰ 250 γυναικό-παιδα οἵτινες περικυκλωθέντες ὑπό τῶν Τούρκων ἐπολέμουν ἐπί 2 ἡμέρας ὡς λέοντες καὶ διέδιδον τὸν θάνατον εἰς τὰς τάξεις τοῦ Αἰχθροῦ˙ ἀναβαίνοντες μάλιστα εἰς τοὺς ἐπί τῶν ἐπάλξεων πύργους ἔρριπτον ἐκεῖθεν βαρέλια πυτίτιδος μὲ ἀνημμένην θρυαλίδα καὶ ἐφόνευον τοὺς ἐφορμῶντας ἀπίστους. Ἐπί τέλους μετά πεισματώδη ἀντίστασιν οἱ Τοῦρκοι θραύσαντες τὴν πύλην εἰσῆλθον εἰς τὴν αὐλήν τῆς Ἐκκλησίας ἀλλά καὶ πάλιν οἱ γενναῖοι ἐκεῖνοι μαχηταί ὀχυρωθέντες ἐντός τῶν πέριξ ἕως 500 κελλίων ἔρριπτον σφοδρόν κατά τῶν Τούρκων πυροβολισμόν. Ἐπί 6 ὁλοκλήρους ὥρας ἐξηκολούθη πεισματώδης ἀγών ὅστις κατά δεκάδες ἔστελλεν Τούρκους εἰς τὸν Ἄδην˙ ἀλλά τέλος σώσαντες τὸν μόλυβδον καὶ μὴ καταδεχθέντες νὰ κλίνωσι γόνυ πρὸς Τούρκων ἄν καὶ τρὶς τοῖς ἐπροτάθη νὰ παραδοθῶσι οἱ γενναῖοι ἐκεῖνοι μάρτυρες κατέφυγον εἰς τὴν πλέον ὑψηλήν καὶ τολμηράν ἀπόφασιν μετά τοῦ γενναίου Γαριβαλδινοῦ VI Ἐμμανουήλ Σκουλᾶ ἔθεσεν πῦρ εἰς τὴν ἐξ 70 βαρελίων πυριτιδοθήκην καὶ οὕτως ἀνετινάχθησαν εἰς τὸν ἀέρα ὡς ἥρωες μιμηθέντες ἤ νέαν ἔκδοσιν ποιήσαντες τῶν δραμάτων τῶν ἐνδόξων πατέρων ἡμῶν τοῦ 1821 τοῦ μακαρίτου γέροντος Καψάλη λέγω ἐν Μεσολογγίῳ καὶ τοῦ γενναίου ὁπλαρχηγοῦ Ὀλυμπίου ἐν Μολδαυΐα. Αἰωνία των ἡ μνήμη !!.

Ἐκ τῶν ἐκεῖθεν πληροφοριῶν μανθάνομεν ἐπίσης ὅτι ὁ ἀνθυπολ. Κ. Δημακόπουλος συλληφθείς αἰχμάλωτος μετά 2 ἑτέρων μετά τὴν ἐκπυρσοκρότησιν τοῦ γαριβαλδινοῦ VI ἐτουφεκίσθη διότι εἶπεν θαραλ-λέως ὅτι εἶναι Ἕλλην ἐκ τῆς Ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Ἐπίσης ἠχμαλωτίσθη καὶ ὁ περίφημος ὁπλαρχηγός ἐκείνου τοῦ μέρους Κοῦβος, 60 δὲ γυναῖκες διασωθεῖσαι μετά τὴν καταστροφήν τοῦ Ἀρκαδίου κατεσφάγησαν ἐλεεινῶς ἐξαιρέσει τῶν παρθένων ἅς ὁ τύραννος διένειμεν εἰς τοὺς περί αὐτόν βέηδας. Ὁ Γενναῖος ἀρχηγός Κορωναῖος ὅστις κατά καλήν τῆς Πατρίδος ἡμῶν τύχην ἦτο ἐκτός τοῦ Ἀρκαδίου παρηνώχλη ὄπισθεν τὸν Αἰχθρόν ἀλλά μὴ ἔχων ἀρκετάς δυνάμεις οὐδέν ἠδυνήθη νὰ ὠφελήση τοὺς Πολιουρκουμένους καὶ μετά τὴν καταστροφήν κατέφυγεν μὲ τὰ λείψανα τῶν περί αὐτόν Ξένων ἕως 40 εἰς Ἀσκύφου ὁπόθεν ἔγραψε πρὸς τὸν ἀρχηγόν Κ. Ζυμβρακάκην ἵνα τῷ ἀποστείλῃ τουλάχιστον 100 ἄνδρας πρὸς συνοδίαν του διότι ὁ δρόμος ἦτον ἐπικίνδυνος ἀλλά φίλτατε ἀντί … συνοδίας ἁπλοῦν γράμμα μόνο τῷ ἀπέστειλεν.

Εἶναι ἀληθές ὅμως ὅτι ὁ ἀρχηγός Ζ. ἔλλειπεν εἴς τι χωρίον 2 ὥρας μακράν ἐντεῦθεν καὶ ἀντεπροσωπεύετο παρά τοῦ ἀνθυπολ. Κυρ. Σουλιώτη γαριβαλδινοῦ VII˙ ἀλλά εἶναι ἐπίσης ἀληθές καὶ μὲ πόνον σοῦ τὸ γράφω ὅτι ὁ φθόνος ἤρξατο μεταξύ τῶν Ἀρχηγῶν. Ὁ Κύριος Ζ. δὲν δύναται πλέον νὰ ἀποκρύψη τὸ κατά τῶν λοιπῶν πάθος του λέγων φανερά καὶ εἰρωνικῶς ὅτι ἕκαστος τῶν ἄλλων ἔρχεται ἐνταῦθα ἵνα γείνη Καραΐσκος ἤ Βότσαρης˙ ἀλλά ἄς μὴ σὲ ψυχράνω μὲ τὰ τοιαῦτα καθώς ἡμεῖς ἐκ τῆς κακῆς συμπεριφορᾶς τοῦ ἡμετέρου … Ὁ Κορωναῖος ἤδη διερχόμενος διὰ τῶν ὀρέων τῶν Σφακίων θέλει φθάσει εἰς Σέληνον. Σᾶς παρακαλῶ ὅταν γράφητε εἰς Ἐφημερίδας νὰ προσέχητε πολύ περί τῆς ἀληθείας τῶν ὀνομάτων καθότι εὑρίσκομεν τὸν μπελάν μας.

Γαριβαλδινός Στρατιώτης

Ἐθελοντής VI

Παναγιώτης Μουτσόπουλος

Y.Γ. …οι αποκαλύψεις εγγράφων και ντοκουμέντων για την ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ δεν σταματάνε εδώ… Η συνέχεια έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον!

Η ΑΝΩΓΗ, μετά το αποκαλυπτικό έγγραφο του Υπουργείου Εξωτερικών, το οποίο τονίζει ότι πυρπολητής της Μονής Αρκαδίου ήταν ο Εμμ. Σκουλάς, δημοσιεύει σήμερα ένα ακόμα ντοκουμέντο που έρχεται να ρίξει άπλετο φως στην αλήθεια για το 1866, ξεκαθαρίζοντας κι αυτό με τη σειρά του ποιος ήταν ο κεντρικός πρωταγωνιστής στη Μεγάλη Θυσία για την Ελευθερία και την Αξιοπρέπεια.

Πρόκειται για την συγκλονιστική μαρτυρία του προξένου της Ρωσίας στο Ρέθυμνο, Γ. Σκουλούδη, ο οποίος αναφέρει ότι πυρπολητής της Μονής ήταν ο Εμμ. Σκουλάς.

Αυτόγραφη μαρτυρία με τίτλο «Ἀρκάδι 1866» από τα «Ἱστορικά Σημειώματα» του Γεωργίου Ζαχ. Σκουλούδη:

ΑΡΚΑΔΙ 1866

Ἡ 8 Νοεμβρίου εἶναι ἡ ἐνδοξοτέρα ἡμέρα τῷ βίῳ τῆς Κρήτης ὁ ἀδάμας ἐν τῷ πολυτελῆ κόσμῳ τοῦ μαρτυρικοῦ ’66. Αὔτη προξενεῖ ἱεράν φρίκην οὐ μόνον ἐν Κρήτη ἀλλά ἐν παντί τῷ Πανελληνίῳ ἀναμιμνήσκει ἀνορθῶσα τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς τὴν αὐταπαρνησίαν τῶν ἡρώων τῶν τοῦ ἡμετέρου τμήματος ἐπαρχιῶν οἵτινες μέτ’ αἰγλήεντος στεφάνου δόξης ἔστεψαν τῶν σπαθισμῶν μες τὴν ἱερωτάτην τῆς Κρήτης κορυφήν καὶ ἐφαίδρυναν τὸ κατηφές ἐκ τῶν ἀτυχιῶν καὶ […] ὑπό τοῦ τυραννικοῦ ὀνείδους προσώπου […] τὴν κεκυφυίαν κεφαλήν της κατέστησαν τὸ ὄνομά της περίπυστον, διεκήρυξαν ἀνὰ γῆν καὶ οὐρανόν τὸ Ἀρκάδι. Ἀντικατοπτρίζει τοὺς θυσιασθέντες μετά τοῦ λεοντόθυμου ποὺ ἔθεκεν πῦρ Ἐμμανουήλ Σκουλᾶ ἀνδρός ἀγωνισαμένου ὑπέρ τοῦ άνθρωπίνου δικαίου. Ἀναμνήσω τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου καὶ σεμνοῦ δράματος τοῦ δίκην ἀστέρος λάμποντος ἐν τῷ στερεώματι τῆς γῆς ταύτης. Ἐκφράσω τὸν σεβασμόν πρὸς τοὺς Γαβριήλ, Δημακόπουλον τῶν Διοσκούρων Χαιρετῶν τῶν ἀτρομήτων Δασκαλάκηδων, τοῦ Βενιανάκη, τοῦ Κουτρούλη, τοῦ Παχλῆ, τοῦ Κούβου, τοῦ Δεληδράκου, τοῦ Σ. Καλαματιανοῦ, τοῦ Γιαμπουδάκη, τοῦ Ἀνθίμου, τοῦ Σαουνάτσου, τοῦ Ζαχαρία ἱσοτίμων πρὸς τοὺς ἐπίσης μεγακλεεῖς τῆς Κρήτης ἄνδρας Διογένην, καπετάν Τσελεπάκην, Σαββόπωλον VI Ἀλεβιζάκην, Τανζιδάκην, Παππᾶ Κρανιώτην Κοκκινίδην καὶ τέλος τὸν ἥρωα Πυρπολητήν Ἐμμανουήλ Σκουλᾶν.

Ἀποκαλυφθῶμεν πρὸ τῆς πανσέπτου ὑμῶν σοροῦ κλίνωμεν γόνυ πρὸ τοῦ ἀπλοῦ ἀλλά μαρμαίροντος καὶ διαυγάζοντος δόξα ἡρώων.