Του Γιώργου  Καλογεράκη

υποψ.  Δρ.  Πανεπιστημίου  Ιωαννίνων

Με  τον  επόμενο  νεκρό  θα  πέψω  χαρισάρι

στου  Κάτω  Κόσμου  τσι  βοσκούς,  ένα  κριγιό  μπροστάρη                                   

(μαντινάδα  αφιερωμένη  στον  Μιχάλη  Σουλτάτο  που  εκτελέστηκε  από  τα  γερμανικά  στρατεύματα  Κατοχής  στις  21  Αυγούστου  1944)

Τον  Αύγουστο  του  1944  οι  Γερμανοί  σχεδίασαν  και  εκτέλεσαν  ένα  σχέδιο  που  άφησε  ανεξίτηλα  τα  σημάδια  του  στην  επαρχία  Μυλοποτάμου  και  στο  ιστορικό  χωριό  Ανώγεια.  Σκοπός  του  σχεδίου η  ασφαλής  μεταφορά  και  σύμπτυξη  των  Γερμανών  και  Ιταλών  στρατιωτών  στα  Χανιά.  Οι  πληροφορίες  του  Γερμανού  Διοικητή  του Φρουρίου  Κρήτης  στρατηγού  Βάλτερ  Μίλερ  ήταν  ότι  στον  ορεινό  Μυλοπόταμο  και  ειδικά  στις  παρυφές  του  Ψηλορείτη  βρισκόταν :

1. Η  ομάδα  του  Αρχηγού  Καπετάν  Γεωργίου  Πετρακογιώργη
2.   Η  Ανεξάρτητη  ομάδα  Ανωγείων  στη  Μίθια  του  οροπεδίου  της  Νίδας  με  αρχηγό  τον  καπετάν  Μιχάλη  Ξυλούρη  ή  Χριστομιχάλη
3. Η  ομάδα  του  Κρουσώνα  στη  θέση  Ασφενταμιά  ή  Τσιλαθιά  χωρίς  αρχηγό,  με  τα  κυριότερα  στελέχη  της.
4. Η  ομάδα  του  ΕΛΑΣ  Ηρακλείου  στη  θέση  Τσουνιά  με  καπετάνιο  τον  Ιωάννη  Ποδιά  και  τριπλή  διοίκηση.
5. Η  ομάδα  του  ΕΛΑΣ  Ρεθύμνης  στη  θέση  Τσουνιά  με  τριπλή  διοίκηση.
6. Η  ομάδα  ενόπλων  Ανωγειανών  του  ΕΑΜ  στη  θέση  Βιτσιλιά  με  επικεφαλής  τον  Έφεδρο  Ανθυπολοχαγό  Γεώργιο  Τρουλινό.
7. Οι  Βρετανοί  Αξιωματικοί  Αντ/χης  Τομ  Ταμπάμπιν  και  Λοχαγός  Ουίλλιαμ  Στάνλεϋ  Μος  στη  θέση  Πετροδολάκια  με  ασύρματο.

(Γεωργίου  Κάβου,  Γερμανοϊταλική  Κατοχή  και  Αντίσταση  Κρήτης,  σελ.  538).

Έπρεπε  λοιπόν  να  εξουδετερωθούν  οι  παραπάνω  ομάδες  για  να  γίνει  η  μεταφορά  των  Γερμανών  και  Ιταλών  στρατιωτών  στα  Χανιά  με  τις  λιγότερες  δυνατές  απώλειες.  Το  σχέδιο  που  ετοίμασαν  οι  Γερμανοί  προέβλεπε  την  κύκλωση  και  την  εξερεύνηση  του  Ψηλορείτη  καθώς  και  την  εκ  θεμελίων  καταστροφή  των  Ανωγείων.

Για  την  εκτέλεση  του  σχεδίου  πήραν  μέρος  οχτώ  τάγματα.  Δύο  από  το  Ηράκλειο  του  65^ου  Συντάγματος,  δύο  από  την  Μεσσαρά του  47^ου  Συντάγματος, δύο  από  το  Ρέθυμνο,  ένα  από  τα  Χανιά  και το  τάγμα  του  Σπηλίου  Ρεθύμνου.  Την  διοίκηση  της  επιχείρησης  είχε  ο  Συν/χης  Μπέτμαν.  Η  επιχείρηση άρχισε  την νύχτα  της  12^ης  προς την  13^η  Αυγούστου  1944  με  όλα  τα  γνωστά  επακόλουθα(  κάψιμο  και  λεηλασία  των  Ανωγείων,  ομαδικές  εκτελέσεις  αμάχων,  καταστροφή  και  λεηλασία  των  μητάτων  του  Ψηλορείτη).

Στις  20  Αυγούστου  ο  Συντ/χης  Μπέτμαν  διέταξε  την  διακοπή  των  επιχειρήσεων,  επιχειρήσεις  που  στην  εξερεύνηση  του  Ψηλορείτη  δεν  είχαν  τα  αναμενόμενα  αποτελέσματα.  Οι  ομάδες  των  αντιστασιακών  είχαν  καταφέρει  να  διαφύγουν  από  τον  ασφυκτικό  κλοιό.  Οι  Γερμανοί  άρχισαν  να  υποχωρούν  προς  τις  βάσεις  εξορμήσεώς  τους  αφού  παρέμειναν  αρκετοί  στα  Ανώγεια  για  υποστήριξη  των  τμημάτων  του  Μηχανικού  που  κατέστρεφε  το  ιστορικό  χωριό.  Στις  21  Αυγούστου  1944  οι  Γερμανοί  του  65^ου  Συντάγματος  που  βρισκόταν  στα  Σίσαρχα  και  κατευθύνονταν  προς  το  Ηράκλειο,  συνέλαβαν  από  τα  χωριά  Καμαράκι,  Αστυράκι  αμάχους  καθώς  και  τους  Ανωγειανούς  κτηνοτρόφους  που  συνάντησαν  στο  δρόμο  τους  Σουλτάτο  Ιωάννη  ή  Αλισαβογιάννη  και  Σουλτάτο  Μιχάλη.  Τους  οδήγησαν  στην  έξοδο  του  φαραγγιού  στην  τοποθεσία  Ποροφάραγγο  και  τους  εκτέλεσαν.  Απ’αυτήν  την  εκτέλεση  σώθηκε  ο  Σουλτάτος  Γιάννης  ή  Αλισαβογιάννης.  Σώθηκε  επειδή  προτίμησε  να  ριχτεί  στον  γκρεμό  βάθους  αρκετών  δεκάδων  μέτρων  και  να  σκοτωθεί  παρά  να  πέσει  νεκρός  από  τις  σφαίρες  των  κατακτητών.  Την  πτώση  του  σταμάτησαν  τα  κλαδιά  μιας  χαρουπιάς.  Σύρθηκε  όπως  μπορούσε  σε  μια  σχισμή  της  πλαγιάς,  σε  μια  πέζα  όπως  λέει  ο  ίδιος.  Αλλά  για  την  εκτέλεση  στο  Ποροφάραγγο  και  την  διαφυγή  του,  διηγείται  ο  ίδιος  ο  Αλισαβογιάννης.

Αφήγηση  Σουλτάτου  Γιάννη  ή  Αλισαβογιάννη :  …τον  πατέρα  μου  τονε  λέγανε  Γιάννη  Σουλτάτο  και  την  μάνα  μου  Αλισάβη  Γρυλλάκη.  Είχα  και  μια  αδερφή  τη  Μαρία.  Εγεννήθηκα  το  1922.  Ο  πατέρας  μου  ήτανε  στον  τουρκικό  πόλεμο.  Και  πριν  τον  τουρκικό  πόλεμο  είχε  πάει  στρατιώτης.  Δώδεκα  χρόνια  έκαμε  στο  στρατό.  Ετραβήξανε  πολλά.  Ήτανε  Βεντζελικός  κι  αυτός  και  το  κόκαλό  του.  Είχε  πάρει  στσι  πολέμους  τέσσερα  παρασήματα  και  το  σταυρό  τση  αντρείας.  Η  μάνα  μου  τα’χε  σε  μια  κορνίζα.  Όντεν  εκαίγανε  οι  Γερμανοί  το  χωριό  τα  πήρανε. 

Όντες  έχασε  ο  Βεντζέλος  τσι  εκλογές,  και  αλλάξανε  οι  αξιωματικοί  στο  στράτευμα,  εμάλωσε  μ’ένα  αξιωματικό.  Τονε  χτύπησε  άσκημα,  τονε  δικάσανε  και  τονε  βάλανε  στη  φυλακή.  Σε  ένα  υπόγειο,  πόσα  σκαλιά  κάτω  από  τη  γη  ποιος  ξέρει,  δεν  εμπόριε  φαίνεται  να  βαστάξει  άνθρωπος  πολύ  καιρό  σε  κείνη  τη  φυλακή.  Επήγε  μια  μέρα  η  βασίλισσα  και  του  χάρισε  την  ποινή.  Επόρισε  ο  κύρης  μου  αλλά  είχε  πάρει  πνευμονία  στη  φυλακή.  Μόλις  ήρθε  στην  Κρήτη  το  1922  επέθανε.  Εγώ  γεννήθηκα  τη  χρονιά  που  πέθανε  ο  πατέρας  μου  γι’αυτό  με  βγάλανε  κι  εμένα  Γιάννη.  Γιάννης  το  όνομά  μου  και  η  μάνα  μου  Αλισάβη  δε  με  βρίσκεις  εδώ  στ’Ανώγεια  παρά  Αλισαβογιάννη.

Την  Κατοχή  που  πέφτανε  οι  Γερμανοί  στην  Κρήτη  ήμουνα  με  το  Δραμουντάνη  Γιάννη  ή  Στεφανογιάννη  που  τον  σκοτώσανε  μετά  οι  Γερμανοί.  Είχαμε  τα  πρόβατα  στα  Βρουλίδια  στην  Κορακόπετρα  και  μ’είχε  σύνδεσμο.  Τότε  ήμουνα  δεκαεννιά  χρονών.

Προτού  κάψουνε  το  χωριό  ήρθανε  οι  Γερμανοί  μας  επήρανε  τα  πρόβατα  και  τα  πήγανε  στο  Ζαρό.  Μας  απομείνανε  μια  πατούλια  και  τα  κατεβάσαμε  στα  Σίσαρχα.  Μας  τα  ξαναπαίρνουνε  πάλι  οι  Γερμανοί  από  τα  Σίσαρχα.  Ένα  βράδυ  είμαστε  μια  παρέα  και  λέει  μας  ο  πεθερός  μου (δεν  τον  είχα  κάνει  τότες  ακόμη  πεθερό),  ο  Νικολής  ο  Γρύλλος,  αμέτε  από  τα  Σίσαρχα  να  πάρετε  ένα  δυο  οζά.  Πάω  τη  νύχτα.  Έχουνε  στα  Σίσαρχα  από  κάτω  ένα  φράγμα  και  έχουνε  τα  πρόβατα  μέσα  οι  Γερμανοί.  Σπω  τα  σύρματα  και  βγάνω  τα  πρόβατα.  Οι  Γερμανοί  πηγαίναν  κι  ήρχουντονε  περίπολο,  αυτό  εγίνουντο  όλη  τη  νύχτα.  Πάω  τα  εγώ  ύστερα  στο  Στύλο,  έχω  ένα  υπόστεγο  και  είναι  κεια  χωριανοί  μας  και  τονε  λέω  κρατήξετε  πέντε-έξε  οζά  να  τα  σφάξετε  γιατί  θα’ρθούνε  πάλι  οι  Γερμανοί  να  τα  πάρουνε.  Εγώ  λαλώ  τα  οζά  στη  Γωνιανή  περιφέρεια.  Αλλά  ήντα  κάνουνε  οι  Γερμανοί  το  πρωί.  Σηκώνουνται  και  παίρνουνε  τω  Δαμιανήδω  (Χαιρέτηδω)  τα  ζα,  τω  Στελήδω  (Χαιρέτηδω)  τα  ζα  επειδή  είχα  πάρει  εγώ  από  βραδύς  τα  οζά από  το  φράμα.  Εγώ  τα  οζά  τα  πήγα  στον  Έβδομο,  είναι  αντάρτες  εκεί  δα  κουμουνιστές.  Ερμέξανε  τα  οζά  και  κρατήξανε  το  γάλα.  Και  τόσε  λέω  κρατήξετε   επαδέ  πέντε-έξε  ζα.  Εκειδά  είναι  χωριανοί  μας  ο  Μπάφου  Κώστας  (Σμπώκος),  ο  Κλάδος,  ο  Πατραμάνης,  τρεις Χανιώτες.  Εκρατήξανε  έξε  ζα  και  τα  άλλα  τα  πάω  στο  Φλεχτρό  και  τ’αφήνω.  Είχε  πάει  δώδεκα  η  ώρα.  Ήρθε  ένας  μπάρμπας  μου  ο  Βρούβας  (Σουλτάτος  Γιώργης)  και  μου  λέει  πάρε  τα  ζα  και  πήγαινέ  τα  οθέ  το  Αστυράκι  κι  εγώ  θα  τα  πάρω  από  κια  να  τα  γείρω  οθέ  το  Μαλεβύζι.  Τα  πρόβατα  ήσανε  πεντακόσα  ενενήντα  που  πήρα  τω  Γερμανώ.  Πηγαίνομε  να  τα  πάρομε  και  βγαίνει  ο  Μανόλης  του  Αριστοβασίλη (Χαιρέτης)  και  μας  λέει  που  θα  τα  πάτε  τα  ζα,  Γερμανοί  βγαίνουνε  στο  μνημείο  και  στο  φαράγγι  και  χαλούνε  το  χωριό.  Δεν  μπορείτε  να  περάσετε.  Επήραμε  εμείς  τα  ζα  με  το  Βρουβόκωστα  (Σουλτάτο  Κώστα)  και  με  τον  αδερφό  του  το  Μιχάλη  (Σουλτάτο  Μιχάλη)  που  σκοτώσανε  οι  Γερμανοί.  Φτάνομε  αναμεσώς  του  φαραγγιού  και  λέμε  του  Μιχάλη  εσύ  θα  σταματήσεις  εδώ  κι  όταν  περνούνε  οι  φάλαγγες  πάνω  ή  κάτω  θα  μας  ειδοποιείς  να  χωστούμε  να  μη  πέσομε  στα  χέρια  τω  Γερμανώ.  Εκαταφέραμε  και  περάσαμε  τα  ζα  πάνω.  Και  απομένουνε  εκειδά  έντεκα  αίγες  με  τρία  καμπανέλια.  Όντεν  είχαμε  περάσει  τα  ζα,  μας  λέει  ο  Βρουβόκωστας,  οι  αίγες  με  τα  καμπανέλια  δεν  είναι  επαδέ.  Μας  λέει  ο  Μιχάλης  ότι  όντεν  εζυγώναμε  τα  ζα  με  τση  μπαλωθιές  και  τη  φασαρία  επομείνανε  οι  αίγες  σε  μια  χαρουπιά αποκάτω  μόνο  αλλάξετε να  τση  πάρετε.  Λέω  εγώ  του  Κώστα  ότι  δεν  αλλάζω.  Ήντα  λογάται  πως  τα  πήρες  τω  Γερμανώ  και  θα  τ’άφήσομε  επαδέ  μου  λέει.  Επήραμε  κάτω  και  βρίσκομε  τσ’αίγες.  Πάω  εγώ  να  πα  ξηλώσω  τσ’αίγες  να  πάρουνε  πάνω  τον  αραγό  και  κατεβαίνουνε  τρία  αμάξα  τω  Γερμανώ  και  δίδομε  κούτελο.  Πέφτομε  απάνω  στσι  Γερμανούς.  Κι  έχου  και  μέσα  τσι  Καμαρακιανούς  είκοσι τρεις  νομάτους.  Εγώ  εγκρεμίστηκα  από  κάτω  το  δέτη  και  κατέβηκα  κοντά  στο  ποταμό.  Οι  Γερμανοί  αρχίξανε  να  μου  βάνουνε  με  τα  όπλα.  Στο  ποταμό  με  τραυματίσανε  και  πήρα  μια  σφαίρα  αλλά  τη  πήρα  ξέφορτση.  Όλοι  οι  Γερμανοί  μας  πυροβολούσανε.  Εγώ  έμεινα  σ’ένα  χαράκι  από  πίσω  και  κατεβαίνουνε  οχτώ  Γερμανοί  και  πιάνουνε  το  Μιχάλη.  Εγώ  βαστώ  ένα  γερμανικό  πιστόλι  με  δυο  δεσμίδες.  Το’χα  πάρει  από  ένα  αλεξιπτωτιστή,  όντε  τση  πολεμούσαμε  τότες  που  πέφτανε  στη  Κρήτη,  στο  Μέγα  Λάκκο.  Βγάνω  το  πιστόλι  και  με  τη  θήκη  του  μαζί  το  βάνω  σ’ένα  κλαδί  για  να  μη  το  βρούνε  καταπάνω  μου.  Μας  πιάνουνε  οι  Γερμανοί.  Εμάς  τότε  μας  είχανε  δώσει  ταυτότητες  κι  εγώ  δεν την  είχα  απάνω  μου.  Βγάζουσί  μας  απάνω  εμένα  και  τον  αξάδερφό  μου  το  Μιχάλη  στο  δρόμο  κι  είχανε  τσι  Καμαρακιανούς   στα  αυτοκίνητα. 

Οι  Καμαρακιανοί  εβαφτίζανε  ένα  παιδί  στο  χωριό  ντως  το  Καμαράκι.  Επήγανε  και  έξε  δικοί  μας,  τρεις  Χανιώτες  ο  Μπάφου  Κώστας,  ο  Κλάδος  στη  βάφτιση.  Στο  μεταξύ  αυτοί  δεν  εσταθήκανε  στο  τραπέζι,  μόνο  φύγανε.  Κάνουνε  μια  τυλιξά  οι  Γερμανοί  και  πιάνουνε  τσι  Καμαρακιανούς.     

Μας  πάνε  στην  Τύλισσο,  θαν  ήτανε  κατά  τση  μια  η  ώρα.  Μας  κάνουνε  έρευνα  και  μου  βρίσκουνε  δυο  γεμιστήρες  του  πιστολιού  στην  τσέπη  κι  ένα  γράμμα  του  Στεφανογιάννη,  μου  το’χε  δώσει  τη  δε  άλλη  χρονιά  να  το  πάω  στην  Αντάνασσο  των  Εγγλέζων  αλλά  τονε  σκοτώσανε  τότες  και  δεν  το  πήγα  μόνο  το  κράτηξα.  Μας  εκάνανε  με  τον  Μιχάλη  στρούσια  μεγάλα.  Μας  εβάνουνε  σ’ένα  παραγκάκι.  Λέω  εγώ  αυτοί  θα  μας  σκοτώσουνε,  μας  επήρανε  τση  ζωστήρες. Λέω  ενούς  Καμαρακιανού  μπρε  συ  εμένα  πιάνουνε  ακόμη  τα  χέρια  μου,  συμφωνάς  να  πιάσω  το  σκοπό  να  γλιτώσομε  μερικοί  από  μας ;  Κι  ήντα  μου  λέει  αυτός.  Ανέ  το  πεις  δεύτερη  φορά  θα  σε  αναφέρω  στσι  Γερμανούς.  Οι Καμαρακιανοί εθαρρούσανε  πως  ήθελα  μας  εφήσουνε  οι  Γερμανοί.  Δεν  περνούνε  δυο  λεφτά  και  ανοίγουνε  το  παραγκάκι.  Μας  εβγάνουνε  όξω  και  μας  ρίχνουνε  απάνω  στο  αμάξι  σα  τα  σταφύλια.  Είκοσι  τέσσερα  άτομα.  Όντε  μας  εβγάζανε  στο  αμάξι  λέει  ο  Γερμανός  αξιωματικός  να  ξυπολίσουνε  εμένα  με  τον   αξάδερφό  μου  το  Μιχάλη.  Εγώ  φορώ  ένα  ζευγάρι  μαύρα  υποδήματα  και  πιάνει  να  μου  σύρει  τα  υποδήματα  και  του  λέω  δε  τα  βγάνω.  Εγύρισε  το  ταχυβόλο  που  κράθιε  να  με  χτυπήσει  και  έβαλα το  χέρι  μου.  Εγώ  δεν  τα’βγαλα  αλλά  του  Μιχάλη  τα  βγάλανε  τα  υποδήματα.  Μας  παίρνουνε  και  μας  πάνε  στο  μνημείο.  Είκοσι  έξι  Γερμανοί,  δυο  αξιωματικοί  μ’ένα  τζιπ  και  εμείς  στο  αυτοκίνητο.  Στένουνται  στο  μνημείο,  κατεβαίνουνε  και  ακροβολίζουνται.  Μας  εκατεβάζουνε  ένα  ένα  στη  γραμμή.  Η  ώρα  θαν  ήτανε  τέσσερις  με  πέντε.  Πατώ  τη  χέρα  μου  στην  καρότσα  του  αμαξιού  και  λέω  κερατάδες  να  παίξω  θέλω  το  σάλτο  να  με  σκοτώσετε  στον  αέρα  να  μη  με  στέσετε  σκιας  στη  γραμμή.

Παίζω  το  σάλτο  και  οι  αξιωματικοί  που  ήτονε  κοντά  στη  καρότσα  μου  παίζουνε  μιαν  αμποθιά  και  μου  λένε  σακραμέντο  και  πέφτω  χάμω,  δεν  επρόλαβα  να  φύγω.  Και  ξεφεύγει  ο  αξάδερφός  μου  ο  Σουλτάτος  ο  Μιχάλης  δυο  βήματα  αξυπόλητος  και  του  παίζουνε  με  τουφέκι  και  παίρνει  τη  σφαίρα  στην  κεφαλή.  Έπεσε  στη  μέση  του  δρόμου  και  μας  λένε  να  τονε  σηκώσομε.  Πάω  και  τονε  πιάνω  από  τσι  μασχάλες  και  λέω  του  Γερμανού  ότι  είναι  βαρύς  και  στέλνει  άλλο  ένα  Καμαρακιανό  και  τονε  σηκώσαμε.  Μας  λένε  να  τονε  πάμε  κάτω  κάτω  στην  άκρα  του  γκρεμού.  Όταν  επήραμε  κάτω  το  μονοπάτι  και  σηκώναμε  το  νεκρό  λιγώνεται  ο  άλλος  που  τονε  σηκώναμε  μαζί  και  σκοτώνουντον  κι  αυτόν.  Μας  πάνε  στο  φρούδι  του  γκρεμού.  Όντε  μας  επήγανε  στο  φρούδι  έπαιξα  το  σάλτο  και  εγκρεμίστηκα  στο  δέτη.  Η  Παναγία  με  βοήθησε.  Ο  γκρεμός  είναι  διακόσα  μέτρα  ύψος.  Η  πρώτη  ταινία  που  μου  ρίξανε  δεν  με  βρήκε  σφαίρα.  Αρχίσανε  οι  γερμανοί  και  πυροβολούσανε  τσ’άλλους  και  τσι σκοτώνουνε.  Εγώ  στένομε  σε  μια  πέζα  του  δέτη. Ο  ήλιος  εβασίλευγε.  Αρχίξανε  να  γκρεμίζουνε  τα  πτώματα  και  κατεβαίνουνε  ύστερα  να  με  γυρεύγουνε.  Εκρεμάστηκε  ένας,  Αργύρη  τονε  λέγανε,  έμαθα  το  όνομά  του  ύστερα  γιατί  έβγαλα  σύνταξη  στση  δικούς  του.  Εκρεμάστηκε  το  πόδι  του  σ’ένα  κλαδί,  εγώ  ήμουνα  από  κάτω  από  το  κλαδί,  και  συρώνει  όλο  το  αίμα  του  απάνω  μου.  Κατεβαίνουνε  από  το  μνημείο  έξε  Γερμανοί  και  παίζουνε  ριπή  κατά  ριπή  στο  ποταμό  και  εξερευνούνε  το  ποταμό.  Όση  ώρα  μας  εκτελούσανε  εγώ  δεν  εφοβήθηκα.  Όταν  τσ’είδα  από  κάτω  μου  δυο  μέτρα  απόσταση  κι  έτρεχε  και  το  αίμα  του  Αλέκου,  εφοβήθηκα  για  μια  στιγμή.  Λέω  εδά  θα  με  βρούνε.  Λέω  πάλι  του  εαυτού  μου  ανέ  με  βρούνε  δε  πειράζει.  Μαζί  με  τσ’άλλους  θα  πάω  κι  εγώ.  Κάνω  κουράγιο  του  εαυτού  μου  και  σε  λίγη  ώρα  φεύγουνε  απάνω  οι  Γερμανοί,  δε  με  βρήκανε.  Φεύγω  από  κει  δα  τση  δέκα  με  έντεκα  η  ώρα  και επήγα  στου  Αρφαλά  τη  στέρνα.  Ήσανε  κει  δα  οι  Μανουράδες  ο  Γιώργης,  ο  Αριστείδης  και  άλλοι.  Εγώ  πήγαινα  πέντε  βήματα  και  κάθιζα.  Από  το  πέσιμο  στο  γκρεμό  είχα  χτυπήσει  πολύ.  Επήγε  ύστερα  ένας  κουνιάδος  μου  και  μου’φερε  ρούχα  και  με  επιδέσανε.  Τη  δεύτερη  βραδιά  επήγανε  και  πήρανε  τον  αξάδερφό  μου  το  Μιχάλη  Σουλτάτο  οι  αδερφοί  του.  Λένε  να  τονε  πάρουνε  να  μη  τονε  φάνε  οι  σκάρες. Όντεν  επήρανε  κάτω  ο  Λευτέρης  με  τον  Κώστα  μου  λένε  να  πάω  να  τοσε  δείξω  το  τόπο.  Εγώ  δεν  εμπόρουνα να  βαδίσω  μόνο  είπα  ντως  που  είναι.  Όντεν  επήρανε  κάτω  λένε  ο  Μιχαλογιώργης  (Μανουράς)  με  τον  Μιχαλαριστείδη  (Μανουράς)   ότι  είναι  ντροπή  να  πάνε  μοναχοί  ντως  μόνο  αμέτε  κι άλλοι  να  τσι  βοηθήσετε  να  μη  στσι  σκοτώσουνε  οι  Γερμανοί.  Επήγε  μαζί  ντως  ο  Μενέλαος  του  Κεφαλομιχάλη  (Μανουράς)  και  ο  Σαρακηνόκωστας  (Μανουράς)  και  τον  εβγάνουνε  απάνω  και  τον  θάψανε  στου  Αρφαλά  τη  στέρνα  από  πάνω  από  το  Αστυράκι.  Μετά  επήγαμε  και  εφέραμε  τα  οστά  του  στ’ Ανώγεια.  Τσι  υπόλοιπους  που  σκοτώσανε  εμονιάσανε  τα  οστά  ντως  και  κάνανε  το  μνημείο  και  τσι  θάψανε  εκεί.

Τέσσερις  φορές  επήγα  να  βρω  το  πιστόλι  που  είχα  χώσει  στο  κλαδί  πριν  με  πιάσουνε  οι  Γερμανοί  αλλά  δεν  το’βρηκα.  Επήγα,  το  γύρεψα,  δεν  το’βρηκα.

Οι  Γερμανοί  εσκοτώσανε  στο  Ποροφάραγγο  είκοσι  τρεις  νομάτους.

Η  Παναγία  τότες  με  βοήθησε  κι  έζησα.  Μου’δωσε  παράταση  στη  ζωή  εξήντα  χρόνια…

Στο  μνημείο  που  υπάρχει  στον  τόπο  της  εκτέλεσης  αναγράφονται  τα  ονόματα  των  εικοσιτριών  πατριωτών.

1.  Αργύρης  Ελευθέριος  τ.  Μιχαήλ             Καμαράκι

2.  Αργύρης  Γεώργιος  τ.  Ε.                         Καμαράκι

3.  Αργύρης  Εμμανουήλ  τ.  Κ.                     Καμαράκι

4.  Κοκκινάκης Γεώργιος  τ. Κ.                     Καμαράκι

5   Κοκκινάκης  Βασίλειος  τ.  Χ.                  Καμαράκι

6.  Μακρυδάκης  Αθανάσιος  τ.  Α.               Καμαράκι

7.  Μακρυδάκης  Εμμανουήλ  τ.  Γ.              Καμαράκι

8   Μακρυδάκης  Ζαχαρίας  τ.  Α.                 Καμαράκι

9 Μακρυδάκης  Ιωάννης  τ.  Α.                    Καμαράκι

10  Μπέρκης  Μενέλαος  τ.  Δ.                       Καμαράκι

11  Μπέρκης  Εμμανουήλ  τ.  Δ.                     Καμαράκι

12  Παντερής  Ζαχαρίας  τ.  Γ.                        Καμαράκι

13  Παντερής  Ματθαίος  τ.  Σ.                       Καμαράκι

14  Στρατήγης  Εμμανουήλ  τ.  Δ.                   Καμαράκι

15  Στρατήγης  Εμμανουήλ  τ.  Ν.                  Καμαράκι

16  Στρατήγης  Αντώνιος  τ.  Ν.                     Καμαράκι

17  Στρατήγης  Ζαχαρίας  τ.  Ν.                      Καμαράκι

18  Κουκιαδάκης  Γεώργιος  τ.  Ν.                 Αστυράκι

19  Μαρκατάτος  Χρήστος  τ.  Μ.                   Γωνιές

20  Μαυρόκωστας  Βασίλειος  τ.  Α.              Σίσαρχα

21  Παπαδιός  Ιωάννης  τ.  Σ.                       Ανώγεια  γαμπρός  στο  Καμαράκι

22  Σουλτάτος  Μιχάλης  τ.  Γεωργίου           Ανώγεια

23  Βεληβασάκης  Μιχαήλ  τ.  Α.                Καμαριώτης

Μεταξύ  των  εκτελεσμένων  είναι  και  τρία  αδέρφια,  ο  Στρατήγης  Μανόλης,  ο  Στρατήγης  Αντώνης  και  ο  Στρατήγης  Ζαχαρίας  από  το  χωριό  Καμαράκι.  Ο  γιος  του  Μανόλη  Στρατήγη,  Χαρίλαος,  που  ήταν  11  χρονών  όταν  οι  Γερμανοί  κύκλωσαν  το  χωριό  του, (από  την  διήγηση  του  Χαρίλαου  Στρατήγη  η  ημερομηνία  σύλληψης  των  Καμαρακιανών  ήταν  η  20^η  Αυγούστου),  και  συλλάβανε  τον  πατέρα  και  τους  υπόλοιπους  χωριανούς  του  θυμάται:

Αφήγηση  Χαρίλαου  Στρατήγη :  …δυο  τρεις  μέρες  πριν  έρθουν  οι  Γερμανοί  και  κυκλώσουνε  το  χωριό  μας  το  Καμαράκι  είχαν  έρθει  τρεις  γερμανοί  και  μας  γυρεύγανε  αυγά.  Έξω  από  το  σπίτι  του  Ζαχαρία  Παντερή,  που  κι  αυτόν  τον  εκτελέσανε,  με  τα  κιάλια  τους  κοιτάζανε  στο  βουνό  όπου  υπήρχε  εκεί  μια  ομάδα  ανταρτών.  Εσκεφτήκανε  οι  γερμανοί  πως  οι  χωριανοί  μας  θα τσι  τροφοδοτούνε  και  το’πανε  στι  δικούς  τως.  Οι  χωριανοί  μας  είδανε  τσι  Γερμανούς  και  τις  παράξενες  κινήσεις  που  κάνανε  και  σκεφτήκανε  να  τσι  σκοτώσουνε.  Είπανε  όμως  μερικοί  όχι,  γιατί  θα  το  κάψουνε  το χωριό  μετά.  Εφύγανε  και  σε  τρεις  μέρες  είχαμε  μια  βάφτιση.  Οι  Γερμανοί  ήρθανε  το  μεσημέρι  δυο  με  τρεις  η  ώρα  και  εκυκλώσανε  το  χωριό.  Λίγο  έξω  από  το  χωριό  είχαμε  κάτι  οζά  κουτρουβάρια  και  εσυλάβανε  το  Μανόλη  Αργύρη  που  τα’βλεπε.  Ο  Μανόλης  Αργύρης  ήτανε  ο  πιο  μεγάλος  χωριανός  μας  που  εκτελέσανε οι  Γερμανοί,  75-80  χρονών  θαν  ήτανε  τότε.  Εμάς  τα  παιδιά  μας  εστείλανε  και  εγεμίσαμε  τα  παγούρια  τους  νερό  από τη  βρύση  τση  πλατείας.  Ο  πατέρας  μου  εκακόβαλε,  επίστεψε  πως  οι  Γερμανοί  θα  τσι  εκτελέσουνε  και  προσπάθησε  να  βρει  τρόπο  να  φύγει.  Ένας  Γερμανός  ήθελε  καπνό  και  ο  πατέρας  μου  τότε  εκαλλιεργούσε  καπνά  και  είχε  στο  σπίτι  σε  μια  κασέλα  ξεραμένο  καπνό.  Είπε  να  πάει  να  φέρει  με  σκοπό  να  φύγει.  Δυο  τρεις  χωριανοί  μας  που  εφύγανε  στην  κύκλωση  εγλιτώσανε.  Οι  Γερμανοί  όμως  εστείλανε  μαζί  με  τον  πατέρα  μου  κι  ένα  δικό  τους  που  κράθιε  ένα  αυτόματο.  Ο  πατέρας  μου  επήγε  στο  σπίτι  και  έδωσε  καπνό  στο  Γερμανό  κι  αυτός έγραψε  στον  τοίχο  του  σπιτιού  μας  με  τον  αορτήρα  του  όπλου  του  «16  ως  80  χρονών  όλοι  καπούτ».  Ήθελε  να  μας  προειδοποιήσει  φαίνεται.  Εμείς  ασπρίσαμε  το  σπίτι  μετά  και  εσβύσανε  τα  γράμματα.  Ύστερα  εβάλανε  στη  σειρά  όλους  τσι  χωριανούς  μας  και  από  ένα  αγροτικό  δρόμο  τσι  πηγαίνανε  προς  τσι  Γωνιές.  Εμείς  οι  μικροί  μαζί  και  οι  γυναίκες  τους  επήραμε  από  πίσω.  Σε  μια  στιγμή  εγυρίσανε  τα  όπλα  προς  τα  πάνω  μας  οι  Γερμανοί  και  εφοβηθήκαμε  και  εγυρίσαμε  πίσω.  Από  τσι  Γωνιές  τσι  πήγανε  στην  Τύλισσο  και  την  δε  άλλη  μέρα  τσι  εκτελέσανε,  άλλους  στην  Κεραμουτσανή  Φλέγα  και  άλλους  στο  Ποροφάραγγο.  Εσκοτώσανε  τον  πατέρα  μου  το  Μανόλη  και  τα  αδέρφια  του  Αντώνη  και  Ζαχαρία…

Στον  ουρανό  χορεύγουνε,  στο  Νάδη  γάμο  κάνου,

και  μπέψαν  και  καλιούσανε  ούλους  τσι  πικραμένους.

Χριστέ,  να  με  καλούσανε  κι  εμέ  το  πικραμένο,

να  κάμω  πράσινα  κεριά  κι  αλεξινές  λαμπάδες,

να  τσ’ άφτα  να  τον  γύριζα  το  Νάδη  γύρου  γύρου,

να  ιδώ  τσι  νιους  πως  κείτουνται,  τσ’άγγουρους  πως  κοιμούνται

ΑΦΙΕΡΩΜΑ  στον Σουλτάτο  Γιάννη ή  Αλισαβογιάννη  που  στις 5  Αυγούστου  2012  το  απόγευμα  πέρασε  στην  αιωνιότητα.

Γ.Κ.

Δεύτερη χρονιά μετά το θάνατο του Γιάννη Σακελλαράκη, η Έφη Σαπουνά-Σακελλαράκη διενεργεί μια από τις σημαντικότερες ανασκαφές, στον Ψηλορείτη και ασφαλώς την σημαντικότερη σήμερα στην Κρήτη.

Όπως το οραματίστηκε ο Γιάννης Σακελλαράκης, η Ζώμινθος είναι ένας ιδιαίτερος χώρος. Στη θέση Άλωνες ο χώρος αυξάνεται σε πλάτος, βάθος και χρονολογία.

Κάτω από ένα πλήθος ογκωδών λίθων αναδύεται ένα μεγαλόπρεπο και λαβυρινθώδες συγκρότημα με τεράστιες αίθουσες, κλίμακες, διαδρόμους και εργαστήρια. Σχεδόν όλα τα δωμάτια του πολυώροφου συγκροτήματος είναι τοιχογραφημένα ή σκεπασμένα με χρωματιστά κονιάματα. Τα ευρήματα είναι πολυάριθμα. Σφραγίδες, κοσμήματα χάλκινα και οστέινα ή ελεφάντινα, καθώς και χάλκινα ειδώλια άριστης τέχνης δείχνουν την άλλη διάσταση της μινωικής Κρήτης, πέρα από τη θαλασσοκρατία, δηλαδή τη διάσταση των βουνών και ιδιαίτερα του Ψηλορείτη.

Γιατί το συγκρότημα της Ζωμίνθου (οι ανασκαφείς Γιάννης και Έφη Σακελλαράκη αποφεύγουν τον όρο ανάκτορο, προσφιλής όρος των σύγχρονων ανασκαφέων) δεν αποτελεί μία από τις συνήθεις επαύλεις που εξυπηρέτησαν γύρω στο 1700 π.Χ τις οικονομικοπολιτικές ανάγκες των κεντρικών ανακτόρων που διήρκεσαν περίπου έναν αιώνα.

Το συγκρότημα της Ζωμίνθου όπως δείχνουν οι νέες ανασκαφές χτίστηκε μαζί με τα πρώτα ανάκτορα γύρω στο 2000 π.Χ και έχει μεγάλη διάρκεια.

Η περιοχή ακμάζει και στα μυκηναϊκά χρόνια στο χώρο που βρίσκεται περίπου 100 μ. από το κεντρικό συγκρότημα και ακόμη υπάρχουν λείψανα όλων των ιστορικών χρόνων μέχρι τη Ρωμαϊκή περίοδο, άλλη μεγάλη περίοδο ακμής.

Η διάσταση αυτής της εγκατάστασης στον συγκεκριμένο τόπο μελετάται από την ανασκαφέα πριν εκφράσει το τελικό συμπέρασμα.

Παράλληλα με την ανασκαφή γίνεται η συντήρηση των τοίχων κτιρίου και η αποκάλυψη των τοιχογραφιών από ειδικούς τεχνίτες. Επιπλέον, μια σειρά από ψηφιακές εφαρμογές επιτρέπουν την αρτιότερη τεκμηρίωση και κατανόηση των αρχαιολογικών δεδομένων.

Στην ανασκαφή συμμετείχαν οι αρχαιολόγοι: Γιάννης Γεωργίου, Κώστας Παπαδόπουλος, Ελένη Χρηστάκη, Γιώργος Γεωργακόπουλος, Αντώνης Παπαδόπουλος, Γιώργος Καλομοίρης, Ζαχάρης Μαυριδάκης και η φοιτήτρια Αρχαιολογίας Ερατώ Βέμου. Ακόμα, οι σχεδιαστές: Γιάννης Ανδρουλιδάκης, Καλλιόπη Θεοδωροπούλου και Βασίλης Χαιρέτης, οι αρχιτέκτονες: Κώστας Σαραντίδης και Μιχάλης Ζώτος, ο συντηρητής Μύρων Νικάκης και μία ομάδα 7 εξειδικευμένων συντηρητών από την Κνωσό.

 Την  Πέμπτη 2 Αυγούστου 2012 και ώρα 11:00 το πρωί θα πραγματοποιηθεί ξενάγηση στο χώρο την ανασκαφής στην Ζώμινθο. Η αρχαιολόγος κ. Έφη Σαπουνά- Σακελλαράκη, θα μας ξεναγήσει στην αρχαία  Ζώμινθο και θα μας αναδείξει την σπουδαιότητα του Χώρου.

H Διαταγή Ισοπέδωσης είναι πλέον τοποθετημένη στη βάση του αγάλματος στην Πλατεία Αρμί

Στη βάση του αγάλματος του Ανωγειανού Αγωνιστή, όπου βρίσκονται οι μνημιακές μαρμάρινες πλάκες με τα ονόματα όλων των Ανωγειανών που έχασαν τη ζωή τους στους εθνικο-απελευθερωτικούς αγώνες μεταφέρθηκε και η ΔΙΑΤΑΓΗ ΙΣΟΠΕΔΩΣΗΣ από τους Γερμανούς, το γνωστό μαρμάρινο βιβλίο που επί χρόνια ήταν τοποθετημένο στην πρόσοψη του Δημαρχείου, στην Πλατεία Αρμί.

(Εκδήλωση  τιμής και  μνήμης – Περιφέρεια  Κρήτης,  Δήμος  Ηρακλείου

Ηράκλειο  15  Ιουνίου  2012)

Γράφει ο Γιώργος Καλογεράκης , υπ. Δρ.  Πανεπιστημίου  Ιωαννίνων, Διευθυντής Δημοτικού  Σχολείου  Καστελλίου

Eγγραφο της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου Ηρακλείου με ημερομηνία 9 Νοεμβρίου 1942. Αναφέρεται στα καταφύγια του Ηρακλείου και τη συντήρησή τους, μεταξύ των οποίων και η στοά «Μακάσι»

Ένα  έγγραφο  της  τεχνικής  υπηρεσίας  του  Δήμου  Ηρακλείου  με  ημερομηνία  9  Νοεμβρίου  1942  αναφέρεται  στα  χαρτογραφημένα  καταφύγια  που  διαθέτει  η  πόλη  και  τη  συντήρηση  που  απαιτείται  για  καθένα  απ’αυτά.  Μεταξύ  άλλων  το  έγγραφο  αναφέρει :  τα  σημειούμενα  29  τον  αριθμόν  είναι τα ευρισκόμενα υπό την  κατοχήν  των  πολιτών  μεταξύ  δε  τούτων  περιλαμβάνονται και  τρεις  ενετικαί  στοαί.   Υπάρχουσι  και άλλα  διπλάσια  των  ανωτέρω  πλην  ευρίσκονται  υπό  την  κατοχήν  των  Γερμανικών  Αρχών  μεταξύ  των  οποίων  και  Ενετικαί  Στοαί  μεγάλης  σπουδαιότητος…

Το  έγγραφο  βρίσκεται  στα  Γενικά  Αρχεία  του  Κράτους  και  υπογράφεται  από  τον  τότε  διορισμένο  από  τις  αρχές  Κατοχής  Δήμαρχο  Ηρακλείου.  Η  στοά  Μακάσι  που  βρισκόμαστε  σήμερα,  σύμφωνα  με  το  χάρτη  που  συνοδεύει  το έγγραφο,  δεν  ήταν  υπό  την  κατοχή  των  Γερμανών  αλλά  είχε  δοθεί  στους  Ηρακλειώτες  για  να  προστατεύονται  από  τους  βομβαρδισμούς.  Αυτό  επιβεβαιώνεται  και  από  το  παρακάτω  δημοσίευμα  της  γερμανόφιλης  και  μοναδικής  τότε  εφημερίδας  του  Ηρακλείου  ΚΡΗΤΙΚΟΣ  ΚΗΡΥΞ   με  ημερομηνία  Τετάρτη  24  Νοεμβρίου  1943  και  αριθμό  φύλλου  696: «Εν  τω  πλαισίω  συμπληρωματικών  τινών  μέτρων  τα  οποία  πρέπει  να ληφθούν  δια  την  τάξιν  και  την  ασφάλειαν  εν  τοις  καταφυγίοις φέρομεν  εις  γνώσιν  των  αρμοδίων  και  μίαν αίτησιν  των  κατοίκων  της  συνοικίας  Πηγάιδα.  Πρόκειται  δια  το  «μακάσι»  όπου  ως  γνωστόν  καταφεύγουν  οι  κάτοικοι  όλων  των  πέριξ  και  του  οποίου  η μία  θύρα  εξόδου  έχει  φραχθή  δυσχαιραίνουσα  την  κίνησιν  του κόσμου  και  προκαλούσα  μικροατυχήματα  εις  τας  καταφευγούσας  εκεί    ιδίως  γυναίκας  και  παιδιά.  Αν  δεν  υπάρχη  λοιπόν  άλλος  σοβαρώτερος  λόγος  ας  ανοιχθή  η  θύρα  αυτή».

Την  Ενετική  Στοά  ΜΑΚΑΣΙ  χρησιμοποιούσαν  περιστασιακά  οι  κατακτητές  για  να  φυλακίζουν  αμάχους  και  ομήρους  που  συνελάμβαναν  κατά  διαστήματα  την  περίοδο  1941-1944.

Δύο  γεγονότα  σημάδεψαν  στις  αρχές  καλοκαιριού  του  1943  την  Κρητική  Αντίσταση.  Το  πρώτο  ήταν  η  διάσπασή  της  σε  δύο  Οργανώσεις,  την  Εθνική  Οργάνωση  Κρήτης  Ε.Ο.Κ.  και  το  Εθνικό  Απελευθερωτικό  Μέτωπο  Ε.Α.Μ.  Το  δεύτερο  γεγονός  ήταν  η  δράση  και  προδοσία  της  Εθνικής  Οργάνωσης  Δολιοφθοράς  Πληροφοριών  Ε.Ο.Δ.Π.  νομών  Ηρακλείου  Λασιθίου  και  η  αναχώρηση  του  Αρχηγού  της  Γεωργίου  Δουνδουλάκη  στις  5  Ιουνίου  1943  στη  Μέση  Ανατολή.  Και  τα  δυο  αυτά  γεγονότα  υπέπεσαν  στην  αντίληψη  των  κατακτητών  με  αποτέλεσμα  ο  Γερμανός  Διοικητής  Κρήτης  Μπρώυερ  να  διατάξει  συλλήψεις  οι  οποίες  έγιναν  σε  ολόκληρη  την  Κρήτη  στις  14  Ιουνίου  1943  (και  όχι  στις  15 που  άλλα  έγγραφα  αναφέρουν).  Ο  αριθμός  των συληφθέντων  παραμένει  μέχρι  σήμερα  άγνωστος.  Οι  μελετητές  της  Κρητικής  Αντίστασης,  αυτό  το  γεγονός  των  συλλήψεων  της  14^ης Ιουνίου  1943  το  ονομάζουν  ως  «το  μεγάλο  μπλόκο».  Οι  πατριώτες  αυτοί  οδηγήθηκαν  στη  στοά  «Μακάσι»  και  από  κει  στα  στρατόπεδα  συγκέντρωσης  του  Ράιχ.

Στο  αρχείο  της  Ανεξάρτητης  Ομάδος  Ανωγείων  υπάρχει  ένα  χειρόγραφο  σημείωμα-επιστολή  του  γιατρού  και  μέλους  της  Ε.Ο. Ρεθύμνου  Νικήστρατου  Βογιατζή  προς  τον  Αρχηγό  Ανωγείων  και  Άνω  Μυλοποτάμου  Γιάννη  Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη  το  οποίο  επιβεβαιώνει  τις  συλλήψεις  των  Κρητών  πατριωτών  τη  νύχτα  της  14^ης Ιουνίου  1943.  Αυτό  είναι  και  το  πρώτο  επίσημο  έγγραφο  που  μαρτυρεί  όχι  μόνον  τις  συλλήψεις  αλλά  και την  ημερομηνία  των.

Επιστολή του μέλους της Εθνικής Οργάνωσης Ρεθύμνου γιατρού Νικήστρατου Βογιατζή προς τον Αρχηγό Ανωγείων και Άνω Μυλοποτάμου Γιάννη Δραμουντάνη Στεφανογιάννη με ημερομηνία 15 Ιουνίου 1943. Στο έγγραφο αναφέρονται οι συλλήψεις που έγιναν το βράδυ της 14ης Ιουνίου 1943 στο νομό Ηρακλείου, ο μεγάλος αριθμός των οποίων έδωσε την ονομασία της γερμανικής επιχείρησης ως «το Μεγάλο Μπλόκο».

Γράφει  μεταξύ  άλλων  η  επιστολή :

15  Ιουνίου  1943

Αγαπητέ  Σύντεκνε

Σήμερον  το  βράδυ  ήλθαν  6  χωροφύλακες  και  2  Γερμανοί  του  φυλακίου  για  να πάνε  το  πρωί  στην  Ίδην  είπαν  στον  Πρόεδρον  να  εύρη  ζώα  το  πρωί  γι’αυτήν  την  δουλειάν.

Από  το  Ηράκλειον  μου  είπαν  ότι  συνέλαβον  χθες  το  βράδυ  πολλούς  μια  πληροφορία  τους  φέρει  2000.  …κάθε  πληροφορία  θα  γράψω  πάλιν.

Με  αγάπην

Νικήστρατος  Βογιατζής

Μια  άλλη  μεγάλη  αποστολή  που  ξεκίνησε  από  τη  στοά  «Μακάσι»  και  στην  οποία  μετείχε  το  σύνολο  των  Εβραίων  της  Κρήτης  και  250  πατριώτες  κρατούμενοι  των  Γερμανών,  έγινε  στις  9  Ιουνίου  1944  αλλά  δεν  έφτασε  ποτέ  στον  προορισμό  της.

Το  πλοίο  που  επιβιβάστηκαν  οι  Κρήτες  και  οι  Εβραίοι  ήταν  πλοιοκτησίας  Στέφανου  Παν.  Συνοδινού.  Αγοράστηκε  το  1935  αντί  του  ποσού  των  3800  λιρών  Αγγλίας.  Ονομάστηκε  Τάναϊς από  τον  πλοιοκτήτη  που  του  άρεσε  να  ονοματίζει  τα  καράβια  του  με  ονόματα   ποταμών  της  Ρωσίας.  Ο  ποταμός  Τάναϊς  (που  βρίσκεται  στο  εσωτερικό  της  Ρωσίας),  έδωσε  το  όνομά  του  στο  πλοίο.  Με  πλοίαρχο  το  Μιλτιάδη  Νικ.  Παπαγγελή,  την  17^η Μαΐου  1941  είχε  καταπλεύσει  στη  Σούδα  με  φορτίο  ξυλείας  προερχόμενο  από  τον  Πειραιά.  Την  26^η Μαΐου  εξακολουθούσε  να  παραμένει  αγκυροβολημένο  στη  Σούδα,  όταν  τις  πρωινές  ώρες  της  ημέρας  αυτής  βομβαρδίστηκε  από  γερμανικά  αεροπλάνα  και  βυθίστηκε  σε  πολύ  μικρό  βάθος.  Στη  συνέχεια  το  πλοίο  ανελκύστηκε  και  επισκευάστηκε  από  τους  γερμανούς  και  χρησιμοποιείτο  για  δικές  τους  μεταφορές  με  το ίδιο  όνομα  Τάναϊς.

Σ’αυτό  το  πλοίο  το  πρωί  της  9^ης Ιουνίου  1944  οι  Γερμανοί  επιβίβασαν  τους  Εβραίους  της  Κρήτης  (περίπου  300  άτομα)  και  τους  Κρητικούς  που  είχαν  συλλάβει  στη  μεγάλη  τυλιξά  στο  Μονοδένδρι  (περίπου  250  άτομα).  Φόρτωσαν  ακόμα  και  κάμποσους  Ιταλούς.  Προορισμός  του  πλοίου  ήταν  το  λιμάνι  του  Πειραιά.  Από  τον  Πειραιά  οι  Γερμανοί  θα  μετέφεραν  τους  ομήρους  σε  στρατόπεδα  εργασίας  στη  Γερμανία.  Τελικά  το  πλοίο  βυθίστηκε  ανοιχτά  της  Σαντορίνης  και  παρέσυρε  στον  βυθό  τις  600  ψυχές  που  κουβαλούσε.

Πριν  από  έξι  χρόνια,  με  τη  βοήθεια  ενός  εγγράφου  της  ιδιωτικής  συλλογής  του  Κώστα  Μαμαλάκη,  συλλέκτη  και  ερευνητή  της  περιόδου  1940-1944,  αποκαλύψαμε  σε εκδήλωση  στο  χωριό  Αρκάδι  Μονοφατσίου  το  πως  ακριβώς  βυθίστηκε  το  πλοίο  Τάναις.  Διαβάσαμε  αποσπάσματα  από  έγγραφο- αναφορά  του  Βρετανού  πλοιάρχου  του  υποβρυχίου  VIVID.  Το  πρωτότυπο  της  αναφοράς  υπάρχει  στο  Βρετανικό  αρχηγείο  Ναυτικού  και  αντίγραφo  στο  Ιστορικό  Μουσείο  Ηρακλείου. Σύμφωνα  λοιπόν  με  την  αναφορά  του  πλοιάρχου  που  λεγόταν  Μπάρλεϋ  «το  υποβρύχιό  του  ανήκε  στο  Βρετανικό  στόλο  της  Ανατολικής  Μεσογείου.  Εκείνη  την  ημέρα  περιπολούσε  στο  Νοτιοανατολικό  Αιγαίο.  Το  Τάναις  απέπλευσε  από  το  λιμάνι  του  Ηρακλείου  το  πρωί  της  9^ης Ιουνίου  1944  στις  8.32  η  ώρα,  συνοδεία  τριών  σκαφών.  Στις  2.31  μετά  το  μεσημέρι  έγινε  αντιληπτό  από  το  υποβρύχιο VIVID.  Στις  3.12  το  υποβρύχιο  είχε  πάρει  την  σωστή  θέση  σκόπευσης.  Η  απόσταση  μεταξύ  του VIVID  και  Τάναϊς  ήταν  2.300-2.700  μέτρα.  Το  στίγμα  του  ήταν  35^ο – 40΄  Βόρειο  και  25^ο – 11΄  Ανατολικό.  Το VIVID  εκτόξευσε  τέσσερις  τορπίλες.  Τον  στόχο  βρήκαν  οι  δύο  από  τις  τέσσερις.  Μετά  την  βύθιση  του  Τάναϊς  το VIVID  καταδύθηκε  στα  80  πόδια,  (σε  βάθος  24  μέτρων).  Εκεί,  σε  κατάσταση  κατάδυσης  παρέμεινε  μέχρι  τις  5.30  η  ώρα  το  απόγευμα.  Σαράντα  πέντε  λεπτά  μετά  τον  τορπιλισμό  του  ακούστηκαν  τέσσερις  δυνατές  εκρήξεις.  Ίσως  από  το  πολεμικό  υλικό  που  μετέφερε  στα  αμπάρια  του  το  πλοίο.  Από  την  βυθομέτρηση  που  έκανε ο  πλοίαρχος  του  υποβρυχίου  Μπάρλεϋ,  το  Τάναϊς  βυθίστηκε  σε  βάθος  1858  μέτρων».

Αυτά  γράφει  ο  πλοίαρχος  Μπάρλεϋ  για  την  βύθιση  του  Τάναϊς  από  το υποβρύχιό  του.  Οι  Βρετανοί,  εξηγώντας  με  άλλο  έγγραφο  την  ενέργειά  τους,  μιλούν  για  «μεγάλη  τραγωδία».  Από  τους  Εβραίους  τους  Κρήτες  και  τους  Ιταλούς  που  ήταν  κλειδωμένοι  στα  αμπάρια  δεν  σώθηκε  κανείς.

Ας  μου  επιτραπεί  στο  σημείο  αυτό  να  δώσω  μια  ερμηνεία  στην  ενέργεια  καταβύθισης  του  πλοίου  από  τους  Βρετανούς.  Το  καλοκαίρι  του  1944  ο  πόλεμος  πλησίαζε  στο  τέλος  του.  Οι  Γερμανοί  δούλευαν  ακατάπαυστα  στη  χώρα  τους  για  τη  δημιουργία  της  ατομικής  βόμβας  που  θα  τους  έδινε  το  προβάδισμα  για  την  τελική  νίκη.  Στα  ορυχεία  της  χώρας  τους και  της  γειτονικής  Πολωνίας  χρειαζόταν  χιλιάδες  εργατικά  χέρια  στην  ανεύρεση  ουρανίου.  Οι  Βρετανοί  γνώριζαν  ότι  το  πλοίο  Τάναϊς  μεταφέρει  στον  Πειραιά  ομήρους  Κρήτες  και  Εβραίους.  Ο  τελικός  τους  προορισμός  ήταν  η  Γερμανία.  Γι’αυτό  πήραν  την  απόφαση  να  βυθίσουν  το  πλοίο.  Οι  σύμμαχοι  δεν  θα  επέτρεπαν  εργατικά  χέρια  να  φτάσουν  στην  Γερμανία  σ’αυτή  την  κρίσιμη  καμπή  του  πολέμου.  Δικαιολογημένη  απόφαση ;  Όχι  βέβαια.

Πίσω  από  τα  σιδερένια  κάγκελα  της  εισόδου  της,  η  στοά  Μακάσι  δεν  έκλεισε  μόνο  κρατούμενους  που  οδηγήθηκαν  στα  φριχτά  στρατόπεδα  της  Γερμανίας.  Φυλακίστηκαν  και  γενναίοι  άντρες  που  στήθηκαν  στα  εκτελεστικά  αποσπάσματα, όπως  εκείνα  τα  παλικάρια  της  εκτέλεσης  που  πραγματοποιήθηκε  στις  6  Ιουλίου  1943  μετά  τα  σαμποτάζ  του  αεροδρομίου  Καστελλίου  και  των  αποθηκών  καυσίμων  των  Πεζών.  Στη  στοά  βρέθηκε  κρατούμενος  και  υποψήφιος  για  το  εκτελεστικό  απόσπασμα  ο  Μιχάλης  Πετρουγάκης  από  το  χωριό  Μουχτάρω  Πεδιάδος.  Και  διηγείται :

…μόλις  ετελείωσε  η  ανάκριση  μας  πήρανε  και  μας  πήγανε  στην  Όαση,  κάτω  από  τα  τείχη  σε  μια  στοά.  (σημ. :  στη  σημερινή  στοά  Μακάσι).

Τα  ξημερώματα φανήκανε  οι  Γερμανοί  στην  πόρτα  και  φωνάζανε  ονόματα.  Όποιος  άκουγε  το  όνομά  του  έβγαινε  έξω  και  τον  παίρνανε.  Ο  Μιχάλης  (…Σταυρακάκης),  ήξερε  γερμανικά  και  είπε  στο  χωριανό  μας  το  Γιώργη…:

-Να  πεις  στη  μάνα  μου  και  στις  αδερφές  μου  ότι  εμένα  θα  με  σκοτώσουνε.  Εσένα  όχι.  Να  μη  στενοχωρηθούνε.

Ο  Γερμανός που  φώναζε  τα  ονόματα  κρατούσε  και  ένα  φανάρι  για  να  βλέπει  το  χαρτί  και  να διαβάζει.  Στο  τέλος  επόμεινα  εγώ  μέσα  και  μερικοί  άλλοι  ακόμη.  Έλεγα  από  μέσα  μου :  «Αυτούς  θα  τους αφήσουνε  κι  εμένα  θα  με  σκοτώσουνε».  Ελαχταρούσα  και’γω  να  διαβάσουνε  το  όνομά  μου.

Ο  Γερμανός  όταν  τελείωσε  το  διάβασμα  των  ονομάτων  μας  είπε:

-Εσείς  που  δεν  ακούσατε  το  όνομά  σας  να  μείνετε  εδώ ! Και  μείναμε  μέσα  σ’αυτή  τη  σκοτεινή  τρύπα  και  μάθαμε  μετά  που  μας  αφήκανε  ότι  οι  άλλοι  εκτελέστηκαν…

Κυρίες  και  κύριοι

Ανέφερα  μερικές  μόνον  ψηφίδες  της  πρωτοπόρου  Κρητικής  Αντίστασης  στο  σύνολο  των  υποδουλωμένων  λαών  της   Ευρώπης  που  σχετίζονται  με  τη  στοά  Μακάσι  και  την  ιστορία  της.  Αυτό  το  «Μνημείο  Εθνομαρτύρων  και  Αφανών  Ηρώων»  που  συνδέθηκε  με  την  Αντίσταση  της  Κρήτης  ας  στείλει  σήμερα  στις  νέες  γενιές  ένα  μήνυμα.  Ότι :

Η  ιστορική  μνήμη  ενός  λαού  είναι  συνδεδεμένη  με  τη  θυσία.

Από  τη  θυσία  ξεχύνεται  η  Ελευθερία.

Και  μέσα  από  την  Ελευθερία  ας  κυριεύσει  τον  κόσμο  η  ΕΙΡΗΝΗ.

Του Γιώργη Αεράκη*

(Από την εφημερίδα “ΠΑΤΡΙΣ”)
Συμπληρώθηκαν φέτος 25 χρόνια από τον θάνατο του καθηγητή Μανούσου Μανουρά. Πριν από πολλά χρόνια ήμουνα και εγώ ένας από αυτούς που πέρασαν από τα φροντιστηριακά θρανία του, στο μικρό, αδιέξοδο στενάκι, κοντά στην Χανιώπορτα και θα ήθελα να τον θυμίσω σε αυτούς που τον γνώρισαν αλλά και να μάθουν οι νεώτεροι λίγα πράγματα για τον άνθρωπο αυτό που με είχε εντυπωσιάσει όντας παιδί, όσο κανείς άλλος. Δεν θα με απασχολήσει στο κείμενο αυτό η αγωνιστική του δράση την οποία άκουγα από άλλους. Θα επικεντρωθώ σε αυτά που έβλεπα να συμβαίνουν στον χώρο του, όταν τον επισκεπτόμουν μαζί με άλλα παιδιά λαϊκών κυρίως οικογενειών, για να κάνουμε μάθημα.

Ο Μανούσος ήταν ένας άνδρας ψηλός, πολύ ψηλός ή τουλάχιστον έτσι μου φαινόταν εμένα, λεπτός σαν τη βίτσα με μεγάλα μακριά δάκτυλα που μαρτυρούν όπως λένε, άνθρωπο του πνεύματος. Είχε μουστάκι το οποίο είχε πάρει να κιτρινίζει στη μέση, γιατί ο Μανούσος είχε δύο πάθη: το τσιγάρο και τον καφέ. Άναβε το τσιγάρο του πάντα σχεδόν από το προηγούμενο, και η αδελφή του, η Ζαφειρένια αν θυμάμαι καλά το όνομά της, μια γυναίκα που εντυπωσίαζε τα νεανικά μάτια μου με τα πολλά χρυσά δόντια που είχε στο στόμα της, κουβαλούσε συνέχεια καφέδες. Σίγουρα έπινε πάνω από είκοσι την ημέρα!

Τα παιδιά του (είχε πέντε) ιδιαίτερα τα μικρότερα που ήταν δίδυμα, προσχολικής ηλικίας τότε, ήταν στην αίθουσα και άκουγαν ήσυχα τον πατέρα τους να διδάσκει, καθισμένα σαν τα κατσούλια στα πόδια μας. 

Ο Μανούσος είχε σπουδάσει εν μέσω μεγάλων περιπετειών λόγω των πεποιθήσεών του, στη Φιλοσοφική Σχολή. Δεν δίδασκε όμως αυτά μόνο που συνήθως διδάσκει ένας φιλόλογος δηλ. αρχαία ελληνική γραμματεία, λατινικά, έκθεση κλπ. Ο Μανούσος δίδασκε τα πάντα! Κυριολεκτικά! Το έκανε μάλιστα με έναν κινηματογραφικό τρόπο. Για παράδειγμα. Έκανε σε μια ομάδα υποψηφίων φοιτητών του Πολυτεχνείου μάθημα με πολυωνυμικές εξισώσεις. Τους έδινε μια άσκηση για λύση και πεταγόταν στο διπλανό δωμάτιο-αίθουσα όπου μαθητές Γυμνασίου προσπαθούσαν να κάνουν χρονική αντικατάσταση ενός ρήματος. Ή στην παραδιπλανή όπου προσπαθούσαμε να λύσουμε χημικές αντιδράσεις (ήτανε ο διάολός μου και τις θυμάμαι ακόμα με τρόμο!) 

Ο Μανούσος δίδασκε όχι μόνο τον αδύναμο μαθητή για να περάσει την τάξη αλλά προετοίμαζε με μεγάλη επιτυχία τους μαθητές της τελευταίας τάξης του εξατάξιου τότε Γυμνασίου, για την εισαγωγή τους στο Πανεπιστήμιο. Δίδασκε με μεγάλη ευκολία Λατινικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Ρώσικα, Χημεία, Φυσική, Τριγωνομετρία, Άλγεβρα, Γεωμετρία, και την μεγάλη του αγάπη τους τραγικούς μας ποιητές και γενικότερα τα κείμενα των αρχαίων ελλήνων συγγραφέων που διδάσκονταν στο Γυμνάσιο. Αξέχαστες θα μου μείνουν τα σχόλια και οι παρατηρήσεις του στον «υπέρ αδυνάτου» λόγο του Λυσία. Στα διαλείμματα θα μας σχολιάζει κινηματογραφικές ταινίες ή κάποιο βιβλίο που είχε πρόσφατα διαβάσει. 

Θα πρέπει όμως να πούμε και δυο λόγια για τη σχέση του με το χρήμα. Ασφαλώς και ζούσε από αυτήν τη δουλειά. Ο γονιός έφερνε τον μαθητή αλλά δεν γινόταν καμιά συμφωνία ή κανένα παζάρι. Ο καθένας του έδινε όποτε μπορούσε, ό,τι μπορούσε. Αν δεν μπορούσε, η συμπεριφορά του Μανούσου δεν άλλαζε, και συνέχιζε να κάνει μάθημα κανονικά στο παιδί.

Θα καταθέσω μια μαρτυρία του πατέρα μου. Μου διηγήθηκε λοιπόν κάποτε που ήρθε η κουβέντα, το πώς η σκληρή και ανελέητη Δεξιά της εποχής, δημιουργώντας δράματα μεταξύ των ανθρώπων, απαιτούσε να γίνονται επώνυμες καταγγελίες εναντίων των ιδεολογικών της εχθρών για να επιτύχει την εξορία τους. Πίεζε λοιπόν ασφυκτικά ορισμένους να καταγγείλουν ότι ο τάδε αριστερός με τις κουβέντες του και με την συμπεριφορά του διέφθειρε δήθεν τα χρηστά ήθη και οδηγούσε την νεολαία στην κομμουνιστική ιδεολογία όπου ο στόχος ήταν να αναπτυχθεί εσωτερικό μέτωπο να καταλάβουν την εξουσία και να δώσουν την Μακεδονία στους Βουλγάρους και άλλα τέτοια! Την άλλη μέρα ο καταγγελλόμενος ήταν σε ένα από τα ξερονήσια που έγιναν γνωστά για την … φιλοξενία που πρόσφεραν στους τότε αριστερούς. Κάποια μέρα λοιπόν ερχόμενος ο πατέρας μου (που και αυτός υπέστη διώξεις από τους γνωστούς Ιαβέρηδες της εποχής) στο φροντιστήριο να πληρώσει τα δίδακτρα και να ρωτήσει για την πρόοδό μου, είδε τον γιο του ανθρώπου που είχε καταγγείλει τον Μανούσο και εξ αιτίας της καταγγελίας αυτής είχε πάει εξορία κάμποσο καιρό. Του ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι και το είπε στον Μανούσο. Η απάντησή του άφησε άναυδο τον πατέρα μου. Τι φταίει το παιδί βρε Νταρολευτέρη, τι φταίει το παιδί!

Διηγούνται ότι στη Μακρόνησο, όταν έβλεπε κάποιον συγκρατούμενό του μεγαλύτερο σε διαστάσεις από τον ίδιο, αφαιρούσε δυο τρεις κουταλιές από το λιγοστό φαγητό που τους μοίραζαν και του το έβαζε στην καραβάνα λέγοντας ότι λόγω κατασκευής, αυτός το είχε παραπάνω ανάγκη!

Αυτός ήταν ο Μανούσος Μανουράς και το κείμενο αυτό ας είναι ένα μικρό μνημόσυνο στη μνήμη του.

*O Γιώργης Αεράκης είναι Αντιδήμαρχος Ηρακλείου

Μανούσος Μανουράς, σύντομο βιογραφικό

Ο Μανούσος Μανουράς γεννήθηκε το 1913 στ’ Ανώγεια Μυλοποτάμου, όπου έζησε μέχρι που τέλειωσε το Δημοτικό Σχολείο. Μικρό παιδί, στα 12 χρόνια του, εγκαταστάθηκε μόνος του στο Ηράκλειο για να συνεχίσει τις σπουδές του στο Δημόσιο Γυμνάσιο Ηρακλείου. 

Το 1931 εισάγεται με εξετάσεις στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εγγράφεται στο τμήμα Φιλολογίας. Προκειμένου να εξασφαλίσει τα έξοδα των σπουδών του εργάζεται στα φοιτητικά του χρόνια ως τυπογράφος στο τυπογραφείο του Ελευθερουδάκη. Η κοινωνική του ευαισθησία και οι πολιτικές του ανησυχίες, που έχουν ήδη αρχίσει από τα μαθητικά του χρόνια, τον οδηγούν στην οργάνωση τυπογράφων του ΚΚΕ και σε συνδικαλιστική δράση, εξαιτίας της οποίας απολύεται από τον Ελευθερουδάκη και εργάζεται στη συνέχεια σε άλλα τυπογραφεία. Τα καλοκαίρια επιστρέφει στ’ Ανώγεια, συνομιλεί με τους νέους του χωριού, μεταφέρει τις σοσιαλιστικές του ιδέες και το όραμα για μια δικαιότερη κοινωνία και δημιουργεί τον πρώτο πυρήνα «συμπαθούντων το ΚΚΕ» το 1933-34. Ήδη από το 1933 έχουν αρχίσει οι συλλήψεις. Το 1936, στη δικτατορία του Μεταξά, συλλαμβάνεται, φυλακίζεται και εξορίζεται στη Λέρο και στη συνέχεια στη Γαύδο.

Η κήρυξη του πολέμου τον βρήκε εκτοπισμένο από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου στη Γαύδο. Ζήτησε τότε να καταταγεί στον στρατό και να πολεμήσει για την πατρίδα. Δεν του το επέτρεψαν όμως, καθώς η εντολή ήταν να μην κατατάσσονται οι κομμουνιστές. Τότε δραπέτευσε, μαζί με άλλους πολιτικούς κρατούμενους, από τη Γαύδο, ήρθε παράνομα στο Ηράκλειο και από εκεί έφυγε στη Θεσσαλονίκη. Παρουσιάσθηκε ως εθελοντής στη μονάδα εφοδιασμού μεταφορών του Κιλκίς. Στην κατάρρευση του μετώπου το 1941 βρέθηκε στα οχυρά.

Μετά την υποχώρηση, παρέμεινε στη Βόρεια Ελλάδα, πήρε μετεγγραφή στη Φιλοσοφική Σχολή της Θεσσαλονίκης, απ’ όπου απέκτησε και το πτυχίο του, ενώ συγχρόνως εργαζόταν σε ποικίλες αγροτικές δουλειές. Εντάχθηκε στο ΕΑΜ, με την ίδρυσή του, και, όταν ιδρύθηκε ο ΕΛΑΣ, κατατάχθηκε πρώτα στον ΕΛΑΣ του Κιλκίς και ύστερα της Θεσσαλονίκης υπό τον Μάρκο Βαφειάδη. Το 1946 επιστρέφει στην Κρήτη πτυχιούχος της Φιλολογίας και εργάζεται στο Ιδιωτικό Γυμνάσιο Αλικιανού Χανίων. Παρέμεινε όμως εκεί μόνο ένα χρόνο, διότι με το ξέσπασμα του δεύτερου αντάρτικου άρχισε να δέχεται απειλές για τη ζωή του. Μεταβαίνει στο Ηράκλειο και ανοίγει, μαζί με άλλους καθηγητές, το 1947-48, ένα από τα πρώτα φροντιστήρια. 

Τα έτη 1948-1951 εξορίζεται στη Μακρόνησο και τον Σεπτέμβριο του 1951 μεταφέρεται στον Αη Στράτη, όπου παραμένει εξόριστος μέχρι το 1956 και μοιράζεται την ίδια σκηνή με τον Μενέλαο Λουντέμη και τον Μάνο Κατράκη. Τα σκληρά χρόνια της εξορίας τα αξιοποιεί για την αυτομόρφωσή του (μαθαίνει ρωσικά και τελειοποιεί τα γαλλικά και τα αγγλικά του) και για τη μόρφωση των συνεξορίστων του, στους οποίους διδάσκει φιλολογικά μαθήματα και γαλλική γλώσσα. Το 1953, στον Αη Στράτη, τού εστάλη ο διορισμός του ως φιλολόγου καθηγητή στο δημόσιο σχολείο. Δεν τον αποδέχτηκε όμως, διότι είχε ως προϋπόθεση τη δήλωση “μετανοίας”.

Το 1956 επέστρεψε στο Ηράκλειο και το 1957 παντρεύτηκε τη Λευκοθέα Μανουρά, η οποία επίσης είχε μόλις επιστρέψει από την εξορία, και έκαναν πέντε παιδιά. Ασχολήθηκε με ιδιωτικά μαθήματα σε φροντιστήριο, το οποίο ίδρυσε το 1957, χωρίς να λάβει ποτέ άδεια λειτουργίας, εξαιτίας των πολιτικών του φρονημάτων. Το φροντιστήριο αυτό, από τα πρώτα και τα λίγα της εποχής, συνέχισε να λειτουργεί ως το 1980, με ορισμένα διαλείμματα εξορίας: το 1959-1960 στον Αη Στράτη και το 1967-1968, επί χούντας, στη Γυάρο. Κάνοντας πράξη τις ανθρωπιστικές του ιδέες, συνέχισε να διδάσκει, ως τον θάνατό του το 1986, δωρεάν τους φτωχούς μαθητές, ενώ επί μεγάλα διαστήματα φιλοξενούσε στο σπίτι του μαθητές από χωριά, οι οποίοι χρειάζονταν ενίσχυση στα μαθήματα. Όταν συναντούσε μαθητές με διάθεση για μάθηση, δεν λογάριαζε ούτε τον κόπο ούτε τον χρόνο. Άνθρωπος ευρυμαθής, με μεγάλη ανθρωπιστική παιδεία, δίδαξε γράμματα και ήθος, με τον λόγο και κυρίως με το παράδειγμά του, σε εκατοντάδες μαθητές, ενώ δεν εγκατέλειψε ποτέ τις ιδέες του για μια κοινωνία δικαιότερη.