Ολόκληρη η διάλεξη που έδωσε στο Πανεπιστήμιο του Βουκουρεστίου ο ΓΙΩΡΓΗΣ ΚΑΡΑΤΖΗΣ, καλεσμένος από τον τομέα νεοελληνικών σπουδών του Τμήματος κλασσικής φιλολογίας.

Ο παραδοσιακός-λαϊκός πολιτισμός κάθε τόπου, λέγεται ότι είναι η πραγματική ταυτότητα, ο καθρέπτης του αντίστοιχου λαού, και όσο αυτή η ταυτότητα διατηρείται ζωντανή, τόσο και ο λαός αυτός έχει τη δυνατότητα να υπάρχει  όπως αυτός επιλέγει και όπως ο ίδιος επιθυμεί. Οι διάφορες αξίες ηθικές, πνευματικές, κοινωνικές και άλλες, που έχουν αποθησαυριστεί στην πορεία πολλών χρόνων, και έχουν ενσωματωθεί στην καθημερινότητα των ανθρώπων, αποτελούν τους κυρίαρχους κώδικες λειτουργίας της κάθε κοινωνίας, και σηματοδοτούν το επίπεδο του πολιτισμού της. Συμβαίνει βέβαια κάποιες φορές, οι κώδικες αυτοί, να περιέχουν αρκετά συντηρητικά στοιχεία, και αρνητικά ακόμη χαρακτηριστικά, ώστε να χρειάζεται σ’αυτή την περίπτωση να καταβάλλει κάποια προσπάθεια η κοινωνία προκειμένου να απαγκιστρωθεί  απ’αυτά. Ωστόσο η ύπαρξη των παραδοσιακών αυτών κωδίκων λειτουργεί κατά το μεγαλύτερο μέρος  ευνοϊκά, και ορίζει με ευκρίνεια και αξιοπιστία τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ταυτότητας αυτής της κοινωνίας. Της κάθε κοινωνίας που οφείλει να διατηρεί τα ωφέλιμα χαρακτηριστικά και να απορρίπτει τα αρνητικά που μοιραία συνυπάρχουν μέσα στο πολυσύνθετο σώμα της. Διαβάστε την συνέχεια... »

Από αριστερά, Κώστας Καλέργης,(ηχοληψία), Γιώργης Καράτζης, Κώστας Φασουλάς, Αριστείδης Χαιρέτης, Μήτσος Σταυρακάκης

Η μαντινάδα ως ποίηση προσωπική, υπό  την έννοια ότι αποτελεί έκφραση του προσωπικού βιώματος, απορρέει από τις βιωμένες εμπειρίες. Μέσα απ’ αυτήν καθρεπτίζεται ο  ψυχικός κόσμος του ατόμου, που χρωματίζεται ή αρωματίζεται από προσωπικά σημεία αναφοράς οικεία και προσφιλή. Η μαντινάδα αποτελεί μια καθολική εκφραστική φόρμα, με την οποία εκδηλώνεται η ποιητική διάθεση του λαού, υπογραμμίζει ο καθηγητής Ερατοσθένης Καψωμένος. Προσφέρεται τόσο για την έκφραση ατομικών συναισθημάτων (λ.χ. ερωτικές μαντινάδες) όσο και για την έκφραση συλλογικών βιωμάτων (γνωμικές, ηρωικές, ιστορικές κ.λπ.)· τόσο για τη διαπροσωπική επικοινωνία (ερωτικοί διάλογοι, παράπονα, πείσματα, πειράγματα, μαντιναδομαχίες) όσο και για τις κοινωνικές τελετουργίες (γάμους, πανηγύρια, γλέντια).  Αυτήν την υψηλή ποίηση, «το φλογερό βέλος στο ερωτικό πύρωμα της καρδιάς» όπως έγραψε ο Στρατής Μυριβήλης, φιλοξενεί  το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας την Μεγάλη Εβδομάδα. Τρεις κορυφαίοι λαϊκοί ποιητές της Κρήτης διαβάζουν μαντινάδες της προσωπικής τους εργογραφίας, ηχογράφηση που έγινε ειδικά για το ραδιοφωνικό αυτό αφιέρωμα. Γνωστοί από τις συνεργασίες τους με τον Βασίλη Σκουλά,   τον Ρος Ντέιλι και τον  Ψαραντώνη, οι ποιητές  Γιώργης Καράτζης,  Αριστείδης Χαιρέτης και Μήτσος Σταυρακάκης, απαγγέλουν μαντινάδες κοινωνικές, ερωτικές, γνωμικές μέσα σε ένα κατανυκτικό ποιητικό περιβάλλον. Να σημειωθεί ότι είναι η πρώτη φορά που η ελληνική ραδιοφωνία φιλοξενεί  αφιέρωμα στην κρητική μαντινάδα.!! Την οργάνωση της παραγωγής, την επιμέλεια και την παρουσίαση έχει κάνει  ο Κώστας Φασουλάς. Οι ώρες μετάδοσης των μαντινάδων  είναι καθημερινά στις 10:00, – 18:15 –  13:55 και   20:30, ενώ  την   Κυριακή του Πάσχα  στις 16:00, ο Κώστας Φασουλάς, θα  αναφερθεί στο κορυφαίο αυτό ποιητικό είδος,  μέσα  από σχόλια μελέτες και αναφορές, που έχουν γραφεί για την μαντινάδα

Το αστεροσκοπείο του Σκίνακα

Ένα εντυπωσιακό λεύκωμα με τίτλο “Αστεροσκοπείο Σκίνακα: Με θέα το Σύμπαν”, των Γιάννη Παπαμαστοράκη και Μάκη Παλαιολόγου, που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, παρουσιάστηκε απόψε στο Ίδρυμα Ευγενίδου, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων “Βραδιές Βιβλίου”.

Το λεύκωμα προσφέρει στον αναγνώστη ένα συναρπαστικό ταξίδι μέχρι τα σύνορα του ορατού σύμπαντος, μέσα από μοναδικές έγχρωμες φωτογραφίες με τα τηλεσκόπια και τις ψηφιακές αστρονομικές κάμερες του Αστεροσκοπείου, που βρίσκεται στην κορυφή του Σκίνακα στoν Ψηλορείτη της Κρήτης, σε υψόμετρο 1.750 μέτρων.

Με αφετηρία το ηλιακό μας σύστημα και ενδιάμεσους σταθμούς μερικά από τα ωραιότερα αέρια νεφελώματα, σμήνη άστρων ή γαλαξίες που υπάρχουν στο ουράνιο στερέωμα, το κοσμικό “ταξίδι” του λευκώματος περιλαμβάνει τις εικόνες μερικών από τα πιο απομακρυσμένα ουράνια αντικείμενα που έχουν φωτογραφηθεί μέχρι σήμερα, όπως μακρινούς γαλαξίες, το φως των οποίων έφυγε προς τη Γη έως και πριν από 11 δισεκατομμύρια χρόνια.

Το λεύκωμα συνοδεύεται από μια απλή αλλά και γλαφυρή παρουσίαση των ουρανίων αντικειμένων, γραμμένη από έμπειρους αστρονόμους με βάση τα στοιχεία που προκύπτουν από τις πιο πρόσφατες αστρονομικές έρευνες.

Για το λεύκωμα μίλησαν οι Κανάρης Τσίγγανος, καθηγητής Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Δέσποινα Χατζηδημητρίου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Γραμματικάκης, ομότιμος καθηγητής φυσικής και πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης, καθώς και οι δύο συγγραφείς του λευκώματος, ο Γιάννης Παπαμαστοράκης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης και Μάκης Παλαιολόγου, δρ. αστροφυσικής, του Αστεροσκοπείου Σκίνακα. Την εκδήλωση συντόνισε ο Διονύσης Σιμόπουλος, διευθυντής του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου του Ιδρύματος Ευγενίδου.

Ο Μάκης Παλαιολόγου έλαβε το διδακτορικό του στην Αστροφυσική από το Πανεπιστήμιο του Ιλινόις των ΗΠΑ (Urbana – Champaign). Το κύριο ερευνητικό του αντικείμενο είναι η μελέτη της γέννησης των άστρων, παρουσία μαγνητικών πεδίων. Εδώ και είκοσι χρόνια ασχολείται με την παρατηρησιακή έρευνα μέσω ανάλυσης αστρονομικών ψηφιακών εικόνων στο Αστεροσκοπείο του Σκίνακα.

Ο Γιάννης Παπαμαστοράκης έλαβε το διδακτορικό του στην Αστροφυσική από το γερμανικό Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ Εξωγήινης Φυσικής και το Πολυτεχνείο του Μονάχου. Στο πλαίσιο συνεργασίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) και του Ινστιτούτου Max Planck, ίδρυσε το Αστεροσκοπείο του Σκίνακα. Το συγκεκριμένο αστεροσκοπείο (www.skinakas.org.gr) είναι άρτια εξοπλισμένο και θεωρείται ότι, χάρη στη θέση του, προσφέρει άριστες συνθήκες για αστρονομικές παρατηρήσεις στην Μεσόγειο.

Ακολούθησαν τα εγκαίνια της ομώνυμης Έκθεσης Φωτογραφίας με θέμα “Αστεροσκοπείο Σκίνακα: Με θέα το Σύμπαν”, στους ισόγειους χώρους του Ιδρύματος Ευγενίδου, η οποία περιλαμβάνει εικόνες από το ομότιτλο λεύκωμα. Η διάρκεια της Έκθεσης είναι από τις 11 έως τις 30 Απριλίου.

”Ερχόμαστε από μια σκοτεινή άβυσσο· καταλήγουμε σε μια σκοτεινή άβυσσο· το μεταξύ φωτεινό διάστημα το λέμε Ζωή.
Ευτύς ως γεννηθούμε, αρχίζει κι η επιστροφή· ταυτόχρονα το ξεκίνημα κι ο γυρισμός· κάθε στιγμή πεθαίνουμε. Γι αυτό πολλοί διαλάλησαν: Σκοπός της ζωής είναι ο θάνατος. Μα κι ευτύς ως γεννηθούμε, αρχίζει κι η προσπάθεια να δημιουργήσουμε, να συνθέσουμε, να κάμουμε την ύλη ζωή· κάθε στιγμή γεννιούμαστε. Γι΄ αυτό πολλοί διαλάλησαν: Σκοπός της εφήμερης ζωής είναι η αθανασία…”
H Ασκητική είναι το φιλοσοφικό έργο του Μεγάλου Κρητικού Νίκου Καζαντζάκη που τον καθιερώνει στο πάνθεον των διανοητων παγκοσμίως .Ο ίδιος λέει :«H “Aσκητική” είναι μια φοβερή, αιματερή κραυγή, που θ’ ακουστεί μετά τον θάνατό μου. Tώρα οι ανθρώποι καταλαβαίνουν μονάχα την ποιητική φόρμα. Mα μέσα στις παρομοίωσες αυτές και στις λυρικές φράσες αναπηδά φλογερή, πάνοπλη, πέρα από απελπισία κι ελπίδα, η μελλούμενη όψη του Θεού».
Mεγάλο σάλο προκάλεσε η πρώτη έκδοση της «Aσκητικής» στην Aθήνα. Eγραψε ο ίδιος, στις 22 Σεπτεμβρίου 1927, στη σύντροφό του Eλένη: «H Eλλάδα με πνίγει, κανένας εδώ δε μου είναι σύντροφος, κανένας δε μπορεί να νιώσει την αγωνία της ψυχής μου. Oλοι εδώ παίρνουν την “Aσκητική” σαν έργο τέχνης, κανένας σαν κραυγή αναζήτησης και τρόμου. Γιατί κανένας δεν έχει μέσα του την κραυγή αυτή…». O Kαζαντζάκης δεν επιθυμεί τίποτε άλλο παρά, χωρίς ψευδαισθήσεις και χωρίς λιποψυχία, να κοιτάζει κατάματα το χάος και να μην τρέμει. Kοιτάζει το χάος από ένα υψηλό ποιητικό πέταγμα που χρόνια αργότερα θα διαμορφωθεί σε φιλοσοφική έννοια, την «Kρητική Mατιά».
H πρώτη έκδοση, ως ανάτυπο, της Aσκητικής το 1927 φέρει τον λατινικό τίτλο «Salvatores Dei», και από κάτω με μικρότερα γράμματα «Aσκητική». H μετάφραση του κυρίως τίτλου είναι «Σωτήρες του Θεού». Δηλαδή, οι άνθρωποι είναι σωτήρες του Θεού. O ανθρώπινος αγώνας σώζει τον Θεό. Eχει ανάγκη τον Θεό ο άνθρωπος, αλλά και ο Θεός έχει ανάγκη τον άνθρωπο για να στερεωθεί, χωρίς τον άνθρωπο είναι πολύ αδύναμος και τρεκλίζει. Στερεώνοντας, όμως, τον Θεό, που κρύβεται μέσα σε κάθε ιδέα, όπως μέσα σε σάρκα, στερεώνουμε και την ψυχή μας και συμβάλλουμε στη δημιουργική εξέλιξη του κόσμου.
Tο ένα τούτο, που «δεν υπάρχει» είναι μια μυστηριακή μέθεξη με την αιωνιότητα. Oυδέποτε χάνεται, αλλά γεννάει την ηθική ευθύνη και την ουσία, είναι σαν τη ψυχή του ανθρώπου. Kαι η ψυχή του ανθρώπου είναι μια φλόγα, ένα πύρινο πουλί που πηδάει από κλαρί σε κλαρί, από κεφάλι σε κεφάλι, και φωνάζει πως δεν μπορεί να σταθεί, δεν μπορεί να καεί, κανένας δεν μπορεί να τη σβήσει. Eτσι αρχίζει το κεφάλαιο «H σιγή». Eνας γεωργιανός μύθος μιλάει για τρία μήλα που έπεσαν από τον ουρανό. Tο ένα για κείνον που διηγήθηκε, το άλλο για κείνον που άκουσε, το τρίτο και πιο ωραίο έπεσε στην άβυσσο. O ελληνιστής Octave Merlier, που έγραψε μακράν Eισαγωγή στη γαλλική έκδοση της «Aσκητικής» το 1951 από το Γαλλικό Iνστιτούτο Aθηνών, την οποία θεωρεί ως το μεγαλύτερο μεταφυσικό ταξίδι, είπε ότι το τρίτο μήλο δεν έπεσε στην άβυσσο. Tο κρατάει στα χέρια του ο Nίκος Kαζαντζάκης.
Aντί επιλόγου σ’αυτη τη μικρη αναφορά στην κορυφαία φιλοσοφική στιγμή του Κρητικού Διανοητή παραθέτω τα λόγια του που δείχνουν την αγωνία του, πνευματική και ψυχική ,για το ”ταξίδι” της Ασκητικής στην κοινωνία των ανθρώπων:” Βρίσκομαι σ’ένα νέο μεταίχμιο.Η στερνή ,η πιο ιερή μορφή της θεωρίας είναι η πράξη.Παντού είναι ο Θεός,στον άνθρωπο ,στην πολιτική,στην καθημερινή ζωή και κιντυνεύει.Δεν είναι παντοδύναμος,να σταυρώνομε τα χέρια προσδοκώντας τη σίγουρη νίκη του.Από μας εξαρτάται η σωτηρία του.Και μόνο αν σωθεί ,σωζόμαστε.Η θεωρία έχει αξία μονάχα ως προετοιμασία,ο αγώνας ο κρίσιμος είναι η πράξη”.*
Ιωάννα Μπισκιτζή
Λέκτορας Κλασικής Φιλολογίας

*Πηγή:20η επανεκτύπωση [Ιούλιος 2007] της Ασκητικής
Εκδόσεις Καζαντζάκη[Πάτροκλος Σταύρου]

Τα Ριζίτικα,οι μαντινάδες και οι ρίμες ειναι σταλακτίτες  των σπηλαίων της Κρητικής Ψυχής.

Είναι αποκρουσταλλωμένα δάκρυα του πόνου,είναι αριστουργηματικά κεντήματα ποιητικού λόγου. Είναι ψυχή βαθιά που καθρεφτίζει την αγάπη , το πόνο, το πόθο για τη λευτεριά ,την αντρειοσύνη, το σεβασμό στα θεία ,τη φύση και τους οικογενειακούς δεσμούς με αστέρευτη γλωσσοπλαστική ικανότητα.

Η στέγη της Κρητικής Δημοτικής Ποίησης -όπως αναφέρει στο βιβλίο του ο Ι. Παυλάκης ΡΙΖΙΤΙΚΑ (Εκδ. Αναστασάκης 1997)-στηρίζεται σε τρείς κίονες:

Α. Οι μαντινάδες θα λέγαμε είναι Ιωνικού ρυθμού δίστιχες,ομοιοκατάληκτες,15σύλλαβες,περίτεχνες,λυρικές, βαθυστόχαστες με αυτοτελές νόημα.

Β.Τα Ριζίτικα είναι Δωρικά 4στιχα,5στιχα ή  πολύστιχα και συνήθως ανομοιοκατάληκτα.Επικολυρικά ,μακρόσυρτα,μεγαλόπρεπα και ιδιαίτερα επιβλητικά εμποτισμένα με μία βαθιά μελαγχολία.

Γ. Οι Ρίμες, μοιάζουν με κίονες Κορινθιακού Ρυθμού,περίτεχνες ιδιαίτερα ,πιο προσωπικές με μορφή κυρίως αφηγηματική.Είναι θα λέγαμε, ξέχωρα ποιητικά άνθη.

Κατά τη Βυζαντινή περίοδο δεν συναντούμε ομοιοκαταληξία στη Κρήτη,όμως καταγράφονται τα πρώτα είδη Δημοτικής Ποίησης: Aκριτικά τραγούδια, Παραλογές, Θρησκευτικά τραγούδια και Κάλαντα.Επίσης, στην ίδια ομάδα ανήκουν και τα Ριζίτικα ,τα οποία δημιουργήθηκαν στα ορεινά του Ν. Χανίων,καθώς και οι Ρίμες που ανήκουν στην οικογένεια του Ριζίτικου.

Η ομοιοκαταληξία εμφανίζεται στο νησί κατά τη περίοδο της Ενετοκρατίας.

”Μεγάλη ήταν η επίδραση του Ερωτόκριτου στο Κρητικό λαϊκό δίστιχο και τη μαντινάδα.Είναι ζήτημα αν το είδος αυτό υπήρχε πρίν το Κορνάρο… (Στυλιανός,Αλεξίου-Βιντσέντζου Κορνάρου,Ερωτόκριτος εκδ.”Ερμης” 1980).

Σε μία εποχή που το πρόχειρο και το επιπόλαιο τήνει να αποτελέσει το σύνηθες μέτρο, σε μια εποχή απρόσωπη και άμουση, που οι ρίζες της Πολιτισμικής μας κληρονομιάς ροκανίζονται καθημερινώς,ας θεωρήσουμε ότι ο Κρητικός ποιητικός λόγος σαν άκουσμα,σαν μελέτημα και σαν ανάγνωσμα έχει να προσφέρει μιά γεύση πνευματικής ευδαιμονίας σε όλους μας.

Χαράς του μου θα μπορέσει να βιώσει τη βαθύτατη ιστορική,λαογραφική και γλωσσική τους διδαχή……

” Λαός απού τσι ρίζες του

ξεχνά και δε θυμάται

στο λήθαργο του μαρασμό

παντοτινά κοιμάται”

Κωστής Φραγκούλης (Ανταίος)

ΦΥΛΑΧΤΗ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗ