Ιστορία
17/09/2012
Γράφει ο δημοσιογράφος Βαγγέλης Πάλλας-Απο την ομογενειακή Εφημερίδα Ελληνική Γνώμη
Ο Δήμος Ανωγείων Κρήτης ανέλαβε την προεδρία του δικτύου μαρτυρικών πόλεων και χωριών της Ελλάδας. Με αφορμή την ανάληψη τηςπροεδρίας πραγματοποιήθηκε τη Κυριακή 12 Αυγούστου συνεδρίαση του Δ. Σ. του δικτύου στα Ανώγεια.
Μεταξύ άλλων τη συνεδρίαση απασχόλησε το θέμα των γερμανικών αποζημιώσεων, οι ελληνικές διεκδικήσεις και επανορθώσεις που μπορεί να απαιτήσει από την Γερμανία το Ελληνικό Κράτος.
Στη συνεδρίαση του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας παραβρέθηκαν οι νομικοί, Ντανιέλα Μαρούδα και Στέλιος Περράκης οι οποίοι παρουσίασαν πτυχές του ζητήματος και τις εμπειρίες τους από την παρουσία τους στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, όπου εκδικαζόταν η αίτηση της Γερμανίας για το θέμα των αποζημιώσεων.
Εν τω μεταξύ φέτος είναι η 68η επέτειος του Ολοκαυτώματος των Ανωγείων από τις κατοχικές δυνάμεις, το 1944. Ο δήμος Ανωγείων έχει δημιουργήσει πλήρες ιστορικό αρχείο της συγκεκριμένης περιόδου, ενώ έχει βιντεοσκοπήσει 200 προσωπικές συνεντεύξεις από επιζήσαντες του ολοκαυτώματος. Επίσης έχει δημιουργήσει τέσσερις ταινίες που αφορούν τη μάχη στο Σφακάκι, το σαμποτάζ στη Δαμάστα και τα χωριά που υποδέχτηκαν και φιλοξένησαν τους 4.000 πρόσφυγες από τα Ανώγεια.
Η συνεδρίαση του Δ.Σ. του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας πραγματοποιήθηκε σε συγκινησιακά φορτισμένο κλίμα, παρουσία δημάρχων και εκπροσώπων από μαρτυρικές πόλεις. Τα μέλη του Δικτύου επισήμαναν μεταξύ άλλων την ανάγκη να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη όσων θυσιάστηκαν και μαρτύρησαν για την ελευθερία της πατρίδας, να μεταλαμπαδευτεί η γνώση της ιστορίας στις νέες γενιές και κυρίως να υπάρξει πλήρης καταγραφή και αποτύπωση όλων όσων συνέβησαν στις μαρτυρικές πόλεις της χώρας.
Συνολικά οι μαρτυρικές πόλεις αριθμούν σε ενενήντα, σε αρκετές από αυτές υπάρχει πλούσιο ιστορικό και αρχειακό υλικό. Για παράδειγμα εκτός από το δήμο Ανωγείων που έχει δημιουργήσει τις ιστορικές ταινίες που αναφέρονται παραπάνω και ο δήμος Καλαβρύτων, έχει οργανώσει το ιστορικό υλικό το οποίο διαθέτει και έχει προχωρήσει στη δημιουργία «μουσείου του ολοκαυτώματος».
Επί ευκαιρία της συνάντησης στα Ανώγεια ο δήμαρχος Ανωγείων κ. Σωκράτης Κεφαλογιάννης παραχώρησε στηνελληνική γνώμη συνέντευξη.
Κύριε Κεφαλογιάννη θέλω να μας αναλύσετε το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων.
Σ.Κ. «Το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων, οι ελληνικές διεκδικήσεις και ό,τι αφορά σε επανορθώσεις που μπορεί να απαιτήσει από τη Γερμανία το ελληνικό κράτος, δεν έχει τελειώσει.
Με βάση τα συμπεράσματα και της τελευταίας συνεδρίασης του Διοικητικού Συμβουλίου του Δικτύου Μαρτυρικών πόλεων και χωριών της Ελλάδας, απαιτείται η συστράτευση αλλά και της πίεσης προς την κυβέρνηση και το Εθνικό Κοινοβούλιο για τον καθορισμό χρόνο προγραμματισμού των ενεργειών που επιβάλλονται για την διεκδίκηση των γερμανικών επανορθώσεων.
Η σύσταση της διακομματικής επιτροπής της προηγούμενης κοινοβουλευτικής περιόδου, αλλά και ο πρόσφατος ορισμός ομάδας εργασίας για την έρευνα των αρχείων του ΓΛΚ σχετικά με το θέμα, αποτελεί ένα κρίσιμο σημείο της εθνικής μας υποχρέωσης λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι αρκετές δεκαετίες δεν υπήρχε κίνηση από την πλευρά του ελληνικού κοινοβουλίου».
Ποιοι είναι οι στόχοι του δικτύου;
Σ.Κ. «Από συστάσεως του Δικτύου των Μαρτυρικών Πόλεων το θέμα των Γερμανικών επανορθώσεων ήταν πάντα στην πρώτη γραμμή των διεκδικήσεων. Πολλοί μας χαρακτήριζαν αιθεροβάμονες, ωστόσο εμείς σήμερα είμαστε σε θέση να παράσχουμε την οποιαδήποτε στήριξη – βοήθεια που απαιτείτε από την εθνική διεκδίκηση, η οποία θα πρέπει να εκφρασθεί από την ελληνική κυβέρνηση και το ελληνικό κοινοβούλιο. Το πλαίσιο της διεκδίκησης το οποίο θα τεθεί, θα πρέπει να είναι αντάξιο της ιστορικής μνήμης.
Σαν δίκτυο παραμένουμε επίσης, προσηλωμένοι και στον δεύτερο στόχο μας, στην διατήρηση της Ιστορικής Μνήμης, ώστε πόλεις οι οποίες υπέστησαν την αγριότητα των γερμανικών κατοχικών δυνάμεων, να διατηρήσουν την μνήμη Ζωντανή, να μεταλαμπαδεύσουν την γνώση της ιστορίας στις νέες γενιές».
Είναι επικίνδυνος ο ανερχόμενος κίνδυνος του Νεοφασισμού;
Σ.Κ. «Ποτέ ο λαός μας να μην ξεχνά τις εικόνες της απόλυτης καταστροφής μετά από ένα ολοκαύτωμα. Ιδιαίτερα σήμερα όπου οφείλουμε να αντισταθούμε στον αναδυόμενο κίνδυνο του νεοφασισμού ο οποίος λόγω των συνθηκών βρίσκει πρόσφορο έδαφος και αναπτύσσεται.
Να ανασύρουμε αξίες διαχρονικές από το πλούσιο πνευματικό – ιστορικό κληροδότημα της πολιτισμικής μας παράδοσης, με την πίστη πως η ανάδειξη και η προβολή τους είναι σήμερα περισσότερο παρά ποτέ αναγκαία για να αναβαπτίζεται η κοινωνία μας και να αντλεί κουράγιο και δύναμη.
Ιδιαίτερα σήμερα, που όλοι βιώνουμε σκληρές καταστάσεις οικονομικής και κοινωνικής αποδόμησης.
Οφείλουμε να προσανατολιστούμε ξανά, στις αξίες της μεγάλης, της ιστορικής και πολιτισμικής μας παράδοσης όπως είναι, η κοινωνική συνοχή, η αλληλεγγύη, η αντοχή και το αντιστασιακό πνεύμα, Για να στεκόμαστε όρθιοι στις κάθε λογής αναποδιές».
Ποιες πρωτοβουλίες θα προγραμματίσετε;
Σ.Κ. «Σύμφωνα με τις αποφάσεις του διοικητικού συμβουλίου του δικτύου θα υπάρξει ψήφισμα ενάντια στον πόλεμο (μέσω του οποίου θα καταγγέλλεται κάθε πόλεμος που συμβαίνει αυτή την ώρα στον πλανήτη καθώς και κάθε πράξη βίας ή κατοχής σε έναν λαό).
Ακόμη θα σταλεί Επιστολή στην κυβέρνηση και στην Βουλή με σκοπό την συνέχιση της διαδικασίας ακρόασης της Βουλής προκειμένου να διατηρηθεί το θέμα ζωντανό ενώ παράλληλα θα υπάρξει βοήθεια από καθηγητές του διεθνούς δικαίου.
Εγγραφή μετά από αίτημα του Δήμου Μόρφου της Κύπρου για ένταξη στο Δίκτυο των Μαρτυρικών πόλεων του Δικτύου.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα γίνουν ενέργειες για σύσταση Ευρωπαϊκού Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και ολοκαυτωμάτων.
Θα υποβληθεί πρόταση σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα για τα ολοκαυτώματα ώστε να προχωρήσουμε σε διάφορες δράσεις όπως: η παραγωγή Ντοκιμαντέρ από εξειδικευμένα εργαστήρια για εκπαιδευτικό σκοπό, η δημιουργία εκδόσεων και ψηφιακών καταγραφών όλων των συνεπειών αποτυπώνουν την απόλυτη καταστροφή μετά από ένα ολοκαύτωμα.
Επίσης θα πρέπει το υπουργείο Δικαιοσύνης να άρει τις αγκυλώσεις και δεσμεύσεις του παρελθόντος και να συντροφευθεί σε αυτή την εθνική προσπάθεια».
Δημοσιεύθηκε σε: 
Επιμέλεια κειμένου: Παναγιώτης Βέμμος
Το ολοκαύτωμα των Ανωγείων τον Αύγουστο- Σεπτέμβριο του 1944 είναι αναμφισβήτητα ένα σπουδαίο γεγονός. Τα γεγονότα που έλαβαν χώρα είναι πολλά και είναι ευτύχημα ότι τα περισσότερα από αυτά έχουν διασωθεί και καταγραφεί. Αξίζει για αυτό μεγάλος έπαινος στο Δήμο Ανωγείων και σε όσους συνέβαλαν σ’ αυτή τη προσπάθεια.
βράδυ σε συνεδρίαση μας μίλησε ο Σμπωκογιώργης και μας είπε :”το ναζιστικό θεριό καταρρέει στο τέλος του όμως θα γίνεται πιο επικίνδυνο ”.Μας έδωσε κατεύθυνση ότι αν οι Γερμανοί έρθουν να πάρουν αγγαρεία ή ομήρους να τους χτυπήσουμε και συμπλήρωσε :” Να μη θέτουμε οι άντρες μέσα στο χωριό και να πείσουμε και άλλους να κάνουν το ίδιο ”.
Το ίδιο βράδυ όπως μας είπε η κ.Ανδρονίκη,ο πατέρας της κατέβαινε από τα όρη για να δει τι γίνεται με την οικογένεια του που ήταν στο Χώνος. Όταν είδε τις φωτοβολίδες έκρυψε τα όπλα του (ατομικό και πιστόλι) στο Ελαφόνερο. Τα βρήκε αργότερα η γυναίκα του. Ήρθε στο Χώνος,ήτανε 29 Αυγούστου,πήγε στην εκκλησία κοινώνησε και μετά έφυγε προς τα νοτικά.
Εμείς,συνεχίζει ο Ρουλομιχάλης,ειδοποιηθήκαμε από τις γυναίκες ότι έρχονται οιΓερμανοί. Κρυφτήκαμε στο φαράγγι. Εγώ και ο Χαχλιουτογιώργης είμαστε μαζί,ο Στριφίτσιος σε άλλο μέρος. Το κοπέλι του Χαχλιούτη έμεινε με τη μάνα του,δεν κρυφτή κανε.
βλέπαμε Γερμανούς,είπα θα πάω στη Τρούμπατου Βασιλοάνασταση να πιω νερό. Για κακή μου τύχη είχαν φύγει δυο Γερμανοί και είχαν πάει στην Τρούμπα. Εγώ είχα την προσοχή μου στο μασκάλη του Αχλαδιά που είχαν πογείρει οι δυο Γερμανοί με τα γαϊδούρια και δεν πήρα χαμπάρι τους άλλους. Αυτοί με είδαν,μου στήσανε ενέδρα και στα δυο μέτρα μου προτάσσουν τα ντουφέκια τους και με συνέλαβαν.
Την ανάσυρση του θέματος των γερμανικών αποζημιώσεων στην πολιτική επικαιρότητα επιχειρεί η Πανελλήνια Ενωση Δικηγόρων για τις Γερμανικές Αποζημιώσεις (ΠΕΔ), η οποία επαναδραστηριοποιείται και συλλέγει στοιχεία που θα ενισχύσουν την προσπάθεια της.
Με έργο που μετρά συνολικά περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, από το 1955 ως και το 1998, η ΠΕΔ επικεντρώνεται πλέον στη συγκέντρωση αγωγών, και των σχετικών αποφάσεων που έχουν εκδοθεί, προσβλέποντας όχι μόνον στην προώθηση του σχετικού υλικού προς την κυβέρνηση, αλλά και στην έκδοση βιβλίου.
«Σημαντικό, διαπραγματευτικό και όχι μόνον, επιχείρημα θα αποτελέσει στα χέρια της ελληνικής διπλωματικής αντιπροσωπείας, στο πλαίσιο των διμερών ελληνογερμανικών διαπραγματεύσεων, ο κατά το δυνατόν ακριβής αριθμός των αγωγών αποζημιώσεως ελλήνων πολιτών κατά του γερμανικού δημοσίου που έχουν εγερθεί ενώπιον των απανταχού της χώρας ελληνικών δικαστηρίων», τονίζουν οι δικηγόροι – μέλη της επιστημονικής επιτροπής της ΠΕΔ. «Σε κάθε περίπτωση, σταθερή θα είναι η επιστημονική – ενημερωτική παρουσία προς τα επίσημα όργανα του ελληνικού κράτους, όπως η Τράπεζα της Ελλάδος και η Νομική Υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών, σε σχέση με το ενδεχόμενο, τις δυνατότητες και τη νομική τεκμηρίωση της σφόδρα πιθανολογούμενης προσφυγής του ελληνικού κράτους κατά της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας».
Οι ίδιοι βασίζουν τις εκτιμήσεις τους περί διμερών διαπραγματεύσεων, ακόμη και προσφυγής της Ελλάδας, στην ανακίνηση εκ νέου του ζητήματος μετά την απόφαση της Χάγης, τον Φεβρουάριο του 2012, και τη συμφωνία σε διαπαραταξιακό επίπεδο για τη δρομολόγησή του από τις αρμόδιες Επιτροπές της Βουλής, Εξωτερικών, Αμυνας, Δικαιοσύνης και Οικονομικών.
«Οι επιτροπές της Βουλής που συνεδρίασαν στις 20 και 28 Μαρτίου 2012, κατέληξαν στο σαφές πόρισμα ότι οφείλει η ελληνική κυβέρνηση που θα αναδειχθεί (σσ: η σημερινή) να προβεί στην άμεση έναρξη διμερών διπλωματικών διαπραγματεύσεων με τη Γερμανία, προκειμένου να ρυθμιστούν με διμερείς συμβάσεις τα επιμέρους ζητήματα των γερμανικών πολεμικών επανορθώσεων και αποζημιώσεων, με ταυτόχρονη απειλή για προσφυγή της Ελλάδας, τόσο ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, όσο και ενώπιον του προβλεπόμενου από τη Συνθήκη του Λονδίνου του 1953 ad hoc Διαιτητικού Δικαστηρίου», σημειώνουν χαρακτηριστικά, διατυπώνοντας την προσδοκία ότι η Ελλάδα θα έχει σημαντικούς συμμάχους και άλλα κράτη, με ανάλογα, ανοιχτά, ζητήματα πολεμικών επανορθώσεων από εγκλήματα πολέμου που τέλεσαν δυνάμεις του Αξονα κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Από tovima.gr
Της Ιωάννας Μπισκιτζή
λέκτορας κλασικής φιλολογίας
Στις αρχές του 20ου αιώνα, η Ευρώπη είχε διαιρεθεί σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα, την Entente( Αντάντ) και τις Κεντρικές Δυνάμεις, τα οποία με μηχανορραφίες σε διπλωματικό επίπεδο επιχειρούσαν να προσελκύσουν τις ανένταχτες χώρες. Στην Ελλάδα την Entente υποστήριζε ο Ελ. Βενιζέλος ενώ τις Κεντρικές Δυνάμεις υποστήριζε ο βασιλιάς Κωνσταντίνος( που ανήλθε στο θρόνο μετά τη δολοφονία του Γεωργίου).
Με το ξέσπασμα του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου(Ιούλιος 1914) η Ελλάδα τήρησε ουδέτερη στάση. Ο Βενιζέλος θεωρούσε απαραίτητη την πολεμική εμπλοκή της χώρας στο πλευρό της Entente, ενώ ο βασιλιάς υποστήριζε τον ουδέτερο ρόλο της Ελλάδας.Η διαμάχη κορυφώθηκε με την παραίτηση του Βενιζέλου.Ακολούθησε η νίκη του στις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου του 1915.Τον Οκτώβριο του ιδίου έτους, ο Βενιζέλος υποχρεώθηκει από τον βασιλιά σε νέα παραίτηση, επειδή ως πρωθυπουργός είχε δεχτεί την αποβίβαση στρατευμάτων της Entente στη Θεσσαλονίκη για να συντρέξουν τη Σερβία.Στις βουλευτικές εκλογές της 19ης Δεκεμβρίου του 1915 οι βενιζελικοί απήχαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την παράνομη διάλυση της Βουλής.Φιλογερμανικά κόμματα ανήλθαν στην εξουσία τα οποία άρχισαν διαπραγματεύσεις με τη Γερμανία.Οι βενιζελικοί σχημάτισαν μια στρατιωτική ένωση, κήρυξαν επανάσταση και εγκατέστησαν προσωρινή κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη.Ο ”εθνικός διχασμός” έφτασε στο αποκορύφωμά του.
Ο Κωνσταντίνος εξαναγκάστηκε σε παραίτηση. Τον αντικατέστησε ο Αλέξανδρος(Ιούνιος 1917).Ο Βενιζέλος έφθασε στην Αθήνα και πήρε την εξουσία με τη βοήθεια των συμμαχικών στρατευμάτων.Η Ελλάδα πήρε μέρος στη μεγάλη βαλκανική επίθεση της 15ης Σεπτεμβρίου 1918, στο πλευρό των Συμμάχων.Στις 10 Αυγούστου του 1920 επισημοποιήθηκε η λήξη του πολέμου(είχε προηγηθεί αίτηση ανακωχής από τη Γερμανία) με τη Συνθήκη των Σεβρών.Με αυτή τη Συνθήκη παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα η δυτική και ανατολική Θράκη μαζί με τα νησιά Ίμβρο και Τένεδο ενώ επικυρώθηκε η κυριαρχία στα υπόλοιπα νησιά του Αιγαίου τα οποία η χώρα μας ήδη κατείχε από το 1913.Η Σμύρνη και ένα μεγάλο κομμάτι της υπάγονταν σε ελληνική διοίκηση ενώ ήταν σαφής η πρόθεση προσάρτησής τους στην Ελλάδα.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία όμως απέρριπτε την Συνθήκη των Σεβρών και έτσι η ελληνική διοίκηση της Σμύρνης βρισκόταν συνεχώς απέναντι σε μια εχθρική τουρκική πλειοψηφία.Στις βουλευτικές εκλογές του 1920 οι βενιζελικοί προέταξαν τη συνέχιση των επιχειρήσεων στη Σμύρνη, όπου από τον Μάιο του 1919 βρίσκονταν ελληνικά στρατεύματα, με στόχο τη ”Μείζονα Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών”(Μεγάλη Ιδέα).Οι φιλομοναρχικοί από την άλλη, προέταξαν την απαίτηση για εγκάταλειψη των επιχειρήσεων και την επίτευξη της ειρήνης.Μετά τη νίκη τους όμως συνέχισαν τον πόλεμο,παρά τις προεκλογικές τους δεσμεύσεις για το αντίθετο και μάλιστα χωρίς τη βοήθεια των συμμάχων στην Entente, οι οποίοι με πρόσχημα την επαναφορά του γερμανόφιλου βασιλιά Κωνσταντίνου στο θρόνο,διέκοψαν τη χορήγηση δανείων που είχαν υποσχεθεί στο Βενιζέλο και εγκατέλειψαν την Ελλάδα.
Παρά τις αρχικές του επιτυχίες, ο ελληνικός στρατός ηττήθηκε στη πιο σημαντική μάχη, τη μάχη του Σαγγάριου, τον Αύγουστο του 1922, άρχισε σταδιακά να υποχωρεί, να διασπάται και στο τέλος να τρέπεται σε φυγή.Ο τουρκικός στρατός τότε, μπήκε στη Σμύρνη μέσα σε κλίμα πανικού και τρομοκρατίας και την πυρπόλησε στις 9 Σεπτεμβρίου του 1922.Ο πόλεμος έλαβε τέλος, με την ανακωχή που υπογράφτηκε στα Μουδανιά στις 11 Οκτωβρίου του 1922 και αργότερα με τη Συνθήκη της Λωζάννης στις 24 Ιουλίου του 1923, σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα εγκατέλειπε οριστικά τη Μικρά Ασία, ο ποταμός Έβρος θα αποτελούσε στο εξής το σύνορο των δύο χωρών, τα Δωδεκάνησα περέμεναν σε ιταλική κυριαρχία(προσαρτήθηκαν στην Ελλάδα το 1947),η Ίμβρος και η Τένεδος θα ανήκαν στην Τουρκία και η Ελλάδα τέλος ήταν υποχρεωμένη να αποστρατικοποιήσει πλήρως τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου.Η κυριότερη όμως συνέπεια της συνθήκης ήταν η ανταλλαγή των πληθυσμών, η οποία υποχρέωσε 1,3 περίπου εκατ. Έλληνες τηςΜικράς Ασίας να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα.
Οι συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής ήταν δραματικές.Βενιζελικοί αξιωματικοί με αρχηγό τον συνταγματάρχη Πλαστήρα υποκίνησαν επανάσταση και σχηματίσθηκε νέα κυβέρνηση υπό τον Σωτ. Κροκιδά.Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, ο οποίος θεωρήθηκε υπεύθυνος της καταστροφής, παραιτήθηκε, αντικαταστάθηκε από το γιό του Γεώργιο Β’ και εγκατέλειψε τη χώρα(πέθανε στο Παλέρμο λίγο αργότερα).Οι βενιζελικοί παρέπεμψαν σε στρατοδικείο ως υπεύθυνους για τη στρατιωτική συντριβή στη Μικρά Ασία οκτώ κατηγορούμενους με την κατηγορία της ”εσχάτης προδοσίας”.Στις 15 Νοεμβρίου του 1922 το δικαστήριο καταδίκασε σε θάνατο έξι από αυτούς, μεταξύ των οποίων τον πρώην πρωθυπουργό Δ.Γούναρη και τον αρχηγό του στρατού Γ.Χατζηανέστη.Παρά τις πιέσεις για το αντίθετο από ξένες κυβερνήσεις, η ποινή εκτελέστηκε.
Ο Βενιζέλος εκτιμώντας ότι το έργο της συμφιλίωσης θα ήταν μακροχρόνιο και ότι ο ίδιος δεν ήταν δυνατό να το πραγματοποιήσει και μην επιθυμώντας να γίνει σημαία ενός εσαεί διχασμού, επέλεξε να αποσυρθεί και να συμβουλεύει όποτε μπορούσε τους Ελληνες από το εξωτερικό.Οι μελετητές του Ελευθέριου Βενιζέλου θα συμφωνήσουν ότι ενήργησε πάντα έγκαιρα και αριστοτεχνικά στην προσπάθειά του να κατακτήσει το εφικτό για τη χώρα, την οποία ουδέποτε έπαψε να αγαπά και να υπηρετεί μέχρι τέλους.
Πηγές: α)Θάνος Βερέμης & Γιάννης Κολιόπουλος,” Ελλάς, η σύγχρονη συνέχεια. Από το 1821 μέχρι σήμερα”, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 2006
β)Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), “Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα”, 5 τόμοι, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα, 2002-2006.
γ)Γ. Μαργαρίτης, Σπ. Μαρκέτος, Κ. Μαυρέας, Ν. Ροτζώκος, “Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία”,τ. Γ’, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα, 1999
Η ομιλία της συγραφέας Αννας Τζιριπούλου- Ευσταθίου στα Υακίνθεια 2012
Oλυμπιακοὶ Ἀγῶνες
Τὸν ἀγῶνα τὸν Ὀλυμπικόν, στεφανίτην τε καὶ ἱερόν,
μέγιστον πάντων….
(Στράβωνος, Γεωγρ. HC 353)
Οἱ «πρῶτοι» Ὀλυμπιακοὶ Ἀγῶνες δὲν ἔγιναν τὸ 776 π.Χ. ὅπως ἐσφαλμένως, πολὺ συχνά, ἀναφέρεται. Τὸ 776 π.Χ. ἔχουμε τὴν πρώτη ἱστορικὴ Ὀλυμπιάδα, «ἀφ’ ἧς οἱ Ἕλληνες ἀριθμοῦσι τοὺς χρόνους».
(Ἀριστόδημος, Frg. T.L.G.).
Ὅπως γράφει καὶ ὁ Παυσανίας εἰς τὰ «Ἀρκαδικά» (22):
«Ὁ δὲ ἀγὼν ὁ Ὀλυμπικός, ἐπανάγουσιν αὐτὸν ἐς τὰ ἀνωτέρω τοῦ, ἀνθρώπων, γένους,
Κρὸνον καὶ Δία αὐτόθι παλαῖσαι λέγοντες…»
Διότι, ὅπως ἐπεξηγεῖ ὁ ἴδιος εἰς τὰ «Ἠλειακὰ» (Α΄7), «Διὸς τεχθέντος, ἐπιτρέψαι Ρέαν τοῦ παιδὸς τὴν φρουρὰν τοῖς Ἰδαίοις Δακτύλοις…». Ὅταν δηλαδὴ ἐγεννήθη ὁ Ζεύς, ἡ Ῥέα, ἡ μητέρα του, ἀνέθεσε τὴν ἐπιτροπείαν, τὴν φύλαξίν του εἰς τοὺς Κουρήτας, εἰς τοὺς Ἰδαίους Δακτύλους: τὸν Ἡρακλῆ (τὸν πρεσβύτερον), τὸν Παιωναῖον, τὸν Ἐπιμήδην, τὸν Ἰάσιον καὶ τὸν Ἴδαν…
«…τὸν δὲ Ἡρακλέα παίζοντα, εἶναι γὰρ δὴ αὐτὸν πρεσβύτερον ἡλικίᾳ,
συμβαλεῖν τοὺς ἀδελφοὺς ἐς ἅμιλλαν δρόμου, καὶ τὸν νικήσαντα ἐξ αὐτῶν,
κλάδῳ στεφανῶσαι κοτίνου… (κότινος=ἀγριελαία)
Ἡρακλεῖ οὖν πρόσεστι τῷ Ἰδαίῳ, δόξα τὸν τότε ἀγῶνα
διαθεῖναι πρώτῳ καὶ Ὀλύμπια ὄνομα θέσθαι».
Ἔθεσε δηλαδὴ στὸν ἀγῶνα τὸ ὄνομα Ὀλύμπια, ἐπειδὴ ὁ Ζεὺς ἐπρόκειτο νὰ βασιλεύση τοῦ Ὀλύμπου, νικώντας τὸν Κρόνο (=Χρόνο, ὅπως ἀλληγορεῖται ὁ Κρόνος).
«Κρόνον ὀνομάζει τὸν χρόνον…»
(Ἡράκλειτος, Ὁμηρικὰ Προβλήματα, 41.6)
Καὶ ὥρισε, αὐτὸν τὸν ἀγῶνα νὰ τὸν τελοῦν κάθε 4 (συμπληρωμένα) ἔτη καὶ στὴν ἀρχὴ τοῦ πέμπτου ἔτους, ἐπειδὴ οἱ Ἰδαῖοι Κουρῆτες, οἱ φύλακες τοῦ Διός, ἦσαν πέντε:
«Διὰ πέμπτου οὖν ἔτους αὐτὸν κατεστήσατο ἄγεσθαι,
ὅτι αὐτός τε καὶ οἱ ἀδελφοὶ πέντε ἦσαν ἀριθμόν».
Οἱ Κουρῆτες ἀπεκαλοῦντο Ἰδαῖοι Δάκτυλοι ὡς καταγόμενοι ἐκ τοῦ ὄρους Ἴδη τῆς Κρήτης. Δάκτυλοι δέ, ἐπειδὴ ἦσαν πέντε, ὅσοι καὶ οἱ δάκτυλοι τῆς χειρός.
Ἀργότερα, συγκεκριμένως 50 ἔτη μετὰ τὸν κατακλυσμὸν τοῦ Δευκαλίωνος, ὁ ἀπόγονος του Ἰδαίου Ἡρακλέους (καὶ ὄχι τοῦ Ἡρακλέους τῆς Ἀλκμήνης) ὁ Κλύμενος, μετέφερε τοὺς ἀγῶνας ἀπὸ τὴν Κρήτη στὴν Πελοπόννησο:
«Α΄8. Τούτων δὲ ὕστερον, Κλύμενον τὸν Κάρδυος, πεντηκοστῷ
μάλιστα ἔτει μετὰ τὴν συμβᾶσαν ἐπὶ Δευκαλίωνος ἐν Ἕλλησιν
ἐπομβρίαν, ἐλθόντα ἐκ Κρήτης, γένος ἀπὸ Ἡρακλέους ὄντα τοῦ
Ἰδαίου, τόν τε ἀγῶνα ἐν Ὀλυμπίᾳ θεῖναι καὶ Κούρησι τοῖς τε
ἄλλοις καὶ Ἡρακλεῖ τῷ προγόνῳ λέγουσιν ἱδρύσασθαι βωμόν…»
Ἀκολούθως ὁ Ὄξυλος (υἱὸς τοῦ Αἵμονος καὶ ἐγγονὸς τοῦ Πελασγοῦ) ἐτακτοποίησε τὰ τῶν ἀγώνων καὶ ἐπισημοποίησε τὴν τελετήν.
Μετὰ τὸν Ὄξυλο ὅμως οἱ ἀγῶνες παρήκμασαν, περιέπεσαν εἰς λήθην καὶ ἐξέλιπον, μέχρις ὅτου ἐβασίλευσεν εἰς τὴν Ἤλιδα ὁ Ἡρακλείδης Ἴφιτος, υἱὸς τοῦ Αἵμονος. «Ἐξέλιπεν ἄχρι Ἰφίτου τὰ Ὀλύμπια», γράφει ὁ Παυσανίας.
Καὶ συνεχίζει:
«…Χρόνῳ δὲ ὕστερον Ἴφιτος, γένος μὲν ὢν ἀπὸ Ὀξύλου…
τὸν ἀγῶνα διέθηκεν ἐν Ὀλυμπίᾳ, πανήγυρίν τε Ὀλυμπικὴν αὖθις (=ξανά)
ἐξ ἀρχῆς καὶ ἐκεχειρίαν κατεστήσατο, ἐκλιπόντα ἐπὶ χρόνον…
Τῷ δὲ Ἰφίτῳ, φθειρομένης τότε δὴ μάλιστα τῆς Ἑλλάδος ὑπὸ
ἐμφυλίων στάσεων καὶ ὑπὸ νόσου λοιμώδους, ἐπῆλθεν αἰτῆσαι τὸν
ἐν Δελφοῖς θεὸν λύσιν τῶν κακῶν· καὶ προσταχθῆναί φασιν ὑπὸ
τῆς Πυθίας ὡς αὐτόν τε Ἴφιτον δέοι καὶ Ἠλείους,
τὸν Ὀλυμπικὸν ἀγῶνα ἀνανεώσασθαι…
Δηλαδὴ ὁ Ἴφιτος, ἐπειδὴ τότε εἰς τὴν Ἑλλάδα συνέβαιναν πολλὰ κακά, ἐζήτησε τὴν συμβουλὴ τοῦ Μαντείου τῶν Δελφῶν… Καὶ ὁ Ἀπόλλων, διὰ τῆς Πυθίας, προσέταξε ἀνανέωσιν τῶν Ὀλυμπιακῶν Ἀγώνων…
Ὁ χρησμὸς ποὺ ἐδόθη πρὸς τοὺς Πελοποννησίους, ὑπῆρξε ὁ ἑξῆς:
Πελοποννησίοις: Ὦ γῆς ἀκρόπολιν πάσης Πηλοπηίδα κλεινὴν ναίοντες,
πρέσβεις τε βροτῶν πάντων καὶ ἄριστοι, φράζεσθ’ ἐξ ἐμέθεν χρησμὸν θεοῦ,
ὅττι κεν εἴπω. Ζεὺς ὑμῖν τελετῆς μῆνιν ἔχει ἣν διέχρησεν,
οὕνεκ’ ἀτιμάζοντες Ὀλύμπια πασινάνακτος Ζηνός,
τοῦ πρῶτος μὲν ἱδρύσατο καὶ θέτο τιμὴν Πεῖσος,
καὶ μετὰ τόνδε Πέλοψ, ὅτε δῆμον ἔναιεν Ἑλλάδα, θῆκε δ’ ἔπειτ’
ἔροτιν (=ἑορτὴν) καὶ ἔπαθλα θανόντι Οἰνομάῳ, τρίτατος δ’ ἐπὶ τοῖς,
παῖς Ἀμφιτρύωνος Ἡρακλέης ἐτέλεσσ’ ἔροτιν καὶ ἀγῶνα ἐπὶ μήτρῳ (=θείῳ)
Τανταλίδῃ Πέλοπι φθιμένῳ, τὸν δήποθεν ὑμεῖς λείπετε καὶ τελετήν.
Ἧς χωσάμενος (=γιὰ τὴν κακοποίησιν τῆς τελετῆς ὠργίσθη) κατὰ θυμόν, ὦρσε κακὸν λιμὸν παρὰ τοῖς καὶ λοιμόν,
ὃν ἔστι παῦσαι, ἀνορθώσαντας ἑορτὴν τῷ πάλιν αὖθις.
(TLG. Epigr. Gr. Appendix, Oracula 20)
Μὲ ἄλλα λόγια, ὁ Ζεὺς ὠργίσθη, «ἐμάνιασε», ἐπειδὴ ἀλλοίωσαν-ἀτίμασαν τοὺς Ὀλυμπιακούς, καὶ ἡ ἑορτὴ ἐξέπεσε. (Κάτι παρόμοιο γίνεται καὶ σήμερα… στὶς ἡμέρες μας… Ὁ ἀγὼν ἀπὸ «στεφανίτης ἱερὸς» κατήντησε «χρηματίτης ἀνίερος», διεθνές φεστιβὰλ–τσίρκο βαρβαρικῆς ὑπερβολῆς ποὺ ἐγγίζει τὰ ὅρια τῆς ὕβρεως).
Ὁ Ζεὺς τότε, γιὰ νὰ τοὺς τιμωρήση, ξεσήκωσε («ὦρσε») κακὸν λιμὸν (πεῖνα) καὶ λοιμὸν (μολυσματικὴ νόσο), μέχρις ὅτου ἀνορθώσουν καὶ πάλι τὴν ἑορτή, στὰ πλαίσια τοῦ ἑλληνικοῦ μέτρου. Ὁ Ἴφιτος ὑπακούοντας στὸν χρησμόν, ἀνανέωσε, ἐπανόρθωσε τὸν ἀγῶνα, ἀκολουθώντας τὰ θεσμικὰ πρότυπα.
«Ἰφίτου δὲ τὸν ἀγῶνα ἀνανεωσαμένου, τοῖς ἀνθρώποις ἔτι ὑπῆρχε τῶν ἀρχαίων λήθη καὶ κατ’ ὀλίγον ἐς ὑπόμνησιν ἤρχοντο αὐτῶν, καὶ ὁπότε τι ἀναμνησθεῖεν, ἐποιοῦντο τῷ ἀγῶνι προσθήκην… δρόμου μὲν ἆθλα ἐτέθη πρῶτον καὶ Ἠλεῖος Κόροιβος ἐνίκα…»
Εἰς τὰ ἐνδιάμεσα (μεγάλα) χρονικὰ διαστήματα, ἐτελοῦντο ποῦ καὶ ποῦ ἀγῶνες, πρωτοβουλίᾳ τοῦ ἑκάστοτε τοπικοῦ ἡγέτου ἢ ἥρωος. Συνοπτικῶς:
1) Ἡρακλῆς ὁ Ἰδαῖος ἱδρύει τοὺς ἀγῶνας ἐν Κρήτῃ.
2) Ὁ Κλύμενος (ἀπόγονος τοῦ Ἡρακλέους) μεταφέρει τοὺς ἀγῶνας εἰς τὴν Ὀλυμπίαν, 50 ἔτη μετὰ τὸν Κατακλυσμὸν τοῦ Δευκαλίωνος (Α΄ ἀναβίωσις).
3) Ὁ Ὄξυλος ἐπισημοποιεῖ καὶ διευθετεῖ τὰ τῶν ἀγώνων (Β΄ ἀναβίωσις).
4) Πεῖσος… Πέλοψ… Ἡρακλῆς Ἀλκμήνης… τελοῦν ἐνδιαμέσως Ὀλυμπιάδας (Γ΄… Δ΄… Ε΄… ἀναβιώσεις).
5) Ὁ Ἴφιτος ἐπαναφέρει τὰ λησμονημένα, πλέον, Ὀλύμπια κατόπιν ὑποδείξεως τοῦ Ἀπόλλωνος (ΣΤ΄ ἀναβίωσις).
Μετὰ ἀπὸ 27 Ὀλυμπιάδες ἀρχίζουν τὴν τακτικὴν χρονολόγησιν (Ζ΄ ἀναβίωσις, Α΄ ἱστορικὴ Ὀλυμπιάς (776 π.Χ.).
(Σημ.: Οἱ συμβατικὲς «συντηρητικὲς» χρονολογήσεις ἀποδέχονται ὅτι ἡ ὑπὸ τοῦ Ἰφίτου ἀναβίωσις συνέβη τὸ 884 π.Χ. καὶ ὅτι μετὰ ἀπὸ 27 Ὀλυμπιάδες (27×4=108 ἔτη) ἀρχίζουν τὶς τακτικὲς ἀναγραφὲς εἰς Ἀρχεῖα. Ὁπότε, 884-108=776 π.Χ., ἡ πρώτη ἱστορικὴ Ὀλυμπιάς. Εἶναι φανερὸ ὅμως ὅτι ἡ ἵδρυσις τῶν Ὀλυμπιακῶν Ἀγώνων εἶναι πολὺ ἀρχαιοτέρα καὶ ἀνάγεται εἰς ἐποχὴν ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ ὁρισθῆ ἐπακριβῶς. Τὸ Μέγα Ἐτυμολογικὸν (Βενετία 1899) εἰς τὸ λῆμμα «ἀθλῆσαι», συμφωνεῖ ὅτι οἱ ἀγῶνες ἤρχισαν «ὀλίγον μετὰ τὸν Κατακλυσμόν, ὡς καὶ τῶν ἄλλων πάντων τῶν ἐν Ἕλλησι καλῶν…».
Ὁ ἱστορικὸς Πολύβιος (ΙΣΤΟΡΙΑΙ ΣΤ΄ Ἀποσπάσματα-2) γράφει:
«2. Ἀναφέρει ὁ Ἀριστόδημος ὁ Ἠλεῖος ὅτι ἀπὸ τὴν εἰκοστὴν ἑβδόμην Ὀλυμπιάδα ἤρχισαν νὰ ἀναγράφωνται τὰ ὀνόματα τῶν ἀθλητῶν, ὅσοι δηλαδὴ ἀνεδεικνύοντο νικηταί.
Πρὸ αὐτῆς φυσικὰ κανενὸς τὸ ὄνομα δὲν ἀνεγράφη, ἐπειδὴ οἱ προγενέστεροι δὲν εἶχον φροντίσει. Εἰς δὲ τὴν εἰκοστὴν ὀγδόην, νικῶν εἰς τὸ ἀγώνισμα δρόμου ὁ Κόροιβος ὁ Ἠλεῖος, πρῶτος ἀνεγράφη. Καὶ ἡ Ὀλυμπιὰς αὐτὴ ἐτάχθη πρώτη καί ἀπ’ αὐτῆς χρονολογοῦν οἱ Ἕλληνες…».
«Τῇ 27ῃ Ὀλυμπιάδι–… ἡ Ὀλυμπιὰς αὕτη πρώτη ἐτάχθη, ἀφ’ ἧς Ἕλληνες ἀριθμοῦσι τοὺς χρόνους».
(Ἀριστόδημος Frg. TLG)
…πρώτη ἐτάχθη, δηλαδὴ πρώτη ἐτέθη ὡς ἐπίσημη ἀρίθμησις χρονολογιῶν ἔκτοτε. ΟΧΙ ὅμως ὅτι τότε ἱδρύθηκαν οἱ Ἀγῶνες.
Σημειωτέον: Εἰς τὴν Ὀλυμπίαν ἐτελοῦντο ἀπὸ πολύ παληὰ καὶ Γυνακεῖοι Ἀγῶνες, τὰ Ἡραῖα:
«Τιθέασι καὶ ἀγῶνα Ἡραῖα. Ὁ δὲ ἀγών ἐστιν ἅμιλλα δρόμου παρθένοις· οὐ πᾶσαι ἡλικίας τῆς αὐτῆς, ἀλλὰ πρῶται μὲν αἱ νεώταται, μετὰ ταύτας δὲ αἱ τῇ ἡλικίᾳ δεύτεραι, τελευταῖαι δὲ θέουσιν (=τρέχουν) ὅσαι πρεβύταται τῶν παρθένων εἰσί.
Ἀποδεδειγμένον μὲν δὴ ἐς τὸν ἀγῶνά ἐστι καὶ ταύταις τὸ Ὀλυμπιακὸν στάδιον, ἀφαιροῦσι δὲ αὐταῖς ἐς τὸν δρόμον τοῦ σταδίου τὸ ἕκτον μάλιστα. Ταῖς δὲ νικώσαις ἐλαίας τε διδόασι στεφάνους… Ἐπανάγουσιν δὲ καὶ τῶν παρθένων τὸν ἀγῶνα ἐς τὰ ἀρχαῖα, Ἱπποδάμειαν τῇ Ἥρᾳ ἐκτίνουσαν χάριν, ἑκκαίδεκα ἀθροῖσαι γυναῖκας καὶ σὺν αὐταῖς διαθεῖναι πρώτην τὰ Ἡραῖα…»
(Παυσανίας, Ἠλ., Α΄ 16)
(Ἡ Ἱπποδάμεια ἦτο θυγάτηρ τοῦ Οἰνομάου καὶ σύζυγος τοῦ Πέλοπος. –βλ. ἀνωτέρω–.
Ἐκ τοῦ Πέλοπος ἔλαβε τὸ ὄνομά της ἡ Πελοπόννησος!
Πέλοπος νῆσος ® Πελοπόννησος).
Ἀξίζει νὰ ἀναφερθοῦμε καὶ στὴν Κυνίσκα, κόρη τοῦ βασιλέως τῆς Σπάρτης Ἀρχιδάμου, τὴν πρώτη γυναῖκα Ὀλυμπιονίκην στὰ Ὀλύμπια, καὶ ὄχι στὰ Ἡραῖα.
«Ἐγένετο δὲ Ἀρχιδάμῳ καὶ θυγάτηρ, ὄνομα μὲν Κυνίσκα, φιλοτιμότατα δὲ ἐς τὸν ἀγῶνα ἔσχε τὸν Ὀλυμπικὸν καὶ πρώτη τε ἱπποτρόφησε, γυναικῶν, καὶ νίκην ἀνείλετο τὸ Ὀλυμπικὴν πρώτη. Κυνίσκας δὲ ὕστερον γυναιξὶ καὶ ἄλλαις καὶ μάλιστα ταῖς ἐκ Λακεδαίμονος γεγόνασιν Ὀλυμπικαὶ νῖκαι, ὧν ἐπιφανεστέρα ἐς τὰ νίκας οὐδεμίαν ἐστὶν αὐτῆς».
(Παυσ. Ἠλ. Α’ 10)
Στον πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων «Ανώγεια Αύγουστος 2012» θα πραγματοποιηθεί η Παρουσίαση του βιβλίου του Ορέστη Μανούσου «Πάτρικ –Λη Φέρμορ: ο τελευταίος ήρωας της Αγγλίας» την Παρασκευή 17 Αυγούστου στην Πλατεία Μειντάνι, 9:30μ.μ. με ομιλητές τους, Ορέστης Μανούσο, Μιχάλη Τρούλη, Βασίλη Σπαχή και Λευτέρη Χαρωνίτη.
Αποσπάσματα θα διαβάσουν: ο Δ. Μανούσου, και η Κλειώ Φανουράκη.
Η βραδιά θα κλείσει με μουσική Βιολί- τσέλο: Ζούτσας Ηλίας
Λίγα λόγια για το Βιβλίο
Από τον Εκδότη
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΒΙΒΛΙΟΥ…
Ένας ιδιοφυής συγγραφέας… Ένας μεγάλος φιλέλληνας…
Ένας τολμηρός αγωνιστής της Κρητικής Αντίστασης
O Ανωγειανός καθηγητής και συγγραφέας Oρέστης Μανούσος μάς παρουσιάζει το τέταρτο βιβλίο του για τον Πάτρικ Λη Φέρμορ, μια σημαντική πολυσχιδής φυσιογνωμία που αγάπησε την Ελλάδα και πολέμισε για την ελευθερία της.
Πολύ νέος, σε ηλικία μόλις 18 ετών, το Δεκέμβριο του 1933, το ανυπότακτο πνεύμα του Πάτρικ Λη Φέρμορ τον ώθησε να ξεκινήσει μια μακριά οδοιπορία, που τον οδήγησε από την Ολλανδία μέχρι την Κωνσταντινούπολη.
Όταν ξέσπασε ο Δεύτερος Παγκόσμιος, κατατάχτηκε στους «Ιρλανδούς φρουρούς». Η γλωσσομάθειά του τον οδήγησε στη θέση συμβούλου του Ελληνικού Στρατού στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, στην Αλβανία. Κατόπιν βρέθηκε στην Αλεξάνδρεια, μέλος της ομάδας ειδικών επιχειρήσεων, για την οποία εργάστηκε στην Κρήτη έντονα και με μεγάλη επιτυχία για το υπόλοιπο του πολέμου. Αγάπησε τους Κρητικούς και έζησε μαζί τους στα κρητικά βουνά σχεδόν δύο χρόνια.
Στις 26 Απριλίου 1944 οργάνωσε την απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Χάινριχ Κράιπε. Ο Λη Φέρμορ, μαζί με Βρετανούς κομάντο και Κρητικούς αγωνιστές, έγιναν η σκιά του Κράιπε και κατάφεραν να τον απαγάγουν, να τον οδηγήσουν σε μια σπηλιά του Ψηλορείτη, περνώντας από είκοσι δύο μπλόκα των ναζί, και τελικά να τον μεταφέρουν στο Κάιρο – μια πράξη που έμελε να τον αναδείξει σε εμβληματική μορφή των ηρώων του Κρητικού Αγώνα!
Η αγάπη του για την Ελλάδα συνεχίστηκε και μετά τον πόλεμο, αφού έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του στην Καρδαμύλη, στην ακτή της Πελοποννήσου. Ο Λη Φέρμορ ήταν σταθερά ο ευνοούμενος Βρετανός για τους Έλληνες, ενώ παρέμεινε μέχρι το θάνατό του ένας υποδειγματικός Βρετανός τζέντλεμαν.
Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα χρονικό της πορείας και των ταξιδιών του Πάτρικ Λη Φέρμορ, καθώς και της συμμετοχής του στη Μάχη της Κρήτης και την Αντίσταση, διανθισμένο με σχόλια προσωπικοτήτων για τη ζωή και το έργο του.