Ένα σπάνιο ντοκουμέντο για την ιστορία των Ανωγείων και το Ολοκαύτωμα τους από τους ΝΑΖΙ στις 13 Αυγούστου του 1944, θα παρουσιάσει την Τετάρτη 13 Αυγούστου η ΑΝΩΓΗ με αφορμή τη συμπλήρωση 70 χρόνων από την ισοπέδωση του χωριού. Το έγγραφο- φωτιά από τον απόρρητο φάκελο του Χριστομιχάλη – Ξυλούρη αποκαλύπτει για πρώτη φορά  ότι,  οι  Γερμανοί  δεν έδιωξαν  όλα  τα  γυναικόπαιδα από  το  χωριό  πριν  το  ανατινάξουν…

ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΑΚΟΜΑ ΠΟΙΟΙ  ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΕΞΙ ΔΟΣΙΛΟΓΟΙ (κανένας από αυτούς δεν ήταν Ανωγειανός)  που συνόδευαν τους Γερμανούς κατά την διάρκεια του Ολοκαυτώματος 

Ρεπορτάζ: Μάριος Διονέλλης- ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Κλιμακώνονται οι αντιδράσεις στην Κρήτη για τις μεθοδεύσεις του γερμανικού κράτους ως προς το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων και ειδικά ως προ ςτο περιβόητο «Ελληνογερμανικό Ταμείο για το Μέλλον». Με σημερινές τους δηλώσεις στην «Εφημερίδα των Συντακτών» τις επιφυλάξεις τους για τους σχεδιασμούς αυτούς εκφράζουν τόσο ο δήμαρχος Ανωγείων Σωκράτης Κεφαλογιάννης όσο και ο αντιδήμαρχος του μαρτυρικού Δήμου Καντάνου, οι οποίοι μιλούν για οργανωμένο σχέδιο προσεταιρισμού των μαρτυρικών δήμων της χώρας. Είχε προηγηθεί η δημόσια τοποθέτηση του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Γερμανικών αποζημιώσεων και οι σκληρές δηλώσεις του Αριστομένη Συγγελάκη από τη μαρτυρική Βιάννο (Δείτε αναλυτικό ρεπορτάζ εδώ)
Όπως αναφέρεται σε σημερινό ρεπορτάζ της «Εφ.Συν»: Ιδιαίτερα επιφυλακτικός για τους σκοπούς και τη λειτουργία του Ελληνογερμανικού Ταμείου εμφανίζεται και ο Σωκράτης Κεφαλογιάννης δήμαρχος Ανωγείων και πρώην πρόεδρος του Δικτύου Μαρτυρικών Δήμων Ελλάδος. «Το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων αποτελεί θέμα εθνικής διαπραγμάτευσης και δεν μπορεί να λυθεί με μονομερείς ενέργειες ή με αποφάσεις μερικών μόνο από τους εκπρόσώπους της Αυτοδιοίκησης» λέει στην «Εφ.Συν.» ενώ και ο ίδιος αναφέρει πως κατά τη διάρκεια της θητείας του δέχτηκε πολλές… επιθέσεις φιλίας από γερμανικούς φορείς για συνεργασίες σε οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο. «Κάθε φορά ζητούσα στην αλληλογραφία μας για κάθε πιθανή συνεργασία να διατυπώνεται ρητά το θέμα των διεκδικήσεων της Ελλάδας και του μαρτυρικού τόπου των Ανωγείων. Τελικά καμία από αυτές τις συνεργασίες δεν ευδοκίμησε…» τονίζει ο ίδιος.
Επιφυλάξεις για την γερμανική πρωτοβουλία εκφράζει και ο Γιάννης Φιωτάκης, αντιδήμαρχος του Δήμου Καντάνου στα Χανιά και εκπρόσωπος του Δήμου στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων. «Αν και δεν έχει φτάσει καμία επίσημη ενημέρωση στην Κάντανο για το ζήτημα θεωρώ πως πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί» λέει στην «Εφ.Συν.» ο αντιδήμαρχος. «Είναι πάγια πολιτική της Γερμανίας να προσπαθεί με έμμεσους τρόπους να προσεγγίσει τις μαρτυρικές πόλεις και χωριά. Έχουμε φτάσει να δούμε εκδηλώσεις μνήμης σε μαρτυρικό δήμο με χορηγό τη γερμανική πρεσβεία. Ασφαλώς δεν είναι κανείς εναντίον της συναδέλφωσης των λαών αλλά δεν πρέπει ούτε στιγμή να ξεχνάμε πως το μεγάλο χρέος της Γερμανίας για αποζημιώσεις προς την Ελλάδα παραμένει και δε θα σβηστεί όσες χορηγίες και άλλου είδους φιλοφρονήσεις κι αν γίνουν».
Στόχος η… επεξεργασία του παρελθόντος
Περισσότερη τροφή στις επιφυλάξεις των ελληνικών δήμων δίνει και η ρητορική που χρησιμοποιεί το επίσημο γερμανικό κράτος. Πρόσφατα σε δηλώσεις του για την ίδρυση του… Ταμείου ο Γερμανός πρέσβης Δρ. Πέτερ Σόοφ τόνισε: «Ένα Ελληνογερμανικό Ταμείο για το Μέλλον, θα έχει ως σκοπό την αναζήτηση ενδεδειγμένων δράσεων για την επεξεργασία του παρελθόντος..!»
«Το παρελθόν δε σηκώνει καμία επεξεργασία», λένε τα μέλη του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης και σε επιστολή που υπογράφει ο πρόεδρός του Μανώλης Γλέζος τονίζουν πως θα συνεχίσουν να ασκούν ακόμα μεγαλύτερη πίεση στη γερμανική και στην ελληνική κυβέρνηση για την επίλυση του συνολικού ζητήματος της απόδοσης των γερμανικών οφειλών προς την Ελλάδα (αποζημιώσεις θυμάτων, επανορθώσεις, κατοχικό δάνειο, πολιτιστικοί θησαυροί).

Κορυφαίο γεγονός της Αντίστασης του αγωνιζόμενου λαού των Ανωγείων, υπήρξε η καταστροφή και ισοπέδωση του χωριού του. Τον Αύγουστο του 1944 πραγματοποιήθηκε το 3ο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων (1822, 1867, 1944). Αρχισε την 13η Αυγούστου και κράτησε μέχρι το τέλος του ίδιου μήνα. Στο Αρμί, την κεντρική πλατεία του χωριού βρίσκεται εγχάρακτη η διαταγή του Γερμανού στρατηγού φρουράρχου Κρήτης.

“…Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου.”
Χανιά 13-8-44 0 Στρατηγός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης X. ΜΙΛΛΕΡ

Ολοκαύτωμα

Η εξουδετέρωση και σύλληψη του αναφερόμενου στη διαταγή φρούραρχου Γενί-Καβέ και της φρουράς του (8 άτομα) πραγματοποιήθηκε την 7-8-1944 στην περιοχή Σφακάκι Ανωγείων, από ενδεκαμελή ομάδα του εφεδρικού Ε.Λ.Α.Σ. To σαμποτάζ της Δαμάστας πραγματοποιήθηκε το πρωί της 8-8-1944, στον κεντρικό τότε αμαξωτό δρόμο της Κρήτης και σε μικρή απόσταση δυτικά του χωριού Δαμάστα από ομάδα ανταρτών της Ε.Α.Ο. “O ΨΗΛΟΡΕΙΤΗΣ” και είχε σαν αποτέλεσμα την ισοπέδωση και του χωριού Δαμάστα και την εκτέλεση των αντρών που πιάστηκαν σ’ αυτό από τους Γερμανούς. Μετά την έκδοση της διαταγής που προαναφέραμε, Γερμανοί στρατιώτες, πραγματοποιούν την κύκλωση των Ανωγείων, την 13-8-1941 και αρχίζουν το μακάβριο έργο των εκτελέσεων, της λεηλασίας και της καταστροφής, αφού πρώτα απομάκρυναν τα γυναικόπαιδα που βρέθηκαν μέσα σ’ αυτά, μαζί με ελάχιστους ανίκανους γέροντες. To σύνολο των αντρών και αγοριών είχαν καταφύγει στα λημέρια των ανταρτών και στις δυσπρόσιτες χαράδρες και σπηλιές του Ψηλορείτη.

«Ούτε ένα σπίτι δεν ήταν όρθιο»...

«Όταν δέκα μέρες μετά την αποχώρησή τους ο ρασοφόρος καλόγερος με οδήγησε με ήρεμη υπερηφάνεια ανάμεσα στα χαλάσματα, ούτε ένα σπίτι δεν ήταν όρθιο. Οι Γερμανοί είχαν αφήσει τις τρεις εκκλησίες, αλλά ο δρόμος μας ήταν μπλοκαρισμένος σε κάθε βήμα μας από σωρούς από πέτρες και σπασμένα κεραμίδια»…

Ο Λοχαγός Σάντυ Ρέντελ ή Αλέξης έφτασε στην Κρήτη με σκάφος στις 7 Σεπτεμβρίου 1943. Είχε οριστεί από το Συμμαχικό στρατηγείο υπεύθυνος αξιωματικός για τον Νομό Λασιθίου. Μαζί του ταξίδευε την ίδια νύχτα της 7ης Σεπτεμβρίου 1943 και ο Ανωγειανός Παπαγιάννης Σκουλάς, επιστρέφοντας κι αυτός για την Κρήτη, μετά την εκπαίδευσή του σαν κομάντος αλεξιπτωτιστής, (μοναδικός ιερέας αλεξιπτωτιστής στον κόσμο), και που οι σύμμαχοι τον ονόμαζαν ιπτάμενο παπά (FRIAR TUCK).
Ο Σάντυ Ρέντελ ή Αλέξης έμεινε στην Κρήτη μέχρι την απελευθέρωση. Κατόπιν εξέδωσε ένα βιβλίο με τις εμπειρίες του κατά την διάρκεια της παραμονής του στο νησί με τίτλο : «Appointment in Grete», που στα Ελληνικά μεταφράζεται «Ραντεβού στην Κρήτη». Στο βιβλίο του και στις σελίδες 209-210 ο Σάντυ Ρέντελ περιγράφει με ένα μοναδικό τρόπο την είσοδό του στα Ανώγεια, μαζί με τον Παπαγιάννη Σκουλά. Η περιγραφή των ερειπίων, των πυρπολημένων σπιτιών καθώς και ο διάλογός του με τον Παπαγιάννη, συγκλονίζουν τον αναγνώστη.
…τη δεύτερη μέρα ήρθε μαζί μας ο παλιός μου φίλος από τις μέρες της εκπαίδευσης στα αλεξίπτωτα, ο ρασοφόρος καλόγερος (FRIAR TUCK), ο ιπτάμενος παπάς. Ήταν κάτι παραπάνω από ένα χρόνο από τότε που εκπαιδευόμαστε μαζί στη Χάιφα, αλλά φαινόταν, αναπολώντας τις παλιές περιπλανήσεις μας από τότε, σαν να είχαμε ζήσει μια ολόκληρη ζωή στην Κρήτη. Και για το ρασοφόρο καλόγερο τουλάχιστον ολόκληρη η πορεία της ζωής είχε βίαια αλλάξει. Ήταν πρεσβύτερος στα Ανώγεια, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ευημερούντα χωριά του νησιού. Οι τέσσερις χιλιάδες κάτοικοί του ήταν φημισμένοι για τα ωραία χαλιά που ύφαιναν από το μαλλί των κοπαδιών τους στο όρος Ίδη, αλλά οι Γερμανοί ήξεραν ότι οι Ανωγειανοί μας βοηθούσαν. Ίσως είχαν το φόβο ότι οι Ανωγειανοί θα πυροβολούσαν τα οχήματά τους καθώς θα εγκατέλειπαν το Ηράκλειο δυτικά προς το Ρέθυμνο δια μέσου των λόφων. Έτσι ή αλλιώς μερικές εβδομάδες νωρίτερα τα Ανώγεια είχαν τελείως καταστραφεί.

ΣΤΑ ΧΑΛΑΣΜΑΤΑ
Είναι δύσκολο για οποιονδήποτε που δεν το είδε να φανταστεί τη σκηνή της ηθελημένης εκτεταμένης καταστροφής. Οι Γερμανοί είχαν περικυκλώσει το χωριό αλλά οι περισσότεροι από τους άνδρες κοιμόταν τελευταία έξω από φόβο ξαφνικής επίθεσης κι έτσι ξέφυγαν. Οι υπόλοιποι σκοτώθηκαν. Οι γυναίκες και τα παιδιά οδηγήθηκαν τότε στην πλαγιά του λόφου και άρχισε το έργο της κατεδάφισης. Αναφέρονταν ότι όσοι ήταν κατάκοιτοι κάηκαν ή ανατινάχτηκαν μέσα στα σπίτια. Πάντως μια ομάδα μηχανικών έμεινε στο χωριό για ένα δεκαπενθήμερο ανατινάζοντας μεθοδικά ή πυρπολώντας κάθε κατοικία.
Όταν δέκα μέρες μετά την αποχώρησή τους ο ρασοφόρος καλόγερος με οδήγησε με ήρεμη υπερηφάνεια ανάμεσα στα χαλάσματα ούτε ένα σπίτι δεν ήταν όρθιο. Οι Γερμανοί είχαν αφήσει τις τρεις εκκλησίες, αλλά ο δρόμος μας ήταν μπλοκαρισμένος σε κάθε βήμα μας από σωρούς από πέτρες και σπασμένα κεραμίδια ή κομμάτια από πιθάρια στα οποία αποθηκεύονταν το λάδι και το κρασί του χωριού. Στο δυσδιάκριτο πέρασμα των δρόμων του χωριού προχωρήσαμε πρώτα στην εκκλησία του ρασοφόρου Καλόγερου, τη μεγαλύτερη από τις τρεις. Ήταν απίστευτο να βρούμε ακόμα να κρέμονται στη θέση τους τις πλούσιες με ασήμι και επίχρυσες εικόνες τριγυρισμένες από μαραμένα λουλούδια. Έξω βρίσκεται σε κατάσταση σήψης με μυρωδιά που προκαλεί ναυτία ένα χοιρινό σφάγιο που κάηκε στον κοντινό στάβλο.

ΗΠΙΑΜΕ ΣΤΗΝ ΤΙΜΗ ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ
Από την εκκλησία ο ρασοφόρος καλόγερος με πήγε σε ένα σωρό από χαλίκια, τριγυρισμένο από κατάλοιπα από σπασμένες πέτρες, απομεινάρια από ότι αποτελούσαν πριν τέσσερις τοίχους, και τότε, στήνοντας στη μέση του τα κατάλοιπα μιας ξύλινης καρέκλας μ’έβαλε να καθίσω και ανασύροντας μια μικρή μποτίλια ρακί και μια ξύλινη κούπα σαν μεγάλη δαχτυλήθρα από την τσέπη του, είπε, με πλήρη συναίσθηση της δραματικής στιγμής αλλά όχι χωρίς αξιοπρέπεια, μ’ένα τόνο που ήταν ταυτόχρονα σοβαρός και κεφάτος :
-Λοιπόν, κύριε Αλέξη, πάντα έλεγα ότι κάποια μέρα θα σε καλωσόριζα στο σπίτι μου. Όπως βλέπεις δεν έμειναν πολλά αλλά μπορούμε τουλάχιστον να σου προσφέρουμε ένα ποτήρι.
Χαμογελάσαμε ο ένας στον άλλο και ήπιαμε στην ελευθερία, τη νίκη και στην τιμή του σπιτιού. Σύντομα μας περιτριγύρισαν μια μικρή ομάδα από πρώτες, δεύτερες και τρίτες εξαδέλφες του ρασοφόρου καλόγερου κι ένα κοπάδι από εγγόνια που με κάποιο τρόπο ξεπήδησαν οπό τα χαλάσματα. Καλή λευτεριά ψιθύρισαν καθώς αδειάζαμε τα ποτήρια μας…

Oι EπτA ΛEξειΣ
Η τραγική εικόνα ενός ερειπωμένου χωριού, όπου οι ίδιοι οι κάτοικοί του δεν μπορούν να διακρίνουν τους δρόμους και δυσκολεύονταν ακόμα να εντοπίσουν που βρισκόταν το ίδιο τους το σπίτι, κάποιοι γκρεμισμένοι τοίχοι, μια μισοσπασμένη καρέκλα, ένα μπουκάλι ρακί και ένα ποτήρι σαν δαχτυλήθρα.
Αυτό είναι το σκηνικό.
Και μια φωνή βγαλμένη από το στόμα του Ανωγειανού Παπαγιάννη, μοναδικού ιερέα αλεξιπτωτιστή στον κόσμο:
-Καλώς όρισες στο σπιτικό μου κύριε Αλέξη!
Αυτές οι εφτά λέξεις είναι το κείμενο της σκηνής.
Από τον Παπαγιάννη ειπώθηκαν σιγανά, με σεβασμό και αξιοπρέπεια προς τον καλεσμένο του Άγγλο αξιωματικό.
Κι όμως υψώθηκαν πάνω από τα Ανώγεια, απλώθηκαν σε όλες τις γειτονιές και τα σοκάκια του χωριού, και είχαν τόση ένταση, που εγώ ομολογώ, όταν διάβασα για πρώτη φορά το μεταφρασμένο κείμενο, άπλωσα τα χέρια και έκλεισα τα αυτιά μου.

Η πρώτη μαρτυρία – περιγραφή από έναν Αγγλο λοχαγό και τον παπά – Γιάννη Σκουλά, λίγο μετά την ισοπέδωση
των Ανωγείων από τους Γερμανούς.
Tο σπίτι του Eμμανουήλ Σκουλά – Pωμανού στο Περαχώρι. 61 χρόνια μετά το κάψιμο του χωριού τα ερείπια παραμένουν στην ίδια θέση για να θυμίζουν σε μας..

O Nίκος Kαζαντζάκης γράφει για την καταστροφή
H λεηλασία των Aνωγείων κράτησε από τις 13 Aυγούστου μέχρι τις 5 Σεπτεμβρίου του ’44 Tον Ιούλιο του 1945, ένα σχεδόν χρόνο μετά την καταστροφή των Ανωγείων από τους Γερμανούς Ναζιστές, ο Νίκος Καζαντζάκης θα επισκεφθεί τα Ανώγεια ως υπεύθυνος της Κεντρικής Επιτροπής για τη διαπίστωση των Γερμανικών ωμοτήτων κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Κρήτη. Mετά από εντολή της κυβέρνησης και με τη βοήθεια των Ι. Κακριδή, Ι. Καλιτσουνάκη και Κ. Κουτουλάκη κατέγραψε το χρονικό της καταστροφής.

«Το μεγαλύτερον χωρίον της Κρήτης, τα ΑΝΩΓΕΙΑ, εις τα σύνορα των νομών Ηρακλείου και Ρεθύμνης, με 940 οικίας και 4.000 κατοίκους έρχεται χρονολογικώς πρώτον των κατά την περίοδον ταύτην καταστραφέντων σοινικισμών της νήσου. Οι Γερμανοί δεν είχον εγκαταστήσει εδώ μόνιμον φυλάκιον, μόνον μπλόκα έκαμνον από καιρού εις καιρόν. Το πρώτον έγινεν εις τας 16/2/42, οπότε, καταζητούντες 8 άτομα, συνέλαβον τα 5 εξ αυτών και άλλους 4, τους οποίους εφυλάκισαν επί δύο μήνας. Η εις το χωρίον επιβληθείσα εξ αρχής αγγαρεία ήτο να προσέρχονταιι καθ’ εκάστην 500 άνδρες και να εργάζωνται διά λογαριασμόν των Γερμανών. Οι Ανωγειανοί όμως, δεν προσήρχοντο, διότι ως λαός, ποιμενικός κυρίως, δεν ηδύνατο να εγκαταλείψουν τα ποίμνιά των. Ο αριθμός ούτος ηλαττώθη κατόπιν εις το ήμισυ, και πάλιν όμως οι κάτοικοι ουδεμίαν προθυμίαν έδειχναν να συμμορφωθούν προς την διαταγήν. Φυλακίσεις γερόντων και γυναικών του χωρίου εν Ρεθύμην προς εκβιασμόν, ουδέν αποτέλεσμα έσχον. Δι αυτό εξεδόθη απόφασις κατά τας αρχάς του 1943, να κατεδαφιστούν 16 οικίαι των Ανωγείων προς σωφρονισμόν και προειδοποίησιν.

Επειδή την διαταγήν αυτή ο Φρούραρχος Ρεθύμνης, απόγονος του κατά την μάχην του Πέτα τραυματισθέντος φιλέλληνος στρατηγού Νόρμαν, δεν έσπευσε να την εκτελέση, αλλ’ ελθών εις τα Ανώγεια, εζήτησε φιλικώς να πείσει τους κατοίκους να υπακούσουν εις την διαταγήν της αγγαρείας, μετετέθη αμέσως εκ της θέσεως του. Τον Μάϊον του 1943, εις νέαν εξόρμησιν των Γερμανών, εφονεύθησαν 3 βοσκοί, μεταξύ των οποίων και ο 13ετής Βασ. Κ. Ξυλούρης, απήχθησαν δε και 2.000 αιγοπρόβατα εις τας 19/8/1943 συνελήφθησαν 9 άνδρες (4 εκ της οικογενείας Κουνάλη, 4 εκ της οικογ. Σμπώκου και εις Σταυράκης ονόματι), εξ ων 2 εδραπέτευσαν οι λοιποί ενεκλείθησαν εις τας φυλακάς Αγίας, αποστελλόμενοι δε ύστερον εις την Γερμανίαν, επνίγησαν καθ’ οδόν. Εις τας 3/9/43, έγινε νέα εξόρμησις καθ ήν οι Γερμανοί απήγαγον όσα αιγοπρόβατα συνήντησαν (4-5000), τον δε ποιμένα Μιχ. Βρέντζον, αφού τον εχρησιμοποίησαν ως οδηγόν, διέταξαν να φύγη έπειτα, πυροβολήσαντες δε εκ των όπισθεν εφόνευσαν. Εις τας 13/2/44 εκύκλωσαν πάλιν το χωρίον και συγκέντρωσαν όλους τους κατοίκους εις το σχολείον συμπαρέλαβον 11 άνδρας με την δικαιολογίαν ότι εδοκίμασαν να φύγουν. Τι απέγιναν οι άνδρες ούτοι, δεν εγνώσθη. Λέγεται ότι ετυφεκίσθησαν εις θέσιν Καρτερός.

Εις τας 7/8/44 ήλθεν ο διαβόητος δια την ωμότητά του γερμανός επιλοχίας «Σήφης», φρούραρχος του Γενή-Κααβέ με απόσπασμα τεσσάρων γερμανών και τεσσάρων ιταλών, συνέλαβον όσας γυναίκας και παιδίαα εύρον, και αγρίως ξυλοκοπούντες αυτά τα ωδήγησαν προς το Γενή-Κααβέ με την κατηγορίαν ότι οι άνδρες δεν εδέχοντο να πηγαίνουν εις την αγγαρείαν.

Ολίγον όμως έξω του χωρίου τους προσέλαβο οι αντάρται, εφόνευσαν τους άνδρας του αποσπάσματος και απηλευθέρωσαν τα γυναικόπαιδα. Την επομένην έγινεν το σαμποτάζ της Δαμάστας υπό Ανωγειανών, καθ’ ό εκάησαν 3 γερμανικά αυτοκίνητα και εφονεύθησαν περί τους 15 Ιταλούς, αιχμαλωτισθέντων και 7. Την επομένην, 9/8 ήλθον, περί τους 60 Γερμανούς εις τα Ανώγεια οι άνδρες έλειπον, αλλ’ αι γυναίκες τους περιεποιήθησαν’ οι Γερμανοί εφέρθησαν μετά μεγάλης προσηνείας, εις ουδεμίαν διαρπαγήν προέβησαν, εζήτουν μόνον από τας γυναίκας πληροφορίας περί της κατά του αποσπάσματος του «Σήφη»’ επιθέσεως των ανταρτών.

Εις τας 12/8 το εσπέρας οι άνδρες του χωρίου ειδοποιηθέντες ότι έρχονται πολλοί Γερμανοί, έφυγον, και ούτω προελήφθησαν πολλαί εκτελέσεις. Την 13ην οι Γερμανοί συμπληρώσαντες την κύκλωσιν, εισήλθον εις τα Ανώγεια και διέταξαν τους υπολειφθέντας κατοίκους (θα ήσαν περί τα 1500 γυναικόπαιδα) να αναχωρήσουν εντός ημισείας ώρας προς την κατεύθυνσιν του Γενή-Κααβέ, όποθεν να διασκορπισθούν εις τα διάφορα χωρία της Ρεθύμνης. Μετά ταύτα προέβησαν εις γενικής λεηλασίαν του χωρίου-πλουσιωτάτου εις κτηνοτροφικά και εριουργικά προϊόντα. Μετά την δήλωσιν εκάστη οικία εκαίετο πρώτον και έπιτα ανετινάσσετο διά δυναμίτιδος. Κάθε νύκτα οι Γερμανοί απεσύροντο εις τα Σείσαρχα και την πρωϊαν επανήρχοντο. Το μέγεθος της λεηλασίας θα κατανοήση κανείς, όταν λάβη υπ’ όψιν ότι αυτή διήρκεσεν από της 13 Αυγούστου μέχρι της 5 Σεπτεμβρίου.

Κατά την διάρκειαν της διαρπαγής οι Γερμανοί εφόνευσαν εντός του χωρίου τον Γ. Σπιθούρην, μη δυνηθέντα ν’ αποχωρήση μετά των άλλων κατοίκων, επίσης τους παραλύτους εξαδέλφους Κωνστ. και Ι. Ξυλούρην (ή Κίτρη), και τον υπέργηρον Νικ. Αεράκην, εις τας αγκάλας του οποίου έθεσαν, μετά την εκτέλεσιν, δεξιά και αριστερά τα πτώματα δύο χοίρων προς χλευασμόν. Δύο αδελφαί, η χήρα Εμμ. Καλλέργη και η χήρα Εμμ. Καβλέντη, η χωλή Ειρήνη Καραϊσκου και η Ευαγγ. Ιω. Πασπαράκη, αρνηθείσαι ν’ αποχωρήσουν και προτιμήσασαι τον θάνατον απέθανον καείσαι και καταχωθείσαι έπειτα υπό τα ερείπια των ανατιναχθεισών οικιών των. Επίσης οι Γερμανοί εφόνευσαν τον εκ τραύματος της κεφαλής παράφρονα Εμμ. Ι. Σαλούστρον.
Πολλοί άλλοι εφονεύθησαν εις τα πέριξ. Οι Γερμανοί κατέστρεψαν και τα 4 τυροκομεία της περιοχής και απήγαγον τα ποίμνια των κατοίκων όσα δεν ηδυνήθησαν να συμπαραλάβουν, τα εφόνευσαν. Σήμερον από τας 940 οικίας των Ανωγείων δεν έχει απομείνει ούτε μία το νεόδμητον σχολείον ανετινάχθη, αι 3 εκκλησίαι, τας οποίας οι Γερμανοί είχον μεταβάλει εις σταύλους, έχουν επίσης υποστή ζημίας εκ ωτν πέριξ ανατινάξεων. Η επίσημος κατάστασις της Νομαρχίας Ρεθύμνης αναφέρει 117 Ανωγειανούς εκτελεσθέντας κατά την περίοδον της κατοχής»…

Της περίοδο της Ενετοκρατίας τα Ανώγεια ήταν το μεγαλύτερο χωριό της Επαρχίας Μυλοποτάμου (μαρτυρία ότι Ενετοί εγκαταστάθηκαν σ’ αυτό αποτελεί το ενετικό κτίσμα του Τσίπουρα).

Την περίοδο της Τουρκοκρατίας υπάρχει πλούσιο ιστορικό υλικό που καταδεικνύει τη συμμετοχή των κατοίκων στον αγώνα για τη λευτεριά, διαθέτοντας μια πλειάδα εκλεκτών καπετάνιων αρματολών με σημαντική δράση σε όλη την περιοχή του Μυλοποτάμου. Τα Ανώγεια υπήρξαν επαναστατικό κέντρο την περίοδο αυτή και το 1822 για πρώτη φορά στην ιστορία τους πυρπολήθηκαν από το Σερίφ Πασά. Το 1866 ο Ρεσίτ Πασάς απέτυχε να καταλάβει τα Ανώγεια αφού αποκρούστηκε από τους κατοίκους του. Όμως το Μάϊο του 1867 τα Ανώγεια πυρπολήθηκαν για δεύτερη φορά. Ο πόλεμος των Ανωγειανών κατά των Τούρκων υπήρξε συνεχής και αδιάλειπτος.

Με την είσοδο του 20ου αιώνα και την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα οι Ανωγειανοί δίνουν το παρόν το κάλεσμα της πατρίδας. 78 νεκροί των πολέμων 1900-1940.

Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος βρίσκει του Ανωγειανούς στις επάλξεις. Συγκροτούν δυο ένοπλες αντάρτικες ομάδες την ΕΑΟ “Ο Ψηλορείτης” και του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ προσφέροντας αξιοθαύμαστες υπηρεσίες.

Τόσο τολμηρή υπήρξε η προσφορά των Ανωγείων στον αγώνα κατά των κατακτητών που τ’ Ανώγεια για τρίτη φορά στην ιστορία τους, 13 Αυγούστου 1944, πυρπολούνται από τους Γερμανούς. Νεκροί αλβανικού πολέμου:19. Νεκροί κατοχής: 122.

“..και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ..”

Πολλοί Ανωγειανοί βρέθηκαν σήμερα Πέμπτη το πρωί στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου για να ανάψουν ένα κερί και να τιμήσουν με την παρουσία τους το μνημόσυνο για τους ήρωες της Μάχης στο Σφακάκι.

Είναι η δεύτερη συνεχόμενη χρονιά που πραγματοποιείται η συγκεκριμένη εκδήλωση από την ενορία που τιμάει με αυτόν τον τρόπο τους ήρωες που αντιστάθηκαν σε κάθε μορφή κατοχής ορθώνοντας το ανάστημα τους και κερδίζοντας στο τέλος την Ελευθερία τους.

Η Μάχη στο Σφακάκι έχει ξεχωριστή θέση στο χρυσό βιβλίο της ιστορίας του χωριού μας που αντιστάθηκε όποτε η Πατρίδα το χρειάστηκε.

Μετά την επιμνημόσυνη δέηση ο π. Ανδρέας Κεφαλογιάννης  στην ομιλία του μίλησε για τους ήρωες που η εκκλησία τιμάει και ανέφερε χαρακτηριστικά:    ‘Τα Σφακάκια είναι ο φωτεινός φάρος για τα επόμενα βήματα μας.

Μόνο με  συνεχή και αμείωτη αντίσταση θα νικήσουμε και σε αυτόν τον πόλεμο. ..”.

Ολόκληρη η ομιλία έχει ως εξής:

«Αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί,

Σήμερα είναι μια ξεχωριστή μέρα για τα Ανώγεια, για την Κρήτη, για την ελληνική εθνική αντίσταση απέναντι στους Ναζί της Α΄ Κατοχής.

Μια ομάδα αποφασισμένων Ανωγειανών του εφεδρικού ΕΛΑΣ μετά από μια καλά συντονισμένη επιχείρηση αιχμαλώτισαν τον κατακτητή που είχε πάρει ως όμηρους 90 γυναικόπαιδα.

Η καλά οργανωμένη επιχείρηση στη θέση Σφακάκι αποδεικνύεται από το γεγονός ότι κανείς από τους ομήρους δεν τραυματίστηκε, ενώ το γερμανοιταλικό απόσπασμα συνελήφθη και οδηγήθηκε στο ανταρτοδικείο.

Το μήνυμα που στέλνουν στις μέρες μας οι μαχητές του Σφακακιού, είναι ότι ο μόνος δρόμος για να αποτινάξουμε το ζυγό,  είναι να αντισταθούμε, να αγωνιστούμε, να παλέψουμε γενναία και να θυσιαστούμε.

Να θυσιαστούμε για τις επόμενες γενιές, για να μην ζήσουν σκλάβοι πληρώνοντας μια ζωή τους διεθνείς τοκογλύφους και τα κοράκια που πίνουν το αίμα των λαών.

 Ο Ναζισμός της Α΄ Κατοχής είχε όπλα, βόμβες, εκτελέσεις.

Ο Ναζισμός της Β΄ εποχής, αυτής που ζούμε σήμερα, έχει ακόμα πιο εξοντωτικά όπλα. Παίρνουν ζωές, διαλύουν οικογένειες, προκαλούν πόνο και δυστυχία μέσα από το φοβερό οικονομικό πόλεμο που έχουν εξαπολύσει.

Ένας πόλεμος, που ξεκίνησε πριν από πέντε χρόνια, όμως, τώρα βιώνουμε τις συνέπειες και τα δραματικά του αποτελέσματα. Χιλιάδες αυτοκτόνησαν, εκατοντάδες χιλιάδες είναι άνεργοι, χιλιάδες έχουν χάσει τα σπίτια τους. Και να σαν μην έφταναν όλα αυτά τώρα ξεπουλάνε και τη γη μας, τις θάλασσες μας, τα βουνά μας, τα ποτάμια μας, τις λίμνες μας, την ίδια μας τη ζωή. Κι όλα αυτά για ένα κομμάτι ψωμί. Όταν πριν από μερικά χρόνια τα είχαμε επισημάνει από αυτό εδώ το βήμα, πολλοί δεν μας πίστεψαν. Δυστυχώς όμως, επιβεβαιωθήκαμε.

Αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί,

Ο ελληνικός λαός είναι εξουθενωμένος, διαλυμένος και ισοπεδωμένος. Όμως, έχουμε περάσει κι άλλες Κατοχές, κι άλλα Ολοκαυτώματα και καταφέραμε και σταθήκαμε όρθιοι. Έτσι και τώρα όρθιοι θα σηκωθούμε, θα περπατήσουμε και θα φτάσουμε λίγο ψηλότερα, γιατί πρέπει να φτάσουμε, για τους δικούς μας, για τα παιδιά μας, για την ιστορία που βλέπει και καταγράφει.

Όμως, για να συμβεί αυτό θα πρέπει το λαϊκό κίνημα να ανασυνταχθεί, χωρίς ανασύνταξη, μόνο προσωρινές νίκες θα πετύχουμε. Για τη μεγάλη, τη λαϊκή νίκη θα πρέπει να είμαστε μονιασμένοι κι όλοι μαζί θα κατακτήσουμε τον Ψηλορείτη και τον Όλυμπο.

Τα Σφακάκια είναι ο φωτεινός φάρος για τα επόμενα βήματα μας. Μόνο με συνεχή και αμείωτη αντίσταση θα νικήσουμε και σε αυτόν τον πόλεμο. Για να πάψουμε να βλέπουμε ανθρώπους να πεινάνε, για να πάψουμε να βλέπουμε υποσιτισμένα παιδιά, για να πάψουμε να βλέπουμε συνταξιούχους να ψάχνουν φαγητό στους κάδους, για να πάψουμε να βλέπουμε μικρούς και μεγάλους κατά δεκάδες να κοιμούνται στα παγκάκια και στα πεζοδρόμια, όπως την Α’  Κατοχή.

Μας λένε ότι βγαίνουμε από την κρίση και ότι τελειώνουν τα μνημόνια, ακόμα και έτσι να είναι, τι τελικά κερδίσαμε από όλους αυτούς τους σωτήρες ντόπιους και ξένους τα τελευταία πέντε χρόνια που ήρθαν να μας δήθεν να μας σώσουν; Τίποτα! Αντιθέτως, τα χάσαμε όλα: μισθούς, συντάξεις, εργασιακές σχέσεις, ασφαλιστικό.

 Η υγεία είναι ανύπαρκτη, η Παιδεία ισοπεδώνεται, η Πρόνοια ανήκει στο μακρινό παρελθόν. Το κράτος όπως το ξέραμε παύει να υπάρχει. Μπαίνουμε πλέον σε μια νέα σκληρή εποχή, όπου εμείς θα είμαστε η φθηνή εργατική δύναμη, κι όλα τ΄αλλά θα είναι και θα αγοράζονται πανάκριβα.

Όμως, δεν θα πρέπει να τους αφήσουμε να ολοκληρώσουν το έργο τους, υπάρχουν ακόμα περιθώρια για να ξεσηκωθεί ο ελληνικός λαός. Γιατί αν δεν το κάνει δεν θα  αργήσει η ώρα που τα κοράκια μετά την Αργεντινή θα απλώσουν τα μαύρα νύχια τους πάνω από την Ελλάδα, απαιτώντας να πληρωθούν για 1000 τα 10 που αγόρασαν. Όλοι ζούμε τις νέες δραματικές ώρες που ζει το Μπουένος Άιρες και από αυτό εδώ το βήμα όλοι δηλώνουμε Αργεντίνοι.

Όμως, αυτές τις μέρες ζούμε κι ένα άλλο ένα δράμα στη γειτονιά μας. Οι Ισραηλινοί, επικαλούμενοι τα δικά τους επιχειρήματα, ισοπεδώνουν τη Γάζα με θύματα μωρά παιδιά. Μέχρι σήμερα έχουν σκοτωθεί 300 παιδάκια. Αν αυτό δεν είναι έγκλημα πολέμου, τότε ποιο είναι; Για να δούμε την λεγόμενη παγκόσμια κοινότητα θα κινήσει αυτή τη φορά τις διαδικασίες για να καθίσουν οι εγκληματίες στο σκαμνί του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης;

 Έλεος πια, ας σταματήσει πια αυτό το κακό. Το Τελ Αβίβ πριν την εκτόξευση κάθε φονικού πυραύλου θα πρέπει να θυμάται το δικό του Ολοκαύτωμα. Προς τι λοιπόν αυτή η μανία να δημιουργήσουν οι ίδιοι ένα νέο Ολοκαύτωμα;

Είναι επαίσχυντο για το λαό του Ισραήλ, που έχει ζήσει τα δικά του Άουσβιτς και Νταχάου να θέλει τώρα να στήσει τους δικούς του φούρνους στη Γάζα.

Είναι επαίσχυντες οι εικόνες για το λαό του Ισραήλ να το δείχνουν να πανηγυρίζει στους δρόμους της Ιερουσαλήμ για τα νεκρά παιδάκια στη Γάζα. Αυτές οι σκηνές δείχνουν απανθρωπιά, κτηνωδία και μειώνουν την αντίσταση των προγόνων τους απέναντι στο Ναζισμό και το Φασισμό.

Κάνω έκκληση, από αυτό εδώ το ταπεινό βήμα να σταματήσει αυτό το αίσχος, αυτή η ντροπή για την παγκόσμια κοινότητα. Ως ΕΔΩ! Όχι άλλα νεκρά παιδάκια!

Το… κακό στην γειτονιά μας έχει κι άλλες διαστάσεις.

Στην περιοχή μας και συγκεκριμένα στο σπίτι μας, έχουμε κι άλλου είδους καταστροφές. Αμερικανοί και άλλοι… σωτήρες μας επέλεξαν τις κρητικές θάλασσες για να θάψουν τα χημικά της Συρίας και μαζί με αυτά να θάψουν το φυσικό πλούτο και την οικονομία του νησιού. Τους λέμε λοιπόν, να σταματήσουν εδώ και τώρα, γιατί το ποτήρι της οργής για τους Κρητικούς ξεχείλισε. Κι αν δεν το καταλαβαίνουν θα το δουν τις επόμενες ημέρες… Κανένα τους  δεν θα αφήσουμε σε χλωρό κλαρί. Όπως έχετε καταλάβει, είμαστε κυκλωμένοι από πολέμους και απειλές, γι΄ αυτό και θα πρέπει να αγρυπνούμε!

Αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί

Το Σφακάκι και οι αγωνιστές του δείχνουν το δρόμο της αντίστασης που πρέπει να χαράξουμε, αν θέλουμε εμείς και τα παιδιά να μη ζήσουμε σε μια αποικία χρέους, να μη ζήσουμε ξένοι στον τόπο μας. Κι είναι χρέος μας να ζήσουμε λεύτεροι με τις δικές μας δυνάμεις, γιατί μόνο έτσι θα νιώθουμε ανεξάρτητοι και περήφανοι.

Κλείνω  με τα λόγια ενός μεγάλου, δικού μας, λαϊκού ποιητή, του Νιδιώτη:

Προσκυνώ τη χάρη σου λαέ μου,
σκύβω το κεφάλι στα μαρτύριά σου
και θαυμάζω λαέ μου τα έργα σου.
Ματώνεις τη σκέψη σου,
ματώνεις τα νύχια σου λαέ μου
για να βγάλεις τον άρτο τον επιούσιο.

Τιμή και δόξα στους αντιστασιακούς του Σφακακιού, τιμή και δόξα στην ενωμένη εθνική αντίσταση. Ποτέ πια Φασισμός!  Ποτέ πια Ναζισμός!»

Για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά η ενορία του Αγίου Γεωργίου θα τιμήσει τους ήρωες της Μάχης στο Σφακάκι με μνημόσυνο που θα τελεστεί την ερχόμενη Πέμπτη 7 Αυγούστου στις 9.30 π.μ.

70 χρόνια μετά την 7 Αυγούστου 1944 όπου η ομάδα του ΕΛ.ΑΣ Ανωγείων κατάφερε να απελευθερώσει 98 αμάχους από τα χέρια των Ναζί σε μια άψογη επιχείρηση όπου δεν τραυματίστηκε κανένας.

Χρέος όλων μας είναι ο σεβασμός στη μνήμη αυτών που έδωσαν τα πάντα για να έχουμε εμείς το ύψιστο αγαθό:την Ελευθερία και την Ανεξαρτησία μας! Η ενορία πάντα με σεβασμό καλεί όλους τους χωριανούς να ανάψουν ένα κερί και να ακούσουν και τα λόγια του π. Ανδρέα Κεφαλογιάννη για την μεγάλη αυτή επέτειο για το χωριό μας.

Στην φωτογραφία βλέπεται σε εκδήλωση πριν από αρκετά χρόνια στην περιοχή Σφακάκι όλους τους Ανωγειανούς αγωνιστές σε μεγαλύτερη ηλικία να δίνουν το παρών στον τόπο που έγραψαν μια ακόμα χρυσή σελίδα στην ιστορία των Ανωγείων. Κανείς πλέον δεν βρίσκεται στην ζωή, αλλά όλοι είναι αθάνατοι στις μνήμες μας.

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΣΦΑΚΑΚΙ

Στις 7 Αυγούστου 1944, ο Γερμανός λοχίας των SS Γιόζεφ Ολενχάουερ, γνωστός στην περιοχή του Μυλοποτάμου σαν «Σήφης» συνοδευόμενος από ισχυρή ομάδα Γερμανών και Ιταλών στρατιωτών, θα μεταβεί στα Ανώγεια από το γειτονικό χωριό Γενί-Γκαβέ (σημερινή Δροσιά) όπου είχε την έδρα του και θα συλλάβει 98 γυναικόπαιδα, με σκοπό να τα μεταφέρει στο Ρέθυμνο και από εκεί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας.
Η οκταμελής ομάδα του ΕΛΑΣ Ανωγείων οπλίζεται κατάλληλα και περιμένει στην θέση Σφακάκι. Εκεί θα αιφνιδιάσουν τον Σήφη και την παρέα του και θα ελευθερώσουν από τα χέρια τους τα γυναικόπαιδα. Άπαντες οι γερμανοϊταλοί σκοτώνονται ή αιχμαλωτίζονται. Κανείς από τους αντάρτες και τους ομήρους δεν θα τραυματιστεί. Ο αιφνιδιασμός υπήρξε απόλυτος και η επιχείρηση κρίθηκε από τις πιο επιτυχημένες του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Επικεφαλής της αποστολής ήταν ο Μανόλης Μανουράς (Σμαϊλομανόλης). 

Η μάχη στο Σφακάκι θα είναι ένα από τα πέντε «επειδή» που θα αναφέρει η απόφαση Γερμανού διοικητή της Κρήτης για την καταστροφή των Ανωγείων. Αναφέρει χαρακτηριστικά η διαταγή:
«Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρο της αγγλικής κατασκοπείας εν Κρήτη και επειδή οι ανωγειανοί εξετέλεσαν τον φόνο του λοχίου φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτών φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον Στρατηγόν Φον Κράιπερ χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διαμετακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσωμεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου».