Του Γ.Α Καλομοίρη*

Στα 356 χρόνια πριν το Χριστό, τη νύχτα που γεννήθηκε ο Μέγα Αλέξανδρος όπως αναφέρουν οι πηγές, ο πρώτος μεγάλος εμπρηστής της αρχαιότητας ο Ηρόστρατος πυρπόλησε το Αρτεμίσιο (Ναό της Άρτεμης στην Έφεσο, ίσως ο Μεγαλύτερος Ναός του Αρχαίου Κόσμου) ένα εκ των εφτά θαυμάτων του κόσμου. Ο ίδιος διέδιδε πως στόχος του ήταν η διατήρηση του ονόματος του στην αιωνιότητα για κερδίσει έτσι την αθανασία μέσα απ τη καταστροφή.

Παρότι καταδικάστηκε σε θάνατο και στην εσχάτη των αρχαίων ποινών δηλαδή την καταδίκη μνήμης και αναφοράς του ονόματος του στα γραπτά κείμενα , φαίνεται πως πέτυχε το στόχο του, καθώς σήμερα 2400 χρόνια μετά το γεγονός, το όνομα του όχι απλά είναι γνωστό αλλά δόθηκε ως ορισμός στη πιο καταστροφική ίσως μορφή σχιζοφρένειας.

Το σύνδρομο του Ηρόστρατου όπως είναι και ο ψυχιατρικός ορισμός (η καταστροφή ως στοιχείο κατάκτησης της αιωνιότητας) χαρακτήρισε κοινωνίες, ανθρώπους και λαούς που εθίζονται στο να σημαδέψουν με τον οποιοδήποτε τρόπο την εποχή τους με ένα κεφάλαιο, μια γραμμή ή έστω μια λέξη στο βιβλίο της ανθρωπότητας.

Η αρχή αυτού του άρθρου πιθανόν να προορίζονταν ως εισαγωγή στη προσπάθεια ερμηνείας της καταστροφής των μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς στη Μοσούλη, τη Συρία και τις περιοχές όπου καταλαμβάνουν το ISIS και οι Τζιχαντιστές. Παρόλα αυτά προορίζεται για μια άλλη καταστροφή που βρίσκεται 14 χιλιόμετρα απ το χωριό μας και αφορά το πολύ ένα μακρινό παρελθόν που αρχίζει σταδιακά να φωτίζεται.

Σε ένα τόπο όπως τα Ανώγεια που έχουν βιώσει στη σάρκα τους τη καταστροφή αποτελεί διαστροφή να τραυματίζονται έτσι από μοιραίους Ηρόστρατους οι οποίοι στην μανία της απελπισίας προδίδουν τον τόπο μας, ξεπουλούν την ιστορία μας και ξεριζώνουν το παρελθόν μας.

Ίσως τα παραπάνω λόγια να ακούγονται αφοριστικά αλλά όταν έχεις έναν μάρτυρα της μνήμης του τόπου σου τον οποίο έχουν σεβαστεί ο χρόνος, η φύση ίσως και ο άνθρωπος μέχρι πριν κάποιες μέρες, η βεβήλωση του αποτελεί πράξη αρρωστημένου μυαλού.

Η οικονομική κατάσταση που περνάμε ως τόπος και ως λαός, δεν μπορεί να αποτελέσει άλλοθι για τη καταστροφή. Για άλλους η κρίση γεννά τη διάκριση στη περίπτωση μας γιατί να οδηγεί στον πολιτισμικό βιασμό; Είναι τουλάχιστον άδικο για μια κοινωνία η οποία έχει ολοζώντανη ιστορική μνήμη να προσπεράσει πληγές που κακοφορμίζουν.

Το να γράψω ως αρχαιολόγος μου είναι δύσκολο καθώς πιστεύω πως και ως κλάδος φέρουμε τεράστιες ευθύνες στο πως χειριζόμαστε ανάλογες καταστάσεις, στο πως επικοινωνούμε με τη σύγχρονη πραγματικότητα , στο διδακτικό ύφος το οποίο βαραίνουν τα απωθημένα μας και στο τι στοχεύσεις έχουμε για το μέλλον του κόσμου μας, του ανθρώπου και του πολιτισμού στο σύνολο του.

Ως Ανωγειανός όμως δε μπορώ να δώσω συγχωροχάρτι ούτε στην άγνοια, ούτε στην ημιμάθεια ούτε ακόμα και στην εξαθλίωση που οδηγεί τον οποιονδήποτε να στιγματίσει με αυτόν τον τρόπο τον τόπο μας . Όποια και αν είναι η αναλγησία του κράτους, της αυτοδιοίκησης και τον θεσμών ο μεγάλος μοχλός πίεσης βρίσκεται σε μια κοινωνία που ενδιαφέρεται, προβληματίζεται, αμφισβητεί και προτείνει. Ευθύνη όλων μας είναι να ενισχύσουμε την πολιτισμική συνείδηση όπως πολύ καλά γνωρίζουμε σε ένα τόπο που έχει να προσθέσει στις πλάτες του άλλους 40 περίπου αιώνες πριν τη Τουρκοκρατία και την Αντίσταση κατά του Ναζισμού.

Ζούμε σε μια χώρα που έχει εμμονές με το παρελθόν της , αν αυτό έχει κάτι να μας διδάξει είναι ότι άνθρωποι με κολυβογράμματα , εθελοθυσία και περηφάνια όπως ο Μακρυγιάννης έσωσαν κάποτε την Ακρόπολη και τον Παρθενώνα από την ολική ανατίναξη. Σίγουρα λοιπόν η ευθύνη βαραίνει τον καθένα μας όπου και να βρίσκεται γιατί στο χέρι μας είναι ποια επιλογή θα ακολουθήσουμε. Ο δρόμος του Ηρόστρατου και του Μακρυγιάννη είναι σίγουρα μέσα μας, διαφορετικός αλλά ταυτόχρονα ίδιος και η αναμέτρηση μεταξύ τους είναι υπόθεση δική μας .

Μήπως είναι καιρός να σκεφτούμε τους εαυτούς μας σε ένα σύντομο μέλλον που θα διαχειρίζεται και θα αξιοποιεί ένα μακρινό παρελθόν ,βασισμένο σε ένα παρόν που θα μας κρίνει αντάξιους να το ζήσουμε και να ζήσουμε απ αυτό;

*Αρχαιολόγος, Μεταπτυχιακός Φοιτητής

Επαγρύπνηση για την διάσωση των κειμηλίων της Ιστορίας και του Πολιτισμού  μας,ζητάει μέσω ανακοίνωσης του ο Πολιτιστικός σύλλογος Ανωγείων με αφορμή τις καταστροφές που προκάλεσαν αρχαιοκάπηλοι στον αρχαιολογικό χώρο της Ζωμίνθου.

Αναλυτικά η ανακοίνωση αναφέρει τα εξής:

”Ο Πολιτιστικός σύλλογος Ανωγείων καταδικάζει απερίφραστα την παραβίαση του περιφραγμένου χώρου της Ζωμίνθου  και την πρόκληση φθορών στον ιερό αυτό χώρο.

Πεποίθηση μας είναι ότι ο Πολιτισμός και η ιστορία ενός  τόπου δεν αναδεικνύεται μόνο από τα ιστορικά και αρχαιολογικά μνημεία του παρελθόντος αλλά και από τις συμπεριφορές και τις ηθικές αξίες του παρόντος.

Ας είμαστε πιο ευαίσθητοι και ας επαγρυπνούμε για τη διάσωση των κειμηλίων της Ιστορίας και του Πολιτισμού μας για να διασφαλίσουμε την πορεία μας ως Ανώγεια στο μέλλον.”.

Παραβίαση και εκτεταμένες φθορές στον περιφραγμένο χώρο ανασκαφών της Αρχαίας Ζωμίνθου στον ορεινό Μυλοπόταμο στο Ρέθυμνο σημειώθηκε χθες το ξημέρωμα.

Αμέσως έσπευσαν στην αρχαιολογική περιοχή κάτοικοι της ευρύτερης περιοχής ενώ ειδοποιήθηκε η αστυνομία και η αρχαιολόγος, υπεύθυνη της ανασκαφής Έφη Σακελαράκη Σαπουνά. Οι δράστες, κατά πάσα πιθανότητα αρχαιοκάπηλοι, προκάλεσαν καταστροφές σε διαφορετικά σημεία της ανασκαφής, η οποία μάλιστα έχει χαρακτηριστεί ως μία από τις σημαντικότερες στον ελλαδικό χώρο.

Ενδεχομένως προσπάθησαν να βρουν πολύτιμα αντικείμενα όμως καθώς δεν έβρισκαν, από την μανία τους προκάλεσαν εκτεταμένες φθορές στους χώρους του Ανακτόρου της Ζωμίνθου, σε τοιχία, σε μία αρχαία εστία φωτιάς, σ΄έναν λίθινο κεντρικό κίονα, και σε άλλους υπό ανασκαφή χώρους.

Στο σημείο σήμερα μετέβη κλιμάκιο της αστυνομίας και της εφορίας αρχαιοτήτων Ρεθύμνου όπου μεταξύ άλλων εντοπίστηκαν τα χωματουργικά εργαλεία που χρησιμοποίησαν οι δράστες για την λαθρανασκαφή. Οι αρχές υποθέτουν πως πρόκειται για μικρή ομάδα ανθρώπων που στην προσπάθειά τους να βρουν «θησαυρό» δεν σεβάστηκαν τους κόπους της αρχαιολογικής ομάδας αλλά και την πολιτιστική αξία της περιοχής. Η αρχαιολόγος κα Σακελαράκη Σαπουνά δήλωσε αποφασισμένη να συνεχίσει την προσπάθειά της για την ανάδειξη του πολιτισμού 4.000 ετών της Αρχαίας Ζωμίνθου με τις εργασίες ανασκαφής, οι οποίες αναμένεται να ξεκινήσουν στις αρχές του καλοκαιριού. Από την ερχόμενη Δευτέρα κλιμάκιο θα βρεθεί εκ νέου στην ανασκαφή για να καταγράψει επ΄ ακριβώς τις φθορές και τις καταστροφές.

Κάτοικοι της περιοχής αλλά και φορείς του τόπου εξέφρασαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ την ανησυχία τους για το μέλλον της ανασκαφής καθώς και τη θλίψη τους για το συμβάν. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην είσοδο της Αρχαίας Ζωμίνθου έχουν εναποτεθεί τα οστά του αείμνηστου Γιάννη Σακελλαράκη ο πρώτος που ξεκίνησε, μαζί με τη σύζυγό του Έφη, να φέρνει στην επιφάνεια και το φως του ήλιου την Αρχαία Ζώμινθο.

Για την λαθρανασκαφή όπως δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δήμαρχος Ανωγείων Μανώλης Καλλέργης υπάρχει καταδίκη από όλα τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου ενώ θα συνεχίσουν να στηρίζουν την προσπάθεια της αρχαιολόγου και της ομάδας της. Κάλεσε μάλιστα όλους να αναλογιστούν την αξία της Αρχαίας Ζωμίνθου για την ορεινή περιοχή του Ψηλορείτη, το Ρέθυμνο αλλά και ολόκληρη την Κρήτη, επισημαίνοντας πως στον πολιτισμό δεν χωρούν πράξεις βαρβαρότητας.

(ΑΠΕ-ΜΠΕ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ ΛΑΜΠΑΘΑΚΗ)

” Ένας τεράστιος χώρος με ωραίες πλάκες, με κίονες, με βωμούς κτλ. Φέτος ανοίξαμε τον μεγάλο διάδρομο, τώρα μπορεί κάποιος από την κύρια είσοδο να μπει μέσα. Ανοίξαμε τρία δωμάτια με τοιχογραφίες και ακόμα κάποια σημαντικά δωμάτια γύρω-γύρω στους πάνω ορόφους. Εκεί βρέθηκαν κοσμήματα κάτι που δεν είναι συχνό φαινόμενο για σπίτια ή ακόμα και για ανάκτορα. Βρέθηκαν σφραγίδες. Πέρυσι βρέθηκε ένα χάλκινο ειδώλιο και φέτος βρέθηκε ένα ειδώλιο ,που πρέπει να σας πω διότι είμαι ειδική ότι είναι σίγουρα ένα από τα ωραιότερα ειδώλια της Μινωικής Κρήτης.

Είναι ένα μικρό αγαλματίδιο. Είναι ένας λατρευτής σε όρθια στάση με το χέρι στο μέτωπο,που είναι η λεγόμενη στάση του αποσκοπείν. Κρύβει κατά κάποιον τρόπο τα μάτια του. Το περσινό ειδώλιο ήταν πολύ σημαντικό το φετινό όμως είναι ακόμα σημαντικότερο. Βρήκαμε και σφραγίδες όπως και πέρσι. Μία με υδρόβια πουλιά, μια με ένα λιοντάρι και φέτος μια με ένα σκορπιό, που ήταν ένα θέμα που είχε απασχολήσει τον Γιάννη στην ανασκαφή των Κυθήρων,όταν είχε βρει ένα χάλκινο σκορπιό. Η σημασία που έχει ο σκορπιός ,από τη μια μεριά την ζωογόνο και από την άλλη την μαγική και αποτροπαική. Πολύ σημαντικά όλα αυτά τα ευρήματα όπως βέβαια και τα διάφορα αγγεία που βρέθηκαν…”.

Αυτά ήταν μερικά από τα όσα είχε αναφέρει η Έφη Σακελλαράκη σε συνέντευξη της στην Ανωγή τον Σεπτέμβριο του 2012 λίγο μετά την ολοκλήρωση της ανασκαφής εκείνης της χρονιάς. Πλήθος ευρημάτων και τότε την άφηναν ιδιαίτερα ευχαριστημένη από την πορεία της ανασκαφής όπως συνέβη και τις επόμενες χρονιές.

Η καταστροφική μανία των αρχαιοκάπηλων κατέστρεψε πολλά στον ιερό χώρο, άφησε πληγές μεγάλες, αλλά θεωρούμε βέβαιο ότι η κ.Έφη με την δύναμη που την διακρίνει και με τη βοήθεια των συνεργατών της θα καταφέρει να περιορίσει την ζημιά.

Η κ.Έφη Σαπουνά Σακελλαράκη θα έρθει στα Ανώγεια στα τέλη Ιουνίου με τις ανασκαφές να ξεκινούν την πρώτη εβδομάδα του Ιουλίου και θα διαρκέσουν για τέσσερις με πέντε εβδομάδες.

Σήμερα Αστυνομικό κλιμάκιο βρέθηκε ξανά στον χώρο της καταστροφής,πήρε δαχτυλικά αποτυπώματα και άλλα στοιχεία,ενώ πήρε καταθέσεις από ανθρώπους που γνωρίζουν τον χώρο και την ανασκαφή.Μέχρι στιγμής δεν έχει εκδοθεί ανακοίνωση από την αστυνομία για το θέμα της Ζωμίνθου.

Ας θυμηθούμε λίγα από τα ευρήματα των τελευταίων ετών και ας αναλογιστούμε  λίγο την σπουδαιότητα της ανασκαφής για τον τόπο μας:

Ο λίθινος βαθμιδωτός βωμός:

Βρέθηκε καλά προστατευμένο, κάτω από ένα πέτρινο θρανίο που ακουμπά στον τοίχο. Λίθινο και το ίδιο αλλά με ασυνήθιστο σχήμα, καθώς αποτελείται από τρία βαθμιδωτά επίπεδα, που μεγαλώνουν από κάτω προς τα επάνω, με μια κοιλότητα μάλιστα στην άνω επιφάνειά του. Υπήρξε όχι απλώς η σημαντικότερη ανακάλυψη της εφετινής ανασκαφής στη Ζώμινθο του Ψηλορείτη, αλλά και ένα από τα σπουδαιότερα ευρήματα που μας έρχονται από τη Μινωική Eποχή. Και αυτό επειδή σε κάθε μία από τις πλευρές του – δώδεκα συνολικά – είναι χαραγμένο από ένα σύμβολο της Γραμμικής Α γραφής.

Το Θυσιαστήριο

Ενα δωμάτιο που έκρυβε εντυπωσιακά ευρήματα, τέτοια που μόνο σε ιερά εντοπίζονται, είναι η άλλη σπουδαία ανακάλυψη. Γιατί στη μία γωνία του ένας ημικυκλικός χώρος οριοθετημένος από όρθιες πλάκες έκρυβε πραγματικό θησαυρό: ένα χάλκινο θυμιατήρι με λαβή, δύο χάλκινους διπλούς πελέκεις και έναν μικρότερων διαστάσεων. Ακόμη, δύο απομιμήσεις πελέκεως και ξίφους, επίσης χάλκινα, και κάτω από αυτά πλήθος πήλινων αγγείων. Ολα τελετουργικά αντικείμενα τα οποία η κυρία Σαπουνά-Σακελλαράκη μαζί με τον αείμνηστο Γιάννη Σακελλαράκη είχαν εντοπίσει παλαιότερα στο Ιδαίο Αντρο και στο ιερό κορυφής των Κυθήρων.

Ο Κίονας

Πρόκειται για τη βάση ενός λίθινου κίονα, τετράγωνου αρχικώς, με διαστάσεις 70Χ100 εκ. πλάτος και 15 ύψος και στη συνέχεια κυλινδρικού (διαμέτρου 55 εκ. και ύψους 17 εκ.) που χρησιμοποιείται ως υποδοχή του ξύλινου κίονα. Σε ύψος περίπου 30 εκ. και με διάμετρο 26,5 εκ. διασώζεται έτσι στη θέση του αυτό το ξύλο, το οποίο οι Μινωίτες είχαν κόψει προφανώς από το βουνό όπου βρίσκονταν και ήταν ονομαστό άλλωστε για την ξυλεία του, προκειμένου να κατασκευάσουν το κτίριο.

Τοιχογραφίες

Τεράστιος είναι ο όγκος των κονιαμάτων που προκύπτουν από την ανασκαφή. Ειδικά μάλιστα οι τοίχοι των δωματίων του άνω ορόφου, όχι μόνο έφεραν καλής ποιότητας κονιάματα, αλλά ήταν και καλά τοιχογραφημένα, όπως διακρίνεται από τα χρώματα που έρχονται στο φως: κόκκινο, κίτρινο και γαλάζιο. Αλλά για τις παραστάσεις θα μπορεί να μιλήσει κανείς μετά τη συντήρηση των τοιχογραφιών – αν και ήδη, σε ένα μικρό τμήμα από αυτές, διακρίνονται ορισμένα κλαδιά και ένα πουλί.

Με περισσότερα από 55 δωμάτια και εμβαδόν άνω των 1.600 τ.μ., με δεύτερο όροφο ή και τρίτο σε μεγάλο μέρος του, το κτίριο είχε κατασκευαστεί στη δυτική πλαγιά ενός χαμηλού λόφου σε θέση που παρέχει τον έλεγχο ολόκληρου του οροπεδίου.

Τοίχοι και διάδρομοι

Στη διάρκεια της  ανασκαφής του 2014  το κτήριο επεκτάθηκε σε μήκος και βάθος και ανέδειξε ένα επιβλητικό συγκρότημα με τοίχους που φτάνουν τα 3 μ. Αποκαλύφθηκε πλήρως ο κεντρικός διάδρομος, μήκους 22 μ., ο οποίος μέσω 7 θυρών οδηγεί σε άλλους μεγάλους διαδρόμους και μεγαλοπρεπείς χώρους. Η διάταξη του κτηρίου είναι δαιδαλώδης και τρία νέα κλιμακοστάσια που βρέθηκαν το 2014 οδηγούν από το ισόγειο σε 2ο ή και 3ο όροφο. Αποκαλύφθηκαν δύο φωταγωγοί, εκ των οποίων ο ένας μελετήθηκε και αναπαραστάθηκε σε 3 διαστάσεις.

Επίσης, ήρθαν στο φως δύο μεγάλες υπόστυλες αίθουσες με κίονες, στις βάσεις των οποίων διατηρείται το ξύλο, και θρανία στην περιφέρεια που χρησίμευαν προφανώς για τελετές, ενώ τοιχογραφίες κοσμούσαν τα πλακόστρωτα δωμάτια. Το σύστημα αγωγών, πήλινων ή λίθινων, είναι τεχνικά άρτιο ενώ το κεραμικό εργαστήριο στη βορειοδυτική βιοτεχνική πτέρυγα συμπληρώθηκε φέτος με την αποκάλυψη μεγάλου κεραμικού κλιβάνου. Το πλήθος των μεγάλων πίθων που βρέθηκαν κάτω από ογκώδεις λίθους αποδεικνύει το οργανωμένο πρόγραμμα αποθήκευσης των αγαθών, τα οποία οι κάτοικοι της περιοχής διοχέτευαν στην Κνωσό και σε άλλα πεδινά κέντρα.