ΡΕΠΟΡΤΑΖ ΓΙΩΡΓΗΣ ΜΠΑΓΚΕΡΗΣ
ΦΩΤΟ: ΑΓΓΕΛΑ ΣΚΟΥΛΑ
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος έφτασε στα Ανώγεια στις 10.30 π.μ για να παραστεί στις εκδηλώσεις μνήμης για την 73η επέτειο του Ολοκαυτώματος των Ανωγείων. Ήταν η πρώτη φορά που Πρόεδρος της Δημοκρατίας τιμά με την παρουσία του τα Ανώγεια και το τρίτο Ολοκαύτωμα της μακραίωνης ιστορίας τους. Τον Πρόεδρο υποδέχτηκε ο δήμαρχος Ανωγείων Μανόλης Καλλέργης ενώ στρατιωτικά αγήματα απέδιδαν τιμές, μέχρι να φτάσει στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννου στο Αρμί για να παραστεί στην επίσημη δοξολογία στην οποία χοροστάτησαν ο Σεβασμιότατος Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ.κ Ειρηναίος και ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Ρεθύμνου κ.κ Ευγένιος, οι οποίοι και τέλεσαν και το μνημόσυνο αργότερα στην πλατεία Αρμί μαζί με τους ιερωμένους των Ανωγείων για τους πεσόντες του Ολοκαυτώματος και της περιόδου της Γερμανικής Κατοχής. Η πλατεία μπροστά στο άγαλμα του Ανωγειανού αγωνιστή ήταν κατάμεστη από κόσμο, ενώ πέραν της παρουσίας του αξιότιμου Προέδρου της Δημοκρατίας, στα Ανώγεια βρέθηκαν μεταξύ άλλων ο Ευρωβουλευτής της Ν.Δ Μανόλης Κεφαλογιάννης, η βουλευτής της Ν.Δ Όλγα Κεφαλογιάννη, ο Υπουργός Περιβάλλοντος Γιώργος Σταθάκης, ο βουλευτής της Ν.Δ Γιάννης Κεφαλογιάννης, ο Ευρωβουλευτής Νότης Μαριάς,ο αναπληρωτής Υπουργός Υγείας Παύλος Πολάκης, ο Περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης, ο Δήμαρχος Μυλοποτάμου Δημήτρης Κόκκινος, ο Αντιδήμαρχος Ηρακλείου Γιάννης Αναστασάκης, ο Αντιπεριφερειάρχης τεχνικών έργων και π.δήμαρχος Ανωγείων Νίκος Ξυλούρης και οι πρώην δήμαρχοι Ανωγείων Σωκράτης Κεφαλογιάννης και Γεώργιος Σμπώκος.
ΣΥΓΚΙΝΗΣΑΝ Η ΜΑΡΙΝΑ ΔΑΚΑΝΑΛΗ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ
Μετά το μνημόσυνο ακολούθησε η συγκλονιστική α κάπελα ερμηνεία της Μαρίνας Δακανάλη στο ποίημα της Ειρήνης Αναγνωστάκη “Ω!Παναγιά μου Ανωγειανή”, ενώ στο τέλος τα μέλη του Πολιτιστικού συλλόγου Ανωγείων χόρεψαν τον Ανωγειανό πυρρίχειο πηδηχτό και καθήλωσαν το κοινό, αλλά και τον ίδιο τον Προκόπη Παυλόπουλο που στο τέλος χαιρέτησε δια χειραψίας την τραγουδίστρια και τους χορευτές.
Το ιστορικό της ημέρας ανέπτυξε με μια υπέροχη ομιλία του ο φιλόλογος Δημήτρης Σαλούστρος (ΖαΪμης). Ακολούθησε κατάθεση στεφάνου από τον Προκόπη Παυλόπουλο στο άγαλμα του Ανωγειανού αγωνιστή, ενός λεπτού σιγή και ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου, ενώ αγήματα του πεζικού και του Ναυτικού απέδιδαν τιμές.
Στην συνέχεια όλοι βρέθηκαν στην αίθουσα των δημοτικών συμβουλίων όπου ο δήμαρχος Ανωγείων Μανόλης Καλλέργης δώρισε στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ένα αντίγραφο της ασπίδας των Κουρητών, ενώ στη συνέχεια τον ανακήρυξε ως επίτιμο δημότη Ανωγείων, μετά από ομόφωνη απόφαση του δημοτικού συμβουλίου Ανωγείων.Στον χαιρετισμό του ο Δήμαρχος Ανωγείων μεταξύ άλλων ανέφερε τα εξής:”Η παρουσία σας εδώ σήμερα αποτελεί ύψιστη τιμή για τον τόπο μας, αφού για πρώτη φορά ο ανώτατος πολιτειακός άρχοντας της χώρας μας παρευρίσκεται στις εκδηλώσεις μνήμης και τιμής που οργανώνει ο δήμος μας, για το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων.
Τα τρία Ολοκαυτώματα των Ανωγείων, το 1822, το 1867 και το 1944, ίσως είναι αρκετά να περιγράψουν την ιστορία αυτού του τόπου και αυτού του λαού, που είχε και έχει το ανάστημα να αντιστέκεται σε κάθε λογής κατακτητές και να υπερασπίζεται με κάθε κόστος, τα ιδανικά της αξιοπρέπειας, της δικαιοσύνης και της Ελευθερίας, αλλά και να αναγεννιέται μέσα από τις στάχτες του και να γίνεται σύμβολο πολιτισμού και γνώσης. Τόπος που γέννησε ανθρώπους, της πολιτικής, της επιστήμης, της μουσικής, του πνεύματος και της προόδου” τόνισε αρχικά και κατέληξε αναφέροντας: “Το δημοτικό μας συμβούλιο με αφορμή τη σημερινή σας επίσκεψη έλαβε ομόφωνα την απόφαση να σας ανακηρύξει επίτιμο δημότη Ανωγείων ως ένδειξη τιμής και αναγνώρισης της συνεισφοράς σας στον κοινό μας αγώνα για αποκατάσταση και δικαιοσύνη, στο θέμα των Γερμανικών επανορθώσεων. Αναγνωρίζοντας τη συμβολή σας στην προσπάθεια που κάνει η Πατρίδα μας να προχωρήσει ενωμένη μπροστά, να ξεπεράσει τη κρίση και να βαδίσει στο δρόμο της Ανεξαρτησίας και της προόδου.
Τη σθεναρή από μέρους σας προάσπιση των εθνικών μας δικαίων και την προσφορά σας στην επιστήμη και την πνευματική ζωή της χώρας μας.” κατέληξε ο Μανόλης Καλλέργης. Στην συνέχεια η πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου Ανωγείων Μαίρη Σταυρακάκη-Μπαγκέρη διάβασε το απόσπασμα της απόφασης του δημοτικού συμβουλίου για την ανακήρυξη του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλου ως επίτιμου δημότη Ανωγείων.
ΜΕ ΘΕΡΜΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΥΠΟΔΕΧΤΗΚΑΝ ΤΟΝ ΠΡΟΕΔΡΟ ΟΙ ΑΝΩΓΕΙΑΝΟΙ
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διέσχισε πεζός τον κεντρικό δρόμο του χωριού με προορισμό το Κέντρο Αρχαιολογικής Πληροφόρησης, ενώ μέχρι να φτάσει εκεί χαιρέτησε δια χειραψίας πολύ κόσμο που τον υποδέχτηκε με ιδιαίτερη θέρμη στα Ανώγεια. Στο Κέντρο Αρχαιολογικής Πληροφόρησης τον ξενάγησε στα εκθέματα του η αρχαιολόγος Έφη Σαπουνά Σακελλαράκη, με τον Προκόπη Παυλόπουλο να δηλώνει εντυπωσιασμένος από τον χώρο και να κάνει αρκετές ερωτήσεις για την ιστορία της Ζωμίνθου και του Ιδαίου Άντρου. Φεύγοντας από το Κέντρο ο Προκόπης Παυλόπουλος έγραψε στο βιβλίο επισκεπτών το εξής μήνυμα: “Προσκύνημα σ’αυτό το κόσμημα του Πολιτισμού μας το Μουσείο Ζωμίνθου, μικρό μα πολύτιμο όπως ο τόπος μας. Θερμά συγχαρητήρια στους συντελεστές του..”.
Ο Δήμος Ανωγείων τέλος παρέθεσε γεύμα προς τιμήν του στο κέντρο “Ντελίνα” με όλα τα παραδοσιακά Ανωγειανά εδέσματα.
ΟΛΟΚΛΗΡΗ Η ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΟ ΔΗΜΑΡΧΕΙΟ ΑΝΩΓΕΙΩΝ
Κύριε Δήμαρχε,
Σας ευχαριστώ θερμώς για την μεγάλη τιμή την οποία σήμερα μου περιποιείτε, υπό την ιδιότητά μου ως Προέδρου της Δημοκρατίας, απονέμοντάς μου τον τίτλο του Επίτιμου Δημότη Ανωγείων. Ενός ηρωικού, με όλη τη σημασία της λέξης, Τόπου, του οποίου η συνεχής παρουσία στους μεγάλους υπέρ του Έθνους αγώνες, καθώς και οι μοναδικές θυσίες στις οποίες υποβλήθηκαν οι κάτοικοί του κατά την διάρκεια αυτών των αγώνων, προσέδωσαν απολύτως δικαίως στα Ανώγεια μιαν άκρως ξεχωριστή θέση στην Ιστορία μας.
Ι. Επιτρέψατέ μου, λοιπόν, ν’ αναφερθώ, έστω και δι’ ολίγων, σε ορισμένες κρίσιμες περιόδους της λαμπρής Ιστορίας του Τόπου σας:
Α. Τα Ανώγεια κατοικήθηκαν για πρώτη φορά πριν από το 1182, οπόταν η Κρήτη μοιράστηκε στα δώδεκα αρχοντόπουλα του Βυζαντίου και παραχωρήθηκαν στην οικογένεια των Φωκάδων, αργότερα Καλλέργηδων. Τότε απέκτησαν και την ονομασία “Βασιλικά Ανώγεια”, καθώς ανήκαν στους βασιλικούς άρχοντες.
Β. Το 1648 ήλθε η τουρκική κατάκτηση, έγιναν βακουφικό (μοναστηριακό) χωριό και, παράλληλα, αναδείχθηκαν σε σπουδαίο επαναστατικό κέντρο, αφού οι Ανωγειανοί ουδέποτε υποτάχθηκαν κατ’ ουσίαν. Μάλιστα, τον Μάιο του 1822, στη θέση Σκλαβόκαμπος Μαλεβιζίου, οι πρόγονοί σας Ανωγειανοί νίκησαν τους Τούρκους, έχοντας ως αρχηγό τους τον Βασίλη Σμπώκο. Το γεγονός αυτό στάθηκε αφορμή ώστε, στις 14 Ιουλίου του 1822, ο Σερίφ Πασάς να λεηλατήσει και να πυρπολήσει το χωριό των Ανωγείων, καθώς το βρήκε ερημωμένο, με τους κατοίκους του να πολεμούν στη Μεσσαρά.
Γ. Λίγο πριν από την επανάσταση του 1866, έλαβε χώρα στα Ανώγεια η Συνέλευση για την εκλογή αντιπροσώπων των οπλαρχηγών της Ανατολικής Κρήτης. Η θυσία του ιδεαλιστή Γαριβαλδινού επαναστάτη, Εμμανουήλ Σκουλά, μιας από τις αγνότερες και γι’ αυτό ωραιότερες μορφές του Κρητικού Αγώνα, στο Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου, το ίδιο έτος, προσθέτει μιαν ακόμη ένδοξη σελίδα στην λαμπρή Ιστορία σας. Το 1867 ο Ομέρ πασάς κατέλαβε τα Ανώγεια και το Νοέμβριο του ίδιου έτους ο Ρεσίζ πασάς προέβη στην πυρπόλησή τους, δεύτερη φορά στην ιστορία των Ανωγείων και 45 μόλις χρόνια μετά την προαναφερθείσα, πρώτη πυρπόλησή τους.
Δ. Οι κάτοικοι των Ανωγείων έλαβαν μέρος στην επανάσταση του 1897 καθώς και στους υπόλοιπους απελευθερωτικούς αγώνες. Θα μπορούσε, λοιπόν, κανείς να υποστηρίξει ότι ο Κρητικός 19ος αιώνας -με τα Κινήματα και τις Επαναστάσεις, ειδικότερα την εθελοθυσία του Αρκαδίου και τα Ολοκαυτώματα των Ανωγείων το 1822 και το 1867- αποτέλεσε μόνιμη πηγή έμπνευσης για την αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων, όπως αυτές εκδηλώθηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα. Και τούτο διότι μαχητές και επαναστάτες απ’ όλη την Κρήτη θα συναντηθούν με τους Ηπειρώτες και τους Μακεδόνες στα μέτωπα των Βαλκανικών Πολέμων και του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, στα οποία πολλοί εξ αυτών θα πέσουν ηρωϊκώς μαχόμενοι «υπέρ Πατρίδος».
ΙΙ. Η κορύφωση, όμως, της προσφοράς των Ανωγειανών στην Πατρίδα πραγματοποιείται κατά την Μάχη της Κρήτης και την Εθνική Αντίσταση.
Α. Όλα ξεκίνησαν όταν, το 1941, ιδρύθηκε στα Ανώγεια η Επιτροπή Απελευθερωτικής Δράσης. Τα Ανώγεια υπήρξαν ένας από τους πυρήνες της Αντίστασης στην Κρήτη, και κατά την απαγωγή του στρατηγού Κράιπε αποτέλεσαν σταθμό στην διαδρομή που αποφασίσθηκε από τους Κρήτες αντιστασιακούς και τους Άγγλους συμμάχους ότι πρέπει ν’ ακολουθηθεί για την φυγάδευσή του στην Αφρική. Είναι άκρως αποκαλυπτικά της δράσης των Ανωγειανών κατά των Ναζί κατακτητών τα όσα αναφέρει ο Γενικός Διοικητής Κρήτης, Μανούσος Βολουδάκης, στην από 9 Μαρτίου του 1945 αποσταλείσα «Έκθεσή» του (αριθ. πρωτ. 3523) προς τα Υπουργεία Συγκοινωνιών, Οικονομικών, Γεωργίας και Πρόνοιας στην Αθήνα. Με την οποία ζητεί την εκ μέρους τους υποστήριξη της ανάπτυξης των Ανωγείων, αίτημα το οποίο στηρίζει στην μακραίωνη προσφορά των Ανωγείων στην Πατρίδα μας, καθώς και στις ανάγκες τις οποίες ο Τόπος σας την εποχή εκείνη έπρεπε επειγόντως να καλύψει. Τονίζεται, λοιπόν, μεταξύ άλλων, στην εν λόγω έκθεση ότι: «Αμέσως μετά την κατάληψιν της Κρήτης σχηματίζουν οι Ανωγειανοί οργάνωσιν Απελευθερωτικού Αγώνος εις την οποίαν ορκίζονται την 15ην Αυγούστου 1941 και λαμβάνονται αι πρώται φροντίδες της περισυλλογής, περιθάλψεως και αποστολής εις Αφρικήν των Συμμάχων. Οργανώνεται η συμμαχική κατασκοπεία και εγκαθίσταται μόνιμος σταθμός ασυρμάτου υπό τον Γενικόν Αρχηγόν Αντισυνταγματάρχη Τόνη της Αγγλικής κατασκοπείας». Τοιουτοτρόπως, η κωμόπολη των Ανωγείων κατέστη «κέντρον προστασίας και φιλοξενίας παντός καταδιωκομένου υπό των Γερμανών και της μεταφοράς τούτων εις Αφρικήν ως και τόπος αποκρύψεως του απαχθέντος Γερμανού Στρατηγού Κράιπε». Αξίζει, μάλιστα, να τονισθεί ότι η υπόθεση της απαγωγής του στρατηγού Κράιπε μπροστά στα μάτια των Γερμανών στρατιωτών του, ιστορία μοναδικού θάρρους, που αποτέλεσε το προϊόν σύμπραξης ομάδας Κρητών αντιστασιακών, με επικεφαλής τους Μανώλη Πατεράκη και Γιώργο Τυράκη (στους οποίους αργότερα προστέθηκαν οι Αντώνης Ζωιδάκης, Αντώνης Παπαλεωνίδας, Στρατής Σαβιολάκης, Ηλίας Αθανασάκης, Νίκος Κόμης και άλλοι), αλλά και των Άγγλων σαμποτέρ, Πάτρικ Λη Φέρμορ και Γουίλιαμ Στάνλεϊ Μος, θεωρήθηκε σύμβολο της Κρητικής αντίστασης και παράδειγμα ως προς το πώς πολεμούν οι Κρήτες αλλά, και γενικώτερα, οι Έλληνες, όταν η ανάγκη το απαιτεί.
Β. Η εν λόγω αντιστασιακή δράση των ηρωικών Προγόνων σας, με αποκορύφωμα τη συμμετοχή τους στην «υπόθεση Κράιπε», έδωσαν την αφορμή στον Διοικητή του Φρουρίου Κρήτης, Στρατηγό Χ. Μίλλερ, προκειμένου αυτός να διατάξει την ισοπέδωση των Ανωγείων και την εκτέλεση κάθε άρρενος Ανωγειανού που θα βρισκόταν σε απόσταση 1 χιλιομέτρου από τα Ανώγεια. Το απόγευμα της 12ης Αυγούστου οι άνδρες των Ανωγείων, αφού ειδοποιήθηκαν ότι έρχονται πολλοί Γερμανοί, έφυγαν από τα Ανώγεια, κι έτσι αποφεύχθηκαν περισσότερες εκτελέσεις. Την επόμενη ημέρα, στις 13 Αυγούστου, οι Γερμανοί, αφού πρώτα περικύκλωσαν το χωριό, διέταξαν τους κατοίκους που είχαν μείνει σ’ αυτό –περίπου 1500- ν’ αναχωρήσουν μέσα σε μισή ώρα προς την κατεύθυνση του Γενή Κααβέ και να διασκορπισθούν σε διάφορα χωριά της Ρεθύμνης. Ακολούθως, προέβησαν σε γενική λεηλασία του χωριού. Στην συνέχεια, έκαιγαν κάθε οικία χωριστά και μετά την ανατίναζαν με δυναμίτιδα. Κάθε νύχτα, οι Γερμανοί αποσύρονταν στα Σείσαρχα και το πρωΐ επέστρεφαν στ’ Ανώγεια, για να συνεχίσουν το καταστροφικό τους έργο. Το μέγεθος της λεηλασίας θα το κατανοήσει κανείς, όταν λάβει υπ’ όψιν ότι αυτή διήρκησε από τις 13 Αυγούστου έως τις 5 Σεπτεμβρίου 1944. Κατά την διάρκεια της διαρπαγής, οι Γερμανοί δολοφόνησαν ουσιαστικώς εντός της κωμόπολης των Ανωγείων τον Γ. Σπιθούρη, τους παράλυτους εξαδέλφους Κωνσταντίνο και Ιωάννη Ξυλούρη (ή Κίτρη), τον υπέργηρο Νικόλαο Αεράκη, τον νοητικώς πάσχοντα (λόγω τραύματος της κεφαλής) Εμμανουήλ Ι. Σαλούστρο, ενώ πολλοί άνδρες επίσης δολοφονήθηκαν στα πέριξ. Από τις γυναίκες, δύο αδελφές, η χήρα Εμμ. Καλλέργη και η χήρα Εμμ. Καβλέντε, καθώς και η χωλή Ειρήνη Καραΐσκου και η Ευαγγελία Ιω. Παπασπαράκη, αρνήθηκαν ν’ αποχωρήσουν, οπότε κάηκαν μέσα στις οικίες τους και καταπλακώθηκαν από τα ερείπια των οικιών τους, που ακολούθως ανατινάχθηκαν. Από τις 940 οικίες των Ανωγείων, δεν απέμεινε ούτε μία.
Γ. Συνολικά, από το 1941 έως και το 1944, στην περίοδο της Κατοχής και του αγώνα κατά των Γερμανών κατακτητών, εκτελέσθηκαν απ’ αυτούς 117 Ανωγειανοί. Εις αναγνώριση της μεγάλης αυτής θυσίας των Ανωγειανών, το 1946 η Πολιτεία κήρυξε τα Ανώγεια Ιστορικό Δήμο και τα τίμησε με την απονομή του πολεμικού Σταυρού Α’ Τάξεως.
III. Στο σημείο αυτό ας μου επιτραπεί, επιπροσθέτως, να επαναλάβω την πάγια άποψή μου για το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων. Η Ελλάδα θεωρεί διαχρονικώς ότι οι απαιτήσεις που αφορούν το κατοχικό δάνειο και τις αποζημιώσεις είναι πάντα νομικώς ενεργές και δικαστικώς επιδιώξιμες. Αυτή η θέση δεν υποστηρίζεται από την Ελλάδα μόνο για οικονομικούς λόγους. Είναι αυτονόητη θέση για να μην σβήσουν οι μνήμες. Το έχω τονίσει πάντοτε: Την εντάσσουμε στο πλαίσιο του διεθνούς νομικού πολιτισμού. Και μέσα σε αυτόν τον διεθνή νομικό πολιτισμό, αλλά και τον ευρωπαϊκό νομικό πολιτισμό, θα πρέπει να υπάρξει δίκαιη λύση. Αυτό το δικαίωμά μας, της προσφυγής στα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, δεν μπορεί να μας το στερήσει κανένας.
ΙV. Τιμώντας σήμερα την 73η επέτειο μνήμης του τρίτου εκ των τριών Ολοκαυτωμάτων που βίωσαν στη μακραίωνη Ιστορία τους τα ηρωϊκά Ανώγεια, διαπιστώνουμε, για πολλοστή φορά, ότι για εμάς, τους Έλληνες, η ελευθερία αποτελεί υπαρξιακή αρχή και άρα τρόπο ζωής. Όταν οι περιστάσεις το απαιτούν, γινόμαστε «και παρά δύναμιν τολμηταί και παρά γνώμην κινδυνευταί και εν τοις δεινοίς ευέλπιδες», κατά τον Θουκυδίδη. Αυτήν την αλήθεια οφείλουν να την γνωρίζουν εχθροί και φίλοι. Η Ελλάδα ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μάλιστα στον σκληρό πυρήνα της, την Ευρωζώνη. Συμπεριφέρεται στη διεθνή πολιτική ζωή με απόλυτο σεβασμό στο Ευρωπαϊκό και το Διεθνές Δίκαιο, στο σύνολό τους. Είναι δηλαδή δύναμη που εργάζεται για την Ειρήνη και την Ανάπτυξη τόσο στην εγγύς περιοχή των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, όσο και στο ευρύτερο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πλην, όμως, εάν χρειασθεί, εμείς, οι Έλληνες, είμαστε έτοιμοι να υπερασπισθούμε αποτελεσματικά τα σύνορα, το έδαφος και την κυριαρχία της Πατρίδας μας, που αποτελούν και σύνορα, έδαφος και κυριαρχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στο σημείο αυτό θέλω να επισημάνω ότι χαίρομαι ιδιαίτερα, γιατί χθες η καγκελάριος Μέρκελ ξεκινώντας την προεκλογική της εκστρατεία από το Ντόρμοντ αναγνώρισε ότι η Ευρώπη πρέπει να τιμά τον αγώνα και τις θυσίες των Ελλήνων για να παραμείνει η Ελλάδα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι Έλληνες με πολλές θυσίες, για λάθη που δεν ήταν δικά τους, πάλεψαν για να παραμείνει η χώρα μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στον σκληρό πυρήνα της, την Ευρωζώνη. Αυτά που επεσήμανε χθες η καγκελάριος αποτελούν μια αναγνώριση των αγώνων των Ελλήνων. Θέλω όμως να επισημάνω ότι αποτελούν και αναγνώριση ότι η Ευρώπη πρέπει να προχωρήσει με όρους θεσμικούς στην ολοκλήρωσή της. Δεν υποτιμούμε την οικονομική και νομισματική ένωση της Ευρώπης, πρέπει όμως να προχωρήσει και στην θεσμική της ολοκλήρωση με σημαία τις αξίες της Ελευθερίας, του Ανθρωπισμού, της Αλληλεγγύης, της Δημοκρατίας και της Δικαιοσύνης.
Κύριε Δήμαρχε,
Αναχωρώντας από τα Ιστορικά και πανέμορφα Ανώγεια, με τον άκρως τιμητικό τίτλο του Επίτιμου Δημότη της πόλης σας, θέλω να σας διαβεβαιώσω ότι όσα εξέθεσα θα αποτελέσουν καθοριστικής σημασίας δείκτη πορείας κατά την άσκηση των καθηκόντων μου. Επιπλέον, παίρνω μαζί μου, στις νοερές αποσκευές μου, τις καλύτερες αναμνήσεις της έξοχης φιλοξενίας που μου επιφυλάξατε, για την οποία και πάλι ειλικρινώς σας ευχαριστώ.
Στο περιθώριο της παρουσίας του στις εκδηλώσεις μνήμης για την 73η επέτειο του Ολοκαυτώματος των Ανωγείων, ο αναπληρωτής Υπουργός Υγείας Παύλος Πολάκης, επισκέφθηκε το Κέντρο Υγείας Ανωγείων και συνομίλησε για περίπου δυο ώρες με τους υπεύθυνους για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει και τις λύσεις που ο ίδιος προτείνει. Συγκεκριμένα στο ίδιο τραπέζι κάθισαν για τα θέματα του Κ.Υ Ανωγείων εκτός του Υπουργού η Διοικήτρια της 7ης ΥΠΕ Κρήτης Ελένη Μαυρομμάτη, η Υποδιοικήτρια Ελένη Γιακουμάκης καθώς και ο διευθυντής του Κ.Υ Ανωγείων Νίκος Αντωνάκης και ο δημοτικός σύμβουλος και πρώην Αντιδήμαρχος Ανωγείων Βασίλης Σμπώκος. Στα βασικά στοιχεία που προέκυψαν από το ρεπορτάζ της επίσκεψης Πολάκη στο Κ.Υ Ανωγείων είναι η δέσμευση του για ένταξη του Κέντρου Υγείας στις άγονες περιοχές, κάτι που θα δώσει πολλά πλεονεκτήματα στο προσωπικό του, ενώ δεσμεύτηκε και για παροχή εξοπλισμού, αλλά και χρημάτων για τη συντήρηση του κτιρίου και των υποδομών του.
Στις δηλώσεις του μετά την επίσκεψη ο Παύλος Πολάκης τόνισε μεταξύ άλλων τα εξής:
“Στα πλαίσια των εκδηλώσεων για το Ολοκαύτωμα έκανα όπως όφειλα και την επίσκεψη στο Κ.Υ Ανωγείων, την υγειονομική δομή της περιοχής. Από αυτά που έχω καταλάβει είναι ότι η διοίκηση εδώ, οι γιατροί και όλο το υπόλοιπο προσωπικό δίνουν και την ψυχή τους για να το κρατήσουν ζωντανό. Πιστεύω ότι και εμείς από τη μεριά μας έχουμε ανταποκριθεί στο μέτρο των δυνατοτήτων που είχαμε και στην συνειδητή πολιτική στροφή την οποία κάναμε για στήριξη της υγείας, της παιδείας και της εργασίας, παρά τα απόνερα της συμφωνίας που αναγκαστήκαμε να υπογράψουμε τον Ιούλιο του 2015. Το Κ.Υ εδώ έχει ενισχυθεί και με δυο επικουρικούς γιατρούς, ένα οδοντίατρο και έναν ακτινολόγο καθώς και με δυο άτομα από το πρόγραμμα του ΚΕΛΠΝΟ για την αντιμετώπιση της προσφυγικής κρίσης. Αναμένονται και δυο θέσεις νοσηλευτριών, μιας μόνιμης και μιας από τον ΟΑΕΔ, ενώ έχει επίσης προγραμματιστεί η προμήθεια και οδοντιατρικής έδρας και εξοπλισμού που έχει ζητήσει το Κ.Υ Ανωγείων. Σήμερα δεσμευτήκαμε να διορθώσουμε ένα παλιό λάθος που υπάρχει στο προεδρικό διάταγμα για τις άγονες περιοχές. Δεν είχε ενταχθεί μόνο το Κ.Υ Ανωγείων γιατί φτιάχτηκε αργότερα βέβαια, αλλά έπρεπε αυτό να έχει λυθεί εδώ και χρόνια. Αυτό θα γίνει άμεσα και το Κ.Υ θα ενταχθεί στις άγονες περιοχές με όλα τα πλεονεκτήματα που αυτό συνεπάγεται για το προσωπικό που λειτουργεί εδώ. Εμείς συνεχίζουμε τη στήριξη του δημόσιου συστήματος υγείας.
Προχωρούμε σε πολλά Κ.Υ σε επισκευές, όπως και εδώ χρειάζεται ηλεκτρομηχανολογικών εξοπλισμών, εγκαταστάσεων και άλλων καθώς υπάρχουν πλέον εξασφαλισμένοι πόροι χρηματοδότησης, καθώς υπάρχουν περίπου 7 εκατομμύρια ευρώ αδιάθετα μετά την ολοκλήρωση του διαγωνισμού για την επέκταση του Βενιζέλειου από το ΠΕΠ της Κρήτης, ενώ έχουμε άλλες δυο πηγές χρηματοδότησης, που είναι το πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων ιδίων πόρων του Υπουργείου Υγείας και που από αυτό η Κρήτη ενισχύεται πάρα πολύ, ενώ υπάρχει και το αποθεματικό του Υπουργείου Υγείας που στοχευμένα ενισχύουμε τοπικές δομές προκειμένου να αναβαθμίσουν είτε τον εξοπλισμό τους είτε την ξενοδοχειακή τους υποδομή, άρα και την λειτουργία τους..”
Η ΑΝΩΓΗ συνομίλησε και με τον διευθυντή του Κέντρου Υγείας Ανωγείων Νίκου Αντωνάκη, που δήλωσε ικανοποιημένος τόσο από τη σημερινή συνάντηση και συζήτηση με τον αναπληρωτή Υπουργό Υγείας, όσο και τις εξαγγελίες του, τονίζοντας πάντως ότι η συνεργασία με την ηγεσία του Υπουργείου είναι εξαιρετική, αλλά πολλά είναι αυτά που θα πρέπει να γίνουν ακόμα. Αναλυτικά οι δηλώσεις του:
“Ήταν πολύ εποικοδομητική η σημερινή συζήτηση με τον Υπουργό. Εκτός του ότι είχαμε βάλει κάποια σειρά με την ηγεσία της ΔΥΠΕ, σήμερα συμπληρώθηκε αυτή η συζήτηση και μπορούμε να πούμε ότι τα πράγματα έχουν δρομολογηθεί. Πλέον είναι θέμα πολιτικής βούλησης στο που θα καταλήξει όλη αυτή η ιστορία. Στο τραπέζι θέσαμε όλα τα θέματα που εμείς θεωρούμε ότι δεν έχουν επιλυθεί ακόμη και βέβαια θέσαμε θέματα προσωπικού , θέματα συνεργασίας με το ΕΚΑΒ και θέματα συντήρησης του κτιρίου και του εξοπλισμού του.Όλοι εδώ είμαστε πολύ ευχαριστημένοι από τη συνεργασία μας με την ηγεσία του Υπουργείου Υγείας, βέβαια είναι πολλά πράγματα που πρέπει να γίνουν ακόμα. Να σας αναφέρω επιγραμματικά ποια έχουν προτεραιότητα. Να σταματήσουν οι αποσπάσεις του προσωπικού από το Κέντρο Υγείας, να εξασφαλιστεί πληρέστερη κάλυψη από ασθενοφόρο της περιοχής και η συντήρηση του κτιρίου και του εξοπλισμού του, να μπει σε μια σειρά πιο αποτελεσματική..”
Φωτογραφίες:Μανόλης Σαμόλης
Δημοσιεύθηκε σε: Τοπικά
Φωτογραφία ντοκουμέντο, του πρώτου θύματος των Γερμανών στα Ανώγεια, του 8χρονου Στεφανή Ξυλούρη φέρνει για πρώτη φορά στη δημοσιότητα η ΑΝΩΓΗ.
Ο Στεφανής εκτελέστηκε εν ψυχρώ από τους Ναζί την πρώτη μέρα που κύκλωσαν τα Ανώγεια, στις 13 Αυγούστου του 1944.
Ο Στεφανής πήρε το δρόμο προς τα πλάγια για φύγει προς το βουνό. Οι Γερμανοί καταχτητές έδειξαν από την πρώτη στιγμή τις βάρβαρες διαθέσεις τους, σκοτώνοντας ένα 8χρονο παιδί, στην προσπάθεια του να πετάξει προς την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.
Το παιδί θα μείνει άταφο για πολλές μέρες μέσα στην εκκλησία της Παναγίας. Η μάνα του, η Ζαφειρένια Ξυλούρη, βρήκε κάποια στιγμή το κουράγιο και μπήκε στα ισοπεδωμένα Ανώγεια για να θάψει το παιδί. Συγκλονιστική είναι η διήγηση της ίδιας της Μπαμπακιουδένας:«Έψαξα στα χαλάσματα να βρω νερό για πλύνω το κορμί του δεν βρήκα και το έπλυνα με τα δάκρυα μου…»
-Η ΑΝΩΓΗ, δημοσιεύει εκ νέου τη συνέντευξη που παραχώρησε η Ζαφειρένια Ξυλούρη στο Γιώργη Καλογεράκη.
ΖΑΦΕΙΡΕΝΙΑ ΞΥΛΟΥΡΗ – ΜΠΑΜΠΑΚΙΟΥΔΕΝΑ
Σταθμό στην ιστορία της Αντίστασης των Ανωγείων αποτελούν οι μορφές των Ανωγειανών γυναικών. Η ιστορία ακόμη δεν έχει σκύψει να καταγράψει τη μεγάλη προσφορά της γυναίκας των Ανωγείων τα χρόνια 1941-1944.
Μια σημαντική Ανωγειανή μορφή ήταν η Ζαφειρένια Ξυλούρη ή Μπαμπακιούδενα. Στο πρόσωπό της συνδέονται η γυναίκα του αντάρτη, η μάνα που μεγάλωνε τα παιδιά της με υπερηφάνεια και καρτερία, η Ανωγειανή που τροφοδοτούσε το αντάρτικο, η γυναίκα που είδε το χωριό της να εξαφανίζεται και να δημιουργείται πάλι από την αρχή, η χαροκαμένη μητέρα που είχε την «τιμή» να ξεψυχήσει το παιδί της ο Στεφανής στα χέρια της από το βόλι ενός βάρβαρου εχθρού. Βάρβαρος γιατί δε σεβάστηκε ούτε τα μικρά παιδιά, ικανοποιώντας τη δίψα του για αίμα και πόνο πατώντας πάνω στις αθώες παιδικές ψυχές. Σήμερα 30 Ιανουαρίου 2014 πέρασε στην αιωνιότητα. Αφιερώνουμε την παρακάτω αφήγηση της ίδιας στο Γιώργο Καλογεράκη την Άνοιξη του 2004.
Αφήγηση Ζαφειρένιας Ξυλούρη -Σκουλά του Εμμανουήλ ή Μπαμπακιούδαινας : …το πρωί όταν ξημέρωσε η μέρα ήρθανε και είπανε να πάνε απάνω όλα τα γυναικόπεδα. Το διατάξανε οι Γερμανοί. Ο άντρας μου ήτανε αντάρτης στο βουνό. Άντρες στο χωριό δεν υπήρχανε. Όλοι ήτανε αντάρτες. Οι Γερμανοί εβρήκανε πολλά γυναικόπεδα στο χωριό. Αν ήθελα δε βρούνε τόσα πολλά γυναικόπεδα οι Γερμανοί στο χωριό ήθελα μας εσκοτώσουνε. Άμα επήγαμε στο σχολείο μας είπανε να πάμε να πάρομε από το σπίτι μας κάτι ότι ήθελα μπορούμε να σηκώνομε. Πως ήθελα μας εφύγουνε δεν το ξέραμε βέβαια. Ήρθαμε μεις, ήρθενε και το παιδί μου, αυτό μου κλούθανε αυτό ήτονε εννιά χρονών. Το λέγαμε Στεφανή. Τότε εγώ είχα τρία παιδιά. Το άλλο βράδυ είχαμε φύγει πάλι από τα σπίτια μας και είχαμε πάει απέναντι και εξομείναμε έξω. Επεριμέναμε να έρθουνε οι Γερμανοί. Τα παιδιά ενομίζανε ότι ήθελα να πάμε πάλι έξω από το χωριό να ξομείνομε. Εγώ ήμουνε μέσα στο σπίτι και έγκυος οχτώ μηνών. Γύρευγα να πάρω ρούχα για την γέννα μου. Μπαίνει ο Στεφανής και μου λέει :
-Μάνα, ήντα να πάρω ;
Είχαμε δυο γειτονάκια, το Μιχάλη και το αδερφάκι του το Γιώργη το Μπροκάκη. Του φωνιάζανε του Στεφανή. Το παιδί εγώ δεν τ’άκουσα που φώναζε του δικού μου. Είπα του Στεφανή μου :
-Πάρε παιδί μου το πάπλωμα και πήγαινε.
Δεν εκατάλαβα πως τα παιδιά δεν ήθελα γιαγύρουνε στο σχολειό μόνο να πάρουνε απάνω προς το βουνό. Το παιδί επήρε το πάπλωμα και εγώ στο σπίτι μέσα εγύρευγα τα ρούχα που μου χρειάζουνται. Τα βάνω σ’ένα τσουβάλι. Γρικώ τον πυροβολισμό κι ήμουνε μες στο σπίτι. Το παιδί μου ήτονε στο γύρο του δρόμου, στην καμάρα, εκεί που είναι ο Άγιος Νεκτάριος. Εγώ δεν άκουσα πως τους φώναξε ο Γερμανός.
Το γειτονάκι μας επήρε τον Στεφανή και πηγαίνανε προς τα πάνω να βγούνε έξω από το χωριό. Εγώ έβαλα το τσουβάλι τα ρούχα στον ώμο, το σηκώνω και εβγήκα και προχώρησα προς την μεριά της καμάρας. Εκεί που πήγαινα μου λέει του Μίχαλου η μάνα, η Ελένη Σκουλά :
-Έ καημένη, εσκοτώσα το.
Εγώ εξαφνιάστηκα, δεν εκατάλαβα και επήγαινα. Πάω και το βρίσκω πεσμένο στο δρόμο. Ήτανε πηγεμένες μερικές γυναίκες, πολλά παιδιά εστέκανε από πάνω του. Ο Γερμανός είδε τα παιδιά ότι δεν επηγαίνανε προς το σχολειό, τους εφώναξε αλλά αυτά δεν εδώκανε σημασία και επυροβόλισε. Η σφαίρα εβρήκε το δικό μου παιδί, τον Στεφανή μου.
Επήγα και το βάνω στα γόνατά μου. Η σφαίρα το βρήκε στο λαιμό. Ο Στεφανής μου άνοιξε το στόμα του και ετελείωσε. Έρχεται ο Γερμανός με το όπλο. Μου λέει να φύγω. Εγώ δεν έφευγα και τον έξύβριζα. Αυτός το καταλάβαινε πως τον έβριζα. Μου λέει ο Γερμανός ότι κι εγώ καπούτ. Εγώ δεν έφευγα μόνο έκλαιγα. Επήρα το πρόσωπο του Στεφανή μου και το καθάριζα από τα χώματα και εμοιρολογούμουνε. Του’πλυνα το πρόσωπο με τα δάκρυά μου. Ύστερα δεν μ’αφήκανε οι γυναίκες μόνο με πήρανε και φύγαμε. Το παιδί μου έμεινε εκεί πεσμένο. Έμεινε ξοπίσω η πεθερά μου και δυο τρεις άλλες γυναίκες. Εμείς οι υπόλοιπες επήγαμε στο Αρμί στο σχολειό. Οι Γερμανοί δεν εφήνανε να πάρουνε το παιδί από κια. Η πεθερά μου η Μαγδαληνή Ξυλούρη εβρήκε μια τση ανιψιά Κατερίνη Γιαννιούδαινα την λέγανε και πήγανε στους Γερμανούς και τους λένε να πάρουνε το παιδί. Ελέγανε των Γερμανών να πάρουνε το παιδί να το πάνε στην εκκλησία. Οι Γερμανοί δεν αφήνανε μόνο τση στείλανε στο φυλάκιο και τον έδωκε χαρτί ο υπεύθυνος και έτσι το πήρανε. Το πήγανε μες στην εκκλησία. Και έκαμενε έξε μερόνυχτα μες στην εκκλησία άθαφτο. Άμα το πήρανε το παιδί και το πήγανε στην εκκλησιά η πεθερά μου ήρθε κι αυτή στο σχολειό. Μας επήγανε οι Γερμανοί στο Γενή Γκαβέ. Εκεί εξωμείναμε. Το πρωί μας εβάνουνε στον αμαξωτό, μας επροπατούσανε και επήγαμε στο Πέραμα. Όλα τα γυναικόπαιδα του χωριού. Εκεί μας εφήκανε σ’ένα λιόφυτο. Ήτανε σπερνό τση Παναγίας. Μας εφέρανε οι ανθρώποι ελιές ψωμί, πατάτες ότι είχανε. Μετά μας επήρανε οι Μυλοποταμίτες στα σπίτια ντως. Κάθε οικογένεια έπαιρνε και μια από τις δικές μας, μας το κάνανε πολύ καλά. Εγώ δεν επήγα στο Πέραμα. Ήρθε ένας και τονε λέγανε Σαρή και γνώριζε τον αδερφό μου τον παπά – Γιάννη.
Μας επήρε και μας επήγε σ’ένα δικό του σπίτι στο Μελιδόνι. Του άντρα μου δεν του λέγανε την αλήθεια πως εσκοτώσανε οι Γερμανοί το Στεφανή μας. Μόνο του λέγανε άλλα. Μια μέρα του λέει η Λακιώταινα :
-Έ καημένε Μανόλη, παίζουσί σε. Το κοπέλι σου σκοτώσανε οι Γερμανοί.
Ο άντρας μου εγύρευγε τότε να με βρει. Δεν εκάτεχε ούτε εγώ που ήμουνε ούτε τα παιδιά. Το κοπέλι ήταν ακόμη μες στην εκκλησία της Παναγίας εδώ στα Ανώγεια στο Περαχώρι. Το χωριό έρημο. Μόνο τρεις γυναίκες ηλικιωμένες ερχόντανε κάθε μέρα και επαίρνανε τρόφιμα από τα δικά ντως σπίτια. Η Κρυστάλλη η Σταυρακάκη, η θειά μου η Μαριόρα και η Πατάραινα. Και εκεί που είναι τώρα το κατηχητικό ήτανε νεκροταφείο παλιό. Ήρθενε ο άντρας μου στο Μελιδόνι και με βρήκε. Έμαθε που ήμουνε. Εγώ έκλαιγα. Εκεί μου’πε ότι θα’ρθει στα Ανώγεια να θάψει το κοπέλι. Οι Γερμανοί κάθε πρωί ήρχουντανε στο χωριό εγκρεμίζανε και εκαίγανε τα σπίτια και κάθε βράδυ επηγαίνανε στα Σίσαρχα. Ο άντρας μου ήρθε και ήτανε εδώ στην γειτονιά μια κοπελιά Χρυσαυγή την λένε και επήγανε μες στην εκκλησία να πάρουνε το παιδί. Το λάδι του ήτονε χυμένο μες στην εκκλησία. Και το παιδί ήτονε μαύρο κατάμαυρο. Καλλιά που δεν το’δα μου’λεγε μετά η Χρυσαυγή. Ο άντρας μου είπε στην Χρυσαυγή να τονε βοηθήσει να το πάνε στο νεκροταφείο. Εβοήθησέ ντονε η Χρυσαυγή Ξυλούρη. Ήρθε επαδέ στο σπίτι μου να βρει ένα ρούχο να του βάλει και δεν έβρισκε. Όλα τα’χανε παρμένα. Σκέψου δα που είχα όλη την προίκα μου εδώ. Δεν εβρήκε ρούχο μόνο ένα παλιό γαμπά. Το πήγανε στο νεκροταφείο. Και μόλις εφτάξανε έπιασε ο άντρας μου να βγάλει μια πλάκα και να το θάψει. Εκεί ήτανε και οι τρεις γυναίκες η Κρυστάλλη, η Μαριόρα και η Πατάραινα. Και μόλις έπιασε να σηκώσει την πλάκα να βάλει το παιδί ο άντρας μου φωνιάζει μια γυναίκα απέναντι :
-Γερμανοί μόνο φύγετε !
Μόλις το’πε από πάνω από το δρόμο σ’ένα πρινάρι ήτονε οι Γερμανοί προβαρμένοι. Αφήνει ο άντρας μου το παιδί άταφο και φεύγει. Και παίρνει κάτω. Στου Σμπρουλογιώργη τα σπίτια εμέρδεψαν τα πόδια του κι εγανάχτησε να τα ξεμπερδέψει.
Και όντεν επέρνανε την εκκλησία τση Παναγίας του βάνανε με το πολυβόλο οι Γερμανοί και επήρε τση σφαίρες ο ρούκουνας τση εκκλησιάς. Ο ρούκουνας τση Παναγίας εσκότωσε τση σφαίρες. Και το παιδί το θάψανε οι τρεις γυναίκες και η Χρυσαυγή. Στο παλιό νεκροταφείο.
Ήρθε μετά ένας Παπαδογιάννης που γνώριζε ένα μου αδερφό το Λευτέρη και έρχεται και μας παίρνει και πάμε στην Αγυιά. Εκάναμε εκιά δυο τρεις ημέρες. Μετά ήρθε η κουνιάδα μου η παπα – Γιάνναινα και με πήρε και πήγαμε στον Άη –Γιάννη. Από τον Άη – Γιάννη επήγα στην Αξό. Εκεί εγέννησα και έκαμα ένα κοριτσάκι. Και επέθανε κι αυτό στο χρόνο απάνω. Όντεν ήμουνε στην Αγυιά, τα Ανώγεια εφαίνουντανε από κει και εθώριες μαύρους καπνούς και εβγαίνανε από το χωριό μας.
Οι Γερμανοί εκαίγανε πρώτα τα σπίτια και μετά τα ρίχνανε.
Μια μέρα από την Αξό εθέλανε να ρθούνε στο χωριό η πεθερά μου και η μάνα μου μήπως βρούνε τίποτα από τα σπίτια μας. Εγώ τονα ακλούθουνα και εμπήκαμε ποταμό ποταμό να ρθουμε στ’Ανώγεια. Εφτάξαμε. Εγώ δεν ήρθα στο σπίτι. Αυτές ήρθανε μα εγώ επήγα στο νεκροταφείο. Απάνω στον τάφο του παιδιού μου έκλαιγα. Κι εκιά που έκλαιγα και ήμουνε μοναχή στο νεκροταφείο θωρώ έναν άνθρωπο ψηλό με τα θερινά ρούχα και έρχεται και μ’αγκαλιάζει Στρέφομαι και βλέπω τον αδερφό μου τον παπά – Γιάννη. Ξυρισμένο. Δεν τονε γνώρισα στην αρχή γιατί δεν τον είχα θωρώντας ξυρισμένο. Από δω έφυγε παπάς και μετά έγινε στην Μέση Ανατολή αλεξιπτωτιστής.
Σαν εγίνηκα εννιά μερών λουχούνα ήρθενε ο πατέρας μου και μας επήρε και επήγαμε στο Κεραμούτσι. Από κει ήτανε τση μάνας μου ο πατέρας. Και κάμαμε στο Κεραμούτσι ένα χρόνο. Στο χρόνο απάνω ο άντρας μου επολέμησε κι έκανε ένα μικρό σπιτάκι εδώ στ’Ανώγεια και εγυρίσαμε πίσω…
ΑΠ-ΜΠΕ Ρέθυμνο, του Μιχάλη Λαμπαθάκη
Κυριακή 13 Αυγούστου 1944. Οι Ναζί περικυκλώνουν τα Ανώγεια. Ψάχνουν να βρουν αντάρτες, αντιστασιακούς. Ψάχνουν, ρωτούν τους κατοίκους, απάντηση δεν παίρνουν και η απόφαση του διοικητή του Φρουρίου Κρήτης, στρατηγού Μίλλερ, ως διαταγή γίνεται άμεση εκτελεστέα. Κάψιμο και ισοπέδωση των Ανωγείων, ένα ολοκαύτωμα που κράτησε μέχρι την 5η του Σεπτέμβρη απλά και μόνο γιατί, όπως ανέφερε η διαταγή: «Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου»…
Είκοσι τρείς ημέρες κάθε πρωί έμπαιναν στο χωριό του Ψηλορείτη οι Γερμανοί και κατά ομάδες λεηλατούσαν τα σπίτια και τις περιουσίες, έκλεβαν, βανδάλιζαν και με δυναμίτες ανατίναζαν ότι φιλοξενούσε και σκέπαζε τους ανθρώπους του ορεινού αυτού τόπου. Η απόλυτη ισοπέδωση, η απόλυτη καταστροφή. «Το χωριό ισοπεδωμένο. Δρόμοι δεν υπήρχαν. Δρόμοι ήταν ανοιχτοί, καινούριοι δρόμοι πάνω από τα χαλάσματα. Ξεπετιούντανε κρεατόμυγες να σε φάνε. Έβλεπες τα σκυλιά τόσανε στο πάχος, να τρώνε πτώματα. Έβλεπες κατσίκες, σκύλους και βόδια ακόμα σκοτωμένα μέσα στο χωριό. ‘Αναβαν δεξά ζερβά, ρούχα, ξύλα και εγροίκας μια μπόχα, μια βρώμα κι απ’ όπου κι αν είχε στραφείς έβλεπες ερείπια, χάλια. Και λέω.. ‘Αραγες, αυτό το χωριό, θα ξαναγίνει χωριό ποτές; Αυτό το χωριό θα ξαναγίνει χωριό πάλι;…», ακούμε τον γέροντα να περιγράφει τις εικόνες που έζησε και δεν ξεχνά στην Κινηματογραφική Καταγραφή της σύγχρονης ιστορίας των Ανωγείων (1900-1945) «Ο ΉΧΟΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ» σε σενάριο και σκηνοθεσία του Λευτέρη Χαρωνίτη.
Εκτελέσεις αμάχων, βία, καταπάτηση κάθε ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ακόμη και τους άντρες που χρησιμοποιούσαν ως δούλους μεταφορείς για τα κλοπιμαία τους που μετέφεραν στο χωριό Σείσαρχα και αυτούς μετά τους εκτελούσαν. Μαρτυρίες και καταγραφές φέρνουν στην επιφάνεια ιστορίες ανθρώπων που αρνούμενοι ή ακόμη και ανήμποροι να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, δολοφονήθηκαν, εκτελέστηκαν και θάφτηκαν στα ερείπια του μίσους και του ολοκαυτώματος.
Στα χέρια και τις πράξεις των Ναζί, πράξεις παγκόσμιας κατακραυγής, παραδίδονται 940 σπίτια, κόποι μιας ολόκληρης ζωής από ορεσίβιους ανθρώπους ενός σκληροτράχηλου τόπου, που σκεπάστηκε όμως από τη σκληρότητα των κατακτητών καταγράφοντας στην ιστορία το 3ο ολοκαύτωμα των Ανωγείων 120 χρόνια μετά τα ολοκαυτώματα από πλευράς των Τούρκων. «Την ιστορία του χωριού θα πω με λίγα λόγια, πως τρεις φορές το κάψανε μα πάλι είναι Ανώγεια» λέει στη Μαντινάδα του ο Αριστείδης Χαιρέτης.
Όμως… Το χρέος των παππούδων, το γονιών προς τα παιδιά τους, όλων των Ανωγειανών προς τις επόμενες γενιές, δίνει τη δύναμη και πάλι τα Ανώγεια να ξαναχτιστούν… «Εδώ η πέτρα σου μιλεί και ο Βοριάς σου γνέφει, εκείνος που τα αφρουκαστεί, ελπίδες μόνο θρέφει», αναφέρει ο Μαντιναδολόγος Λευτέρης Μπέκρης που όπως είπε και στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «κανείς σε τούτο τον τόπο δεν μπορεί να φανταστεί ότι θα κλείσει τα μάτια του χωρίς να έχει κάμει το χρέος του». Και το χρέος δεν είναι άλλο πέρα από το χρέος που έχουν οι Κρητικοί στην Ράτσα όπως έλεγε και ο Καζαντζάκης, ο οποίος ήταν μέλος από συστάσεως στις 17 Ιουνίου του 1945 της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτήτων Κρήτης (Κ.Ε.Δ.Ω.Κ.) και μαζί με τους, καθηγητή Ιωάννη Καλιτσουνάκη, καθηγητή Ιωάννη Κακριδή, και τον Φωτογράφο Κωνσταντίνο Κουτουλάκη από άκρη σε άκρη της Κρήτης κατέγραψαν με κόπους και θυσίες κάθε ωμότητα τόσο από τους Ιταλούς όσο και από τους Γερμανούς κατακτητές.
Στην έκθεσή του ο Νίκος Καζαντζάκης, μεταξύ άλλων γράφει για τα Ανώγεια: «Την 13ην οι Γερμανοί συμπληρώσαντες την κύκλωσιν, εισήλθον εις τα Ανώγεια και διέταξαν τους υπολειφθέντας κατοίκους (θα ήσαν περί τα 1.500 γυναικόπαιδα) να αναχωρήσουν εντός ημισείας ώρας προς την κατεύθυνσιν του Γενή-Καβέ, οπόθεν να διασκορπισθούν εις τα διάφορα χωρία της Ρεθύμνης. Μετά ταύτα, προέβησαν εις Ολοκαύτωμα, γενικήν λεηλασίαν του χωρίου, πλουσιωτάτου εις κτηνοτροφικά και εριουργικά προϊόντα. Μετά την δήλωσιν εκάστη οικία εκαίετο πρώτον και έπειτα ανετινάσσετο δια δυναμίτιδος. Κάθε νύκτα οι Γερμανοί απεσύροντο εις τα Σείσαρχα και την πρωϊαν επανήρχοντο. To μέγεθος της λεηλασίας θα κατανόηση κανείς, όταν λάβη υπ’ όψιν ότι αυτή διήρκεσεν από της 13 Αυγούστου μέχρι της 5 Σεπτεμβρίου. Κατά την διάρκειαν της διαρπαγής οι Γερμανοί εφόνευσαν εντός του χωρίου τον Γ. Σπιθούρην, μη δυνηθέντα ν’ αποχωρήση μετά των άλλων κατοίκων, επίσης τους παραλύτους εξαδέλφους Κωνστ. και I. Ξυλούρην (ή Κίτρη), και τον υπέργηρον Νικ. Αεράκην, εις τας αγκάλας του οποίου έθεσαν, μετά την εκτέλεσιν, δεξιά και αριστερά τα πτώματα δύο χοίρων προς χλευασμόν. Δύο αδελφαί, η χήρα Εμμ. Καλλέργη και η χήρα Εμμ. Καβλέντη, η χωλή Ειρήνη Καραϊσκου και η Ευαγγ. Ιω. Πασπαράκη, αρνηθείσαι ν’ αποχωρήσουν και προτιμήσασαι τον θάνατον απέθανον καείσαι και καταχωθείσαι έπειτα υπό τα ερείπια των ανατιναχθεισών οικιών των. Επίσης οι Γερμανοί εφόνευσαν τον εκ τραύματος της κεφαλής παράφρονα Εμμ. I. Σαλούστρον. Πολλοί άλλοι εφονεύθησαν εις τα πέριξ… Η επίσημος κατάστασις της Νομαρχίας Ρεθύμνης αναφέρει 117 Ανωγειανούς εκτελεσθέντας κατά την περίοδον της κατοχής…»
Οι Ανωγειανοί, πήραν την απόφαση πέρα από το θρήνο και τις μαύρες μέρες και έχτισαν την ‘Ανω Γη του Ψηλορείτη, από την αρχή. Συνέχισαν έως και σήμερα να μάχονται, τις βροχές, το χιόνι, τους αέρηδες, να συμφιλιώνονται με τη φύση και να ατενίζουν τον καυτό ήλιο και τη λάμψη του, χωρίς να μισοσφραγίζουν τα μάτια τους. Με αυτά τα μάτια της περηφάνιας βλέπουν στον ορίζοντα τον κόσμο που πάντα ονειρεύονται και φαντάζονται. Τον κόσμο που αναφέρουν στα τραγούδια τους, στις μαντινάδες τους, στα κείμενα τους, στα βιβλία και τα παραμύθια τους προς τα παιδιά. Τον κόσμο του έρωτα, της αγάπης, του πολέμου για λευτεριά, ενός κόσμου ντυμένου με το πέπλο της δημοκρατίας, φιλόξενου και αλληλέγγυου, του κόσμου που περήφανα μπορεί από τις στάχτες του πάντα να ξαναγεννιέται. Γι’ αυτό οι Ανωγειανοί μπορούν και μόνοι τους και με άλλους ανθρώπους… Μπορούν να αντέχουν, να γιατρεύονται και να παίρνουν από το χέρι τα μικρά κοπέλια και τις κοπελιές για να τους διδάξουν, να μη σκύβουν το κεφάλι. Αυτός είναι και ο λόγος που οι περισσότεροι νέοι των Ανωγείων δεν εγκαταλείπουν το χωριό και παραμένουν στις δυσκολίες για επιβίωση πρωταγωνιστές.
Μιλούν με μαντινάδες και λένε: «T’ Ανώγεια είναι ο κορμός τα φύλλα ειν’ οι άλλοι, κι όποιος τσι ρίζες του ξεχνά είναι ντροπή μεγάλη». «Του τόπου η παράδοση πρέπει να συνεχίσει, Ανωγειανός γεννήθηκες, το χνάρι σου μη σβήσει». «Φύγετε σύννεφα ‘πο μπρος, ο ήλιος να προβάλλει, για δε μπορώ να τη θωρρώ ..τη καταχνιά σας πάλι».
Δημοσιεύθηκε σε: Ιστορία
Στην ΧαΪμαλίνα που φεύγει…
12/08/2017
Δυο μέρες τώρα τ’ Ανώγεια ζούσαν στον παλμό της. Είχαν την έννοια της, ακολουθούσαν τα βήματα της. Σήμερα η Χαϊμαλίνα φεύγει… Όμως ποτέ μια τέτοια παρουσία δεν φεύγει έτσι απλά, δεν χάνεται. Αφήνει πίσω της το άρωμα της, τους χορούς, τα τραγούδια της, τα ουσιαστικά και τα ρήματα της. Αφήνει πίσω την …πατουχιά τζη!
Το διήμερο φεστιβάλ ήταν για τα Ανώγεια μια γιορτή. Γιορτή αντιφασιστική, γιορτή αντιρατσιστική. Μια γιορτή ζωής, ενάντια σε ότι θέλει να την πατάξει. Ενάντια σε ότι θέλει να την αποχυμώσει, να την αποχρωματίσει, να την ακινητοποιήσει, να την κάνει να σωπάσει. Ήταν μια γιορτή χρωμάτων, κίνησης, γεύσεων και λόγου. Μια γιορτή συμμετοχής και συν κίνησης.
Άνθρωποι πολλοί, άνθρωποι ωραίοι, άνθρωποι από παντού. Κυρίως νέοι, μα όχι μόνο. Και μικρά παιδιά! Πολλά μικρά παιδιά που έζησαν από κοντά το φεστιβάλ σε όλους του χώρους του. Άνθρωποι που γέμισαν τον τόπο.
Ο Σκακιστικός Όμιλος Ανωγείων με μεγάλη χαρά συμμετείχε στο φεστιβάλ. Όλα τα παιδιά του συλλόγου απόλαυσαν αυτή τη συμμετοχή. Την πρώτη μέρα είχαμε το Αντιφασιστικό – Αντιρατσιστικό Τουρνουά μπλιτς. Συμμετείχε πολύς κόσμος, ακόμα και παιδιά που μόλις είχαν μάθει τις κινήσεις. Σε τέτοιες διοργανώσεις νικητές είναι όλοι οι συμμετέχοντες, αλλά για την ιστορία να αναφέρουμε πως την 1η θέση κατέλαβε ο Γιάννης Χαιρέτης.
Την δεύτερη ημέρα, είχαμε το σιμουλτανέ του Κωστή Μεγαλιού με δέκα αντιπάλους (για την ιστορία ο Κωστής κέρδισε εννέα παρτίδες και έκανε μια ισοπαλία με τον Γιάννη Χαιρέτη). Θέλουμε να ευχαριστήσουμε θερμά τον Κωστή για την προσφορά και την συμμετοχή του.
Και τις δύο ημέρες έγινε εκμάθηση των βασικών κανόνων του παιχνιδιού και των κινήσεων από μέλη του ΣΟ Ανωγείων προς τα παιδιά του κέντρου φιλοξενίας, αλλά και όποιον άλλο το επιθυμούσε.
Στα παιδιά των ΑνωγειαΝέων αξίζουν πολλά συγχαρητήρια γι’ αυτό που δημιούργησαν.
Εγώ θέλω να τους ευχαριστήσω προσωπικά γι’ αυτήν την ανάταση που βίωσα και την νιώθω να πλημμυρίζει όλο τον τόπο. Δύναμη να’ χουν (που έχουν) να συνεχίσουν!
Όμορφη Χαϊμαλίνα, σε χαιρετώ!
Καλή αντάμωση!
ΥΓ1. Στις 13 Ιουλίου το βράδυ, ως παράλληλη εκδήλωση του 6ου Διεθνούς Σκακιστικού Όπεν των Ανωγείων, τα παιδιά από τους ΑνωγειαΝέους παρουσίασαν στο Μεϊντάνι το φεστιβάλ που επρόκειτο να γίνει. Ο Γιαλαύτης παρακολουθούσε προσεχτικά και σε όποιον τον παρατήρησε ήταν φανερό ότι κάτι ετοίμαζε. Πράγματι μετά το τέλος της παρουσίασης, έτσι όπως αυτός ξέρει, με ένα τετράστιχο, μια μαντινάδα, μετέτρεψε σε λόγο τη σκέψη:
Δικαίωμα έχει ο κάθαείς
Όπως ποθεί να ζήσει
Κι αν έχει σύνορα η γης
Δεν τα βαλε η φύση
Σκακιστικός Όμιλος Ανωγείων
Δημοσιεύθηκε σε: Τελευταία Νέα
Ω! Παναγιά μου Ανωγειανή που ‘σουν αυτή την ώρα..
Όντεν εβάναν τη φωθιά στα ξακουσμένα Ανώγεια…
Η 13η Αυγούστου αποτελεί για όλους τους Ανωγειανούς όπου γης η σπουδαιότερη ημέρα μνήμης και τιμής για τους αγώνες και τις θυσίες των προγόνων μας, καθώς εκείνη την μαύρη ημέρα ξεκίνησαν οι Ναζί φασίστες το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων 73 χρόνια πριν, ισοπεδώνοντας το χωριό από άκρη σ’άκρη, μην καταφέρνοντας όμως ούτε στο ελάχιστο να υποτάξουν το φρόνημα και την πίστη των κατοίκων του για Ελευθερία και Ανεξαρτησία. Οι Γερμανοί φασίστες έκαψαν 940 οικίες, δολοφόνησαν γέρους και ανήμπορους μέσα στο σπίτι τους, κατέστρεψαν, λεηλάτησαν, βεβήλωσαν εκκλησίες και ιερά του τόπου αλλά ουδέποτε έκαμψαν έστω και στο ελάχιστο την δίψα του Ανωγειανού για αντίσταση σε οποιαδήποτε μορφή κατοχής. Οι Γερμανοί αποχώρησαν από τα Ανώγεια στις 5 Σεπτεμβρίου αφήνοντας όρθιες αλλά βεβηλωμένες μόνο τις τρεις εκκλησίες. Χαλάσματα, πέτρες και μπάζα παντού, όπως και η μυρωδιά του θανάτου, αλλά οι Ανωγειανοί θα ορθοποδήσουν και μαζί με τους υπόλοιπους ελεύθερους πολίτες της Ευρώπης θα συντρίψουν λίγους μήνες αργότερα τον Χίτλερ και θα κερδίσουν την Ελευθερία τους.
“…Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου.”
Χανιά 13-8-44 0 Στρατηγός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης X. ΜΙΛΛΕΡ
Η πλάκα στο Αρμί πάντα θα θυμίζει σε όλους μας την διαταγή ισοπέδωσης του αδίστακτου φρούραρχου Κρήτης Χ.Μίλλερ. Πέντε επειδή, πέντε αιτίες που με αυτές οι Γερμανοί θέλησαν να δικαιολογήσουν άλλη μια εγκληματική πράξη τους, την ισοπέδωση ενός χωριού, την εκτέλεση των κατοίκων, των ξεριζωμό των επιζησάντων. Πέντε επειδή, με ένα όμως, το σπουδαιότερο, να μην καταγράφεται στην διαταγή ισοπέδωσης: Επειδή οι Ανωγειανοί έχουν αδούλωτη και ανυπότακτη ψυχή..
Η εκτέλεση της διαταγής του Μίλλερ ήταν άμεση και στις 13 Αυγούστου 1944 άρχισε το κάψιμο και η ισοπέδωση των Ανωγείων, που κράτησε μέχρι τις 5 του Σετέμπρη.Σημαντικός όγκος γερμανικού στρατού σενεπικουρούμενος από ένα ικανό αριθμό δοσίλογων-κεσταμπιτών καίνε τα πάντα και στη συνέχεια γκρεμίζουν τους εναπομείναντας τοίχους, αφού πρώτα λεηλατούν και αρπάζουν όσα πολύτιμα αγαθά υπήρχαν στο πλούσιο κεφαλοχώρι και υπήρχαν πολλά, τα οποία μεταφέρουν στα Σείσαρχα και από κει σε διάφορα γερμανικά κέντρα και σπίτια δοσίλογων.Το μίσος και η βαρβαρότητα κατά τη διάρκεια των 22 ημερών ολοκαυτώματος των Ανωγείων ξεπερνά κάθε όριο λογικής και φαντασίας. Αρκετοί γέροντες και γυναίκες που έμειναν κρυπτόμενοι στο χωριό και άρρωστα παιδιά που δεν μπορούσαν να μετακινηθούν, καίγονται ή καταπλακώνονται από τα ερείπια και οποιοσδήποτε κινούμενος στόχος τίθεται στο στόχαστρο των Γερμανοκεσταμπιτών. Δύο παιδιά και είκοσι πέντε άντρες και γυναίκες εκτελούνται η καταπλακώνονται από τα χαλάσματα και είναι οι ακόλουθοι:-Αεράκης Νικόλαος-Βρέντζος Εμμανουήλ-Βουιδάσκης Βασίλειος-Βλατά Ελένη-Κοκοσάλη Αμαλία-Κουβίδης Μιχαήλ-Καβλέντη Αγάπη-Καλλέργη Αικατερίνη-Καραίσκου Ειρήνη-Ξυλούρης Στέφανος (παιδί 8 ετών)-Ξυλούρης Κων/νος-Ξυλούρης Ιωάννης-Πατραμάνη Ελένη-Πετροκόπος Κων/νος-Πασπαράκη Ευαγγελία-Σκουλάς Εμμανουήλ-Σκουλά Όλγα-Σκουλά Ανδρονίκη-Σαλούστρου Αικατερίνη-Σαλούστρου Ειρήνη-Σαλούστρος Εμμανουήλ– Σπαχή Αφροδίτη-Χαχλιούτης Κων/νος (παιδί 14 ετών)-Σπιθούρης Γεώργιος-Παπαδιός Εμμανουήλ-Κουτάντος Σωκράτης-Κουταντος ΙωάννηςΑπό τα εκτελεστικά αποσπάσματα σώζονται δια της φυγής, τρεις Ανωγειανοί οι : Μιχάλης Ρούλιος, Στέφανος Χαιρέτης και Ιωάννης Σουλτάτος ή Αλισαβογιάννης.Χαρακτηριστικό της τόλμης και της στωικότητας που οι Ανωγειανοί αντιμετώπιζαν το θάνατο, στις δύσκολες εκείνες ώρες της καταστροφής και του ολέθρου, είναι και το ακόλουθο περιστατικό: «Ο Αριστείδης Πασπαράκης ή Αλμπάτης, υπερήλικας κατά την περίοδο καταστροφής των Ανωγείων, διέμενε μόνος σε ένα μικρό σπιτάκι που είχε κτίσει σε αγρόκτημα του στο Μέσα Πλατάνι, κάτω από τα Σίσσαρχα. Μια μέρα τον επισκέφθηκε ο περιπλανώμενος, όπως και οι υπόλοιποι Ανωγειανοί, επίσης γέροντας Μιχάλης Παπαδιός η Τζιομιχάλης. Την ώρα που οι δύο γέροντες καθόταν στο σπιτάκι κατέφθασε ένας Γερμανός από τα Σίσαρχα και οργισμένος τους διέταξε να σηκωθούν για να τους εκτελέσει, να τους κάνει «καπούτ» όπως τους είπε. Και ο Αλμπάτης απευθυνόμενος στο Τζιομιχάλη.
– Σήκω, μουρέ, στάσου ανατολικά και κάμε το σταυρό σου. Μια φορά, μουρέ, θα ποθάνουμε, ας ποθάνουμε σήμερο!!Ο Γερμανός τους έβγαλε στον οψιγιά, πάνω από το σπιτάκι κι εκεί έχοντας γυρισμένη την πλάτη προς τον εκτελεστή, περίμεναν τη βολή.Οι στιγμές περνούσαν βασανιστικές χωρίς ο Γερμανός να πραγματοποιεί την απειλή του.Κάποια στιγμή ο Αλμπάτης γύρισε και είδε το Γερμανό να έχει κατεβασμένο το όπλο και τον άκουσε να του λέει:-Νιξ παππού, καπούτ σήμερο. Αύριο καπούτ!Κι ο Αλμπάτης-Έπαε θαν είμαι γω και αύριο μονό να ‘ρθέις.Την επάυριο οι δύο γέροντες πήγαν στις συκιές που ήταν απέναντι στο σπιτάκι να βρούν κανένα σύκο να το φάνε και να ξεπεινάσουν και αφού βοσκήθηκαν ο Αλμπάτης λέει στο Τζιομιχάλη:-Αιντε, μουρέ, Μιχάλη να πάμε στο σπιτάκι γιατί μπορεί να ρθεί κείοσες, εννοώντας το Γερμανό. Άμεσα όμως πήρε την απάντηση.Για γροίκα είντα λέει! Εγώ δε πάω!Αργότερα ο Αλμπάτης διηγούμενος το περιστατικό στους Σαρχιανούς τους είπε ότι γύρισε στο σπιτάκι και :-Έκεια τονε περίμενα πολλή ώρα, μα δεν εγύρισε ο κερατάς .Οι Γερμανοί ανερχόμενοι από διάφορα σημεία για να πραγματοποιήσουν το ολοκαύτωμα των Ανωγείων συνέλαβαν 31 άντρες από διάφορα χωριά το Μαλεβυζίου και Μυλοποτάμου και Ανωγειανούς, τους μετέφεραν στα Σείσαρχα κι από κεί καθημερινά τους χρησιμοπιούσαν ως αγωγιάτες για να μεταφέρουν τα πάσης φύσεως υλικά αγαθά, που άρπαξαν από το χωριό πριν γκρεμίσουν και κάψουν τα σπίτια του.Στις 22 Αυγούστου θεωρώντας ότι δε χρειαζόνταν άλλο τους αγωγιάτες, πήραν την απόφαση να τους εκτελέσουν. Από την εκκλησία της Αγίας Παρασκευή Σεισάρχων όπου οι αγωγιάτες διέμεναν, υπό φρούρηση, παρελαμβαναν ένα-ένα και οδηγώντας τον στο ρυάκι, 150 περίπου μέτρα νοτιοανατολικά των Σεισάρχων, τους έστηναν στην άκρη μικρού γκρεμού και τους εκτελούσαν. Ευνόητο ότι, ο 31ος πρέπει να θεωρηθεί ότι εκτελέστηκε 31 φορές.Τι βαρβαρότητα!!α ονόματα των εκτελεσθέντων είναι χαραγμένα σε απλό και ωραίο μνημείο στην πλατεία των Σεισάρχων , στην κορυφή του οποίου είναι γραμμένη η μαντινάδα του Βασίλη Καλομοίρη, γιού εκτελεσθέντα, η οποία μας λέει:«Στη θύελλα του φασισμούΠου τη φωθιά σκορπίζει,Μόνο με αίμα το δεντρόΤης λεφτεριάς ανθίζει!»Ανάμεσα στους εκτελεσθέντες και 7 Ανωγειανοί οι ακόλουθοι:1)Πατραμάνης Εμμανουήλ, 2)Καλομοίρης Γεώργιος, 3)Καλομοίρης Κων/νος, 4) Μανουράς Ευγένιος, 5) Κοκοσάλης Νικόλαος, 6)Καραμπίνης Χαράλαμπος και 7) Σκουλάς Κων/νος.Μια μέρα πριν την εκτέλεση των πατριωτών στα Σείσαρχα στις 21-8-1944, οι Γερμανοί πραγματοποιούν κλοιό στο Καμαράκι Μαλεβυζίου και συλλαμβάνουν μέσα σ’ αυτό και στην ευρύτερη περιοχή του 24 άνδρες, τους οποίους οδηγούν στον ανατολικό πόρο του φαραγγιού των Γωνιών όπου τους εκτελούν πλην του Ιωάννη Σουλτάτου, ο οποίος κατάφερε να διαφύγει και να σωθεί κατά την ώρα της εκτέλεσης. Μέσα στους 23 εκτελεσθέντες συμπεριλαμβάνονται και τρεις Ανωγειανοί οι :1) Μαυρόκωστας Βασίλειος 2) Παπαδιός Ιωάννης και 3)Σουλτάτος Μιχαήλ.Την ίδια περίοδο, άλλο γερμανικό απόσπασμα ερευνώντας το Ζωνιανό αόρι συλλαμβάνει 4 Ζωνιανούς τους : 1) Κων/νο Παρασύρη ή Κάτσουνα 2) Κάββαλο Γεώργιο 3) Κλίνη Μιχαήλ 4) Κλίνη Ιωάννη τους οποίους οδηγεί στη θέση Ρουσαλίμνη και από κει στην πορεία τους προς τ΄ Ανώγεια, σταματά λίγο πιο πάνω από αυτά και τους εκτελεί στη θέση «Πετριάς» και ακόμη 3 Παπαδιούδες Ανωγειανοι: Παπαδιός Στυλιανός, Παπαδιός Εμμανουήλ και Παπαδιός Νικόλαος ευρισκόμενοι στο Στρούμπουλα και μη αντέχοντας τη πείνα, κατεβαίνουν στην Τύλισσο για να βρούν κάτι να φάνε, συλλαμβάνονται από τους Γερμανούς στη θέση «Αλώνια» και εκτελούνται επί τόπου.Πάράλληλα με το ολοκαύτωμα των Ανωγείων πραγματοποιείται και το ολοκαύτωμα της Δαμάστας. Τριάντα νέοι Δαμαστιανοί εκτελούνται στη θέση «Κερατίδι» και τρεις ακόμη 2 γυναίκες και 1 άντρας χάνουν της ζωή τους κατά την περίοδο του σαμποτάζ και της καταστροφής της Δαμάστας.
O Nίκος Kαζαντζάκης γράφει για την καταστροφή
H λεηλασία των Aνωγείων κράτησε από τις 13 Aυγούστου μέχρι τις 5 Σεπτεμβρίου του ’44 Tον Ιούλιο του 1945, ένα σχεδόν χρόνο μετά την καταστροφή των Ανωγείων από τους Γερμανούς Ναζιστές, ο Νίκος Καζαντζάκης θα επισκεφθεί τα Ανώγεια ως υπεύθυνος της Κεντρικής Επιτροπής για τη διαπίστωση των Γερμανικών ωμοτήτων κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Κρήτη. Mετά από εντολή της κυβέρνησης και με τη βοήθεια των Ι. Κακριδή, Ι. Καλιτσουνάκη και Κ. Κουτουλάκη κατέγραψε το χρονικό της καταστροφής.
«Το μεγαλύτερον χωρίον της Κρήτης, τα ΑΝΩΓΕΙΑ, εις τα σύνορα των νομών Ηρακλείου και Ρεθύμνης, με 940 οικίας και 4.000 κατοίκους έρχεται χρονολογικώς πρώτον των κατά την περίοδον ταύτην καταστραφέντων σοινικισμών της νήσου. Οι Γερμανοί δεν είχον εγκαταστήσει εδώ μόνιμον φυλάκιον, μόνον μπλόκα έκαμνον από καιρού εις καιρόν. Το πρώτον έγινεν εις τας 16/2/42, οπότε, καταζητούντες 8 άτομα, συνέλαβον τα 5 εξ αυτών και άλλους 4, τους οποίους εφυλάκισαν επί δύο μήνας. Η εις το χωρίον επιβληθείσα εξ αρχής αγγαρεία ήτο να προσέρχονταιι καθ’ εκάστην 500 άνδρες και να εργάζωνται διά λογαριασμόν των Γερμανών. Οι Ανωγειανοί όμως, δεν προσήρχοντο, διότι ως λαός, ποιμενικός κυρίως, δεν ηδύνατο να εγκαταλείψουν τα ποίμνιά των. Ο αριθμός ούτος ηλαττώθη κατόπιν εις το ήμισυ, και πάλιν όμως οι κάτοικοι ουδεμίαν προθυμίαν έδειχναν να συμμορφωθούν προς την διαταγήν. Φυλακίσεις γερόντων και γυναικών του χωρίου εν Ρεθύμην προς εκβιασμόν, ουδέν αποτέλεσμα έσχον. Δι αυτό εξεδόθη απόφασις κατά τας αρχάς του 1943, να κατεδαφιστούν 16 οικίαι των Ανωγείων προς σωφρονισμόν και προειδοποίησιν.
Επειδή την διαταγήν αυτή ο Φρούραρχος Ρεθύμνης, απόγονος του κατά την μάχην του Πέτα τραυματισθέντος φιλέλληνος στρατηγού Νόρμαν, δεν έσπευσε να την εκτελέση, αλλ’ ελθών εις τα Ανώγεια, εζήτησε φιλικώς να πείσει τους κατοίκους να υπακούσουν εις την διαταγήν της αγγαρείας, μετετέθη αμέσως εκ της θέσεως του. Τον Μάϊον του 1943, εις νέαν εξόρμησιν των Γερμανών, εφονεύθησαν 3 βοσκοί, μεταξύ των οποίων και ο 13ετής Βασ. Κ. Ξυλούρης, απήχθησαν δε και 2.000 αιγοπρόβατα εις τας 19/8/1943 συνελήφθησαν 9 άνδρες (4 εκ της οικογενείας Κουνάλη, 4 εκ της οικογ. Σμπώκου και εις Σταυράκης ονόματι), εξ ων 2 εδραπέτευσαν οι λοιποί ενεκλείθησαν εις τας φυλακάς Αγίας, αποστελλόμενοι δε ύστερον εις την Γερμανίαν, επνίγησαν καθ’ οδόν. Εις τας 3/9/43, έγινε νέα εξόρμησις καθ ήν οι Γερμανοί απήγαγον όσα αιγοπρόβατα συνήντησαν (4-5000), τον δε ποιμένα Μιχ. Βρέντζον, αφού τον εχρησιμοποίησαν ως οδηγόν, διέταξαν να φύγη έπειτα, πυροβολήσαντες δε εκ των όπισθεν εφόνευσαν. Εις τας 13/2/44 εκύκλωσαν πάλιν το χωρίον και συγκέντρωσαν όλους τους κατοίκους εις το σχολείον συμπαρέλαβον 11 άνδρας με την δικαιολογίαν ότι εδοκίμασαν να φύγουν. Τι απέγιναν οι άνδρες ούτοι, δεν εγνώσθη. Λέγεται ότι ετυφεκίσθησαν εις θέσιν Καρτερός.
Εις τας 7/8/44 ήλθεν ο διαβόητος δια την ωμότητά του γερμανός επιλοχίας «Σήφης», φρούραρχος του Γενή-Κααβέ με απόσπασμα τεσσάρων γερμανών και τεσσάρων ιταλών, συνέλαβον όσας γυναίκας και παιδίαα εύρον, και αγρίως ξυλοκοπούντες αυτά τα ωδήγησαν προς το Γενή-Κααβέ με την κατηγορίαν ότι οι άνδρες δεν εδέχοντο να πηγαίνουν εις την αγγαρείαν.
Ολίγον όμως έξω του χωρίου τους προσέλαβο οι αντάρται, εφόνευσαν τους άνδρας του αποσπάσματος και απηλευθέρωσαν τα γυναικόπαιδα. Την επομένην έγινεν το σαμποτάζ της Δαμάστας υπό Ανωγειανών, καθ’ ό εκάησαν 3 γερμανικά αυτοκίνητα και εφονεύθησαν περί τους 15 Ιταλούς, αιχμαλωτισθέντων και 7. Την επομένην, 9/8 ήλθον, περί τους 60 Γερμανούς εις τα Ανώγεια οι άνδρες έλειπον, αλλ’ αι γυναίκες τους περιεποιήθησαν’ οι Γερμανοί εφέρθησαν μετά μεγάλης προσηνείας, εις ουδεμίαν διαρπαγήν προέβησαν, εζήτουν μόνον από τας γυναίκας πληροφορίας περί της κατά του αποσπάσματος του «Σήφη»’ επιθέσεως των ανταρτών.
Εις τας 12/8 το εσπέρας οι άνδρες του χωρίου ειδοποιηθέντες ότι έρχονται πολλοί Γερμανοί, έφυγον, και ούτω προελήφθησαν πολλαί εκτελέσεις. Την 13ην οι Γερμανοί συμπληρώσαντες την κύκλωσιν, εισήλθον εις τα Ανώγεια και διέταξαν τους υπολειφθέντας κατοίκους (θα ήσαν περί τα 1500 γυναικόπαιδα) να αναχωρήσουν εντός ημισείας ώρας προς την κατεύθυνσιν του Γενή-Κααβέ, όποθεν να διασκορπισθούν εις τα διάφορα χωρία της Ρεθύμνης. Μετά ταύτα προέβησαν εις γενικής λεηλασίαν του χωρίου-πλουσιωτάτου εις κτηνοτροφικά και εριουργικά προϊόντα. Μετά την δήλωσιν εκάστη οικία εκαίετο πρώτον και έπιτα ανετινάσσετο διά δυναμίτιδος. Κάθε νύκτα οι Γερμανοί απεσύροντο εις τα Σείσαρχα και την πρωϊαν επανήρχοντο. Το μέγεθος της λεηλασίας θα κατανοήση κανείς, όταν λάβη υπ’ όψιν ότι αυτή διήρκεσεν από της 13 Αυγούστου μέχρι της 5 Σεπτεμβρίου.
Κατά την διάρκειαν της διαρπαγής οι Γερμανοί εφόνευσαν εντός του χωρίου τον Γ. Σπιθούρην, μη δυνηθέντα ν’ αποχωρήση μετά των άλλων κατοίκων, επίσης τους παραλύτους εξαδέλφους Κωνστ. και Ι. Ξυλούρην (ή Κίτρη), και τον υπέργηρον Νικ. Αεράκην, εις τας αγκάλας του οποίου έθεσαν, μετά την εκτέλεσιν, δεξιά και αριστερά τα πτώματα δύο χοίρων προς χλευασμόν. Δύο αδελφαί, η χήρα Εμμ. Καλλέργη και η χήρα Εμμ. Καβλέντη, η χωλή Ειρήνη Καραϊσκου και η Ευαγγ. Ιω. Πασπαράκη, αρνηθείσαι ν’ αποχωρήσουν και προτιμήσασαι τον θάνατον απέθανον καείσαι και καταχωθείσαι έπειτα υπό τα ερείπια των ανατιναχθεισών οικιών των. Επίσης οι Γερμανοί εφόνευσαν τον εκ τραύματος της κεφαλής παράφρονα Εμμ. Ι. Σαλούστρον.
Πολλοί άλλοι εφονεύθησαν εις τα πέριξ. Οι Γερμανοί κατέστρεψαν και τα 4 τυροκομεία της περιοχής και απήγαγον τα ποίμνια των κατοίκων όσα δεν ηδυνήθησαν να συμπαραλάβουν, τα εφόνευσαν. Σήμερον από τας 940 οικίας των Ανωγείων δεν έχει απομείνει ούτε μία το νεόδμητον σχολείον ανετινάχθη, αι 3 εκκλησίαι, τας οποίας οι Γερμανοί είχον μεταβάλει εις σταύλους, έχουν επίσης υποστή ζημίας εκ ωτν πέριξ ανατινάξεων. Η επίσημος κατάστασις της Νομαρχίας Ρεθύμνης αναφέρει 117 Ανωγειανούς εκτελεσθέντας κατά την περίοδον της κατοχής»…
Δεν είναι ιστορικά εξακριβωμένο πότε ακριβώς τέθηκαν τα θεμέλια του οικισμού των Ανωγείων. Πολλοί υποστήριξαν ότι οι πρώτοι οικιστές των Ανωγείων ήταν κάτοικοι της γειτονικής αρχαίας πόλης Αξού και ότι στ’ Ανώγεια μετανάστευσαν οι πιο πολλοί κάτοικοι της πόλης αυτής μετά την καταστροφή της από του Ενετούς. Άλλοι πάλι έχουν την άποψη ότι οι Ανωγειανοί είναι κατευθείαν απόγονοι των αρχαίων Κουρητών και ιδαίων Δακτύλων. Το θέμα αυτό, της ίδρυσης των Ανωγείων, αποτέλεσε και αποτελεί αντικείμενο όχι μόνο της ιστορικής, αλλά και της αρχαιολογικής έρευνας.
Της περίοδο της Ενετοκρατίας τα Ανώγεια ήταν το μεγαλύτερο χωριό της Επαρχίας Μυλοποτάμου (μαρτυρία ότι Ενετοί εγκαταστάθηκαν σ’ αυτό αποτελεί το ενετικό κτίσμα του Τσίπουρα).
Την περίοδο της Τουρκοκρατίας υπάρχει πλούσιο ιστορικό υλικό που καταδεικνύει τη συμμετοχή των κατοίκων στον αγώνα για τη λευτεριά, διαθέτοντας μια πλειάδα εκλεκτών καπετάνιων αρματολών με σημαντική δράση σε όλη την περιοχή του Μυλοποτάμου. Τα Ανώγεια υπήρξαν επαναστατικό κέντρο την περίοδο αυτή και το 1822 για πρώτη φορά στην ιστορία τους πυρπολήθηκαν από το Σερίφ Πασά. Το 1866 ο Ρεσίτ Πασάς απέτυχε να καταλάβει τα Ανώγεια αφού αποκρούστηκε από τους κατοίκους του. Όμως το Μάϊο του 1867 τα Ανώγεια πυρπολήθηκαν για δεύτερη φορά. Ο πόλεμος των Ανωγειανών κατά των Τούρκων υπήρξε συνεχής και αδιάλειπτος.
Με την είσοδο του 20ου αιώνα και την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα οι Ανωγειανοί δίνουν το παρόν το κάλεσμα της πατρίδας. 78 νεκροί των πολέμων 1900-1940.
Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος βρίσκει του Ανωγειανούς στις επάλξεις. Συγκροτούν δυο ένοπλες αντάρτικες ομάδες την ΕΑΟ “Ο Ψηλορείτης” και του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ προσφέροντας αξιοθαύμαστες υπηρεσίες.
Τόσο τολμηρή υπήρξε η προσφορά των Ανωγείων στον αγώνα κατά των κατακτητών που τ’ Ανώγεια για τρίτη φορά στην ιστορία τους, 13 Αυγούστου 1944, πυρπολούνται από τους Γερμανούς. Νεκροί αλβανικού πολέμου:19. Νεκροί κατοχής: 122.
“..και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ..”
Για μια ακόμη φορά ο διαβολικός ρόλος της Αγγλικής Διπλωματίας όπως τον μεταφέρει οΕλληνας Ηρωας Κίμων Ζωγραφάκης ή Blacκman (ο οποίος σε αντίθεση με Κάποιους άλλους που υπηρέτησαν στον Αγγλικό Στρατό και δέχθηκαν τιμές και το διατρανώνουν κιόλας) τους έφτυσε κατάμουτρα λέγοντας είμαι Ελληνας και από την Ελλάδα θα τιμηθώ.
Δημοσιεύθηκε σε: Τελευταία Νέα