Ιστορία
Την ιστορική αλήθεια για το Αρκάδι και τους πυρπολητές του, φώτισε με την ομιλία – σταθμό που πραγματοποίησε στο Ρέθυμνο ανήμερα της επετείου, ο πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Προκόπης Παυλόπουλος.
Ο κ. Παυλόπουλος αφού ανέλυσε τα μηνύματα που στέλνει στη σημερινή εποχή η θυσία των αγωνιστών του Αρκαδίου, περιέγραψε με σαφήνεια την ιστορία και το γεγονός και μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες τόνισε :
« Εξαντλημένοι, και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλες τις συνακόλουθες ατιμώσεις, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου και ο γαριβαλδινός επαναστάτης, Εμμανουήλ Σκουλάς, από τ’ Ανώγεια του Ρεθύμνου, κλείνονται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της Μονής και τον θάνατο σχεδόν όλων των Ελλήνων που ευρίσκοντο στην Μονή –πλην ενός μοναχού και τριάντα περίπου γυναικοπαίδων- αλλά και περίπου τριών χιλιάδων Τούρκων.»
Η τοποθέτηση του Προέδρου της Δημοκρατίας προκάλεσε αντιδράσεις από μερίδα Ρεθύμνιων – που χρόνια τώρα αρνούνται να αποδεχθούν την ιστορική πραγματικότητα- με αποτέλεσμα τα ονόματα και των δυο αγωνιστών να αφαιρεθούν στη συνέχεια από το επίσημο κείμενο που ανήρτησε η προεδρία.
Όμως, ότι και να αφαιρεθεί, όποιες παρασκηνιακές ενέργειες κι αν έγιναν ή γίνουν ένα είναι βέβαιο, ότι η Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΡΕΥΝΑ έχει μιλήσει με αδιάψευστα στοιχεία.
Αυτό που έχει σημασία είναι ότι άνθρωποι με υψηλό κύρος, όπως ο αξιότιμος Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, που έχουν βαθιά γνώση της ελληνικής ιστορίας, μελετώντας όλα τα δεδομένα και τα επίσημα κρατικά ντοκουμέντα, έριξαν φως σε ένα κομμάτι της κρητικής ιστορίας το οποίο για 10ετίες έμενε εσκεμμένα(;) στο σκοτάδι…
ΟΛΟΚΛΗΡΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΕΧΕΙΣ ΩΣ ΕΞΗΣ:
Κύριε Δήμαρχε,
Μου περιποιεί εξαιρετική τιμή η σημερινή ανάδειξή μου ως Επίτιμου Δημότη του Δήμου Ρεθύμνης, ενός Τόπου με ανυπέρβλητες φυσικές καλλονές, μεγάλη προσφορά στους διαχρονικούς αγώνες του Ελληνισμού για Ελευθερία αλλά και μεγάλη Πνευματική Παράδοση στα γράμματα και τις τέχνες. Επιφορτίζομαι, με συγκίνηση αλλά και απόλυτη αίσθηση της ιστορικής μου ευθύνης, το ιερό χρέος να φανώ άξιος αυτής της τιμής που σήμερα επιδαψιλεύετε όχι στο πρόσωπό μου αλλά στον θεσμό του Προέδρου της Δημοκρατίας. Επιτρέψατέ μου να αιτιολογήσω την θέση μου αυτή με μια και μόνη αναφορά, φυσικά δίχως να υποτιμώ -όλως αντιθέτως- την μακραίωνη, όπως ήδη τόνισα, πορεία του Τόπου σας στην Ιστορία και τον Πολιτισμό. Πρόκειται για την αναφορά που συνδυάζεται με τον σημερινό εορτασμό της 150ης Επετείου του Ολοκαυτώματος του Αρκαδίου.
- Το 1866 ήρθε η ώρα της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης που διήρκεσε έως το 1869. Οι Κρήτες πολέμησαν, με απαράμιλλο ηρωϊσμό και μοναδική φιλοπατρία, αλλά έμειναν σε μεγάλο βαθμό αβοήθητοι, οπότε τελικώς η Επανάσταση, ως γνωστόν, κατεστάλη. Το πιο σημαδιακό γεγονός αυτής της Επανάστασης, που συγκίνησε ολόκληρη την Ευρώπη, υπήρξε αναμφιλέκτως το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου. Το οποίο έλαβε χώρα στις 9 Νοεμβρίου 1866, ενώ η επίθεση των Τούρκων κατά της Μονής είχε ξεκινήσει την ακριβώς προηγούμενη μέρα.
Α. Η Ιερά Μονή Αρκαδίου, η οποία σύμφωνα με την παράδοση θεμελιώθηκε από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο και ανοικοδομήθηκε, περί τον 5ο αιώνα, από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Αρκάδιο -ενώ κατ’ άλλους από κάποιον μοναχό ονόματι Αρκάδιο- αποτέλεσε, λόγω της στρατηγικής της θέσης, το επίκεντρο των αγώνων από την έκρηξη κιόλας της Κρητικής Επανάστασης. Σ’ αυτήν άρχισαν να συγκεντρώνονται, από την 3η Μαρτίου του 1866, εξεγερμένοι Κρήτες, μ’ αποτέλεσμα τον Μάιο ο αριθμός τους να έχει φθάσει τους 1500 πολεμιστές. Σκοπός τους ήταν να εκλέξουν πληρεξουσίους για τις διάφορες επαρχίες της Κρήτης.
Β. Οι Τούρκοι ζήτησαν από τον Ηγούμενο Γαβριήλ Μαρινάκη να διώξει την Επαναστατική Επιτροπή από το Μοναστήρι με την απειλή ότι θα το καταστρέψουν, αλλά ο Ηγούμενος αρνήθηκε. Ο τουρκικός στρατός, αποτελούμενος από 15.000 τακτικό στρατό και υποστηριζόμενος από τριάντα κανόνια, υπό τον Μουσταφά Ναϊλή Πασά, εξεστράτευσε εναντίον της Μονής. Σ’ αυτήν υπήρχαν 964 ψυχές, 325 άνδρες και οι υπόλοιποι γυναικόπαιδα.
- Η επίθεση ξεκίνησε την 8η Νοεμβρίου. Την δεύτερη όμως ημέρα κι ενώ οι πρώτες τουρκικές επιθέσεις είχαν αποτύχει, ο Μουσταφά Ναϊλή Πασάς έφερε από το Ρέθυμνο τρία μεγαλύτερα πυροβόλα, τα οποία προσέθεσε σε όσα ήδη διέθετε ο στρατός του. Επέφερε έτσι πλήγματα στην θύρα και τα κάτω παράθυρα της Μονής.
Α. Οι Κρητικοί αρχικώς απέκρουσαν την επίθεση που διέταξε ο επικεφαλής των τουρκικών στρατευμάτων. Η εξωτερική γραμμή άμυνας, όμως, τελικώς διασπάται, σκοτώνεται ο Ηγούμενος Γαβριήλ και οι τούρκοι εισέρχονται στον περίβολο της Μονής.
Β. Εξαντλημένοι, και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλες τις συνακόλουθες ατιμώσεις, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου και ο γαριβαλδινός επαναστάτης, Εμμανουήλ Σκουλάς, από τ’ Ανώγεια του Ρεθύμνου, κλείνονται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της Μονής και τον θάνατο σχεδόν όλων των Ελλήνων που ευρίσκοντο στην Μονή –πλην ενός μοναχού και τριάντα περίπου γυναικοπαίδων- αλλά και περίπου τριών χιλιάδων Τούρκων.
III. Η Μονή Αρκαδίου κορύφωσε το αίτημα της κρητικής ελευθερίας και αναθέρμανε τα φιλελληνικά αισθήματα της Ευρώπης, αλλάζοντας σημαντικά τη νοοτροπία και την τακτική των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στο Κρητικό ζήτημα.
Α. Ενεργοποιήθηκε όλος σχεδόν ο ευρωπαϊκός και αμερικανικός Τύπος και πολλοί διάσημοι διανοούμενοι, όπως ο Βίκτωρ Ουγκώ και ο Τζουζέπε Γκαριμπάλντι, μ’ αποτέλεσμα την αλλαγή στάσης των κυβερνήσεων των ισχυρών της εποχής απέναντι στους απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για την κατάκτηση της ελευθερίας και, τελικώς, την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, μετά από μερικές δεκαετίες.
Β. Με την ανεξαρτητοποίηση της Κρήτης (1897), η πόλη του Ρεθύμνου άρχισε και πάλι ν’ αναπτύσσεται. Η άφιξη και εγκατάσταση χιλιάδων Ελλήνων Μικρασιατών προσφύγων που γλύτωσαν από την στυγερή Γενοκτονία, άνω των 6000, στο Ρέθυμνο και στα περίχωρά του, πραγματοποιήθηκε στο διάστημα 1922-1925, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών. Παρ’ όλες τις δυσκολίες της εποχής, η ένταξη των προσφύγων έγινε ομαλά κι αρμονικά και εφεξής το ένα τρίτο του πληθυσμού του Ρεθύμνου έχει μικρασιατικές ρίζες. Ρίζες που μπόλιασαν ευεργετικά, ιδίως την επέκεινα οικονομική και πολιτισμική ζωή του Ρεθύμνου.
Κύριε Δήμαρχε,
Φεύγοντας από το Ιερό της Μονής Αρκαδίου παίρνω μαζί μου, εκτός από τις νοερές αποσκευές μου, τις άριστες εντυπώσεις της λαμπρής φιλοξενίας που μου επιφυλάξατε, κυρίως δε την πεποίθηση ότι εσείς, οι Ρεθυμνιώτες αλλά και όλοι οι Κρήτες, έχετε βαθιά χαραγμένη στην ψυχή και στον νου σας το αίσθημα της ευθύνης για τη μοίρα του Τόπου, όπως περιγράφεται από τ’ ακόλουθα λόγια του μεγάλου Νίκου Καζαντζάκη: «Εγώ, εγώ μοναχός μου έχω χρέος να σώσω την Γης. Αν δεν σωθεί, εγώ θα φταίω». Αυτά τα διδάγματα, να είσθε βέβαιοι, θα οδηγούν τη σκέψη μου κατά την άσκηση των καθηκόντων μου ως το τέλος της θητείας μου, και όχι μόνον.
Ευχαριστώ, και πάλι, θερμώς.»
“Ολόκληρα Τάγματα ἔπεσαν κατά τὴν πρώτην καὶ δευτέραν ἔφοδον, πρὸς τὸ δειλινόν μετ’ ἐπανειλλημμένην ἔφοδον ἀπέτυχε διότι οἱ Ἐπαναστάται εἶχον ἀπαυδήσει καὶ δὲν ἠδύναντο πλέον νὰ μάχωνται μετά τῆς Ἰδίας δυνάμεως μεθ’ ἧς ἤρξαντο, καὶ ὅτι ἀφ’ οὗ εἰσήλασαν ἐν τῇ Μονῇ πολλοί ὀθωμανοί, εἷς νέος εἰκοσιπενταετής Σκουλᾶς, ἀδελφός τοῦ ὁπλαρχηγοῦ, κατά τὴν προηγουμένην συνεννόησιν καὶ ἀπόφασιν τῶν συμπολεμιστῶν του, ἔδωκε πῦρ εἰς τὴν πυριταποθήκην καὶ ἀνέτρεψε τὴν Μονήν μεθ’ ὅλων τῶν συναδέλφων του καὶ τῶν εἰσβαλόντων ὀθωμανῶν.”
Ιδού το έγγραφο–ντοκουμέντο που ανατρέπει την ΙΣΤΟΡΙΑ για το Αρκάδι
Ἡράκλειον 21 Νβρίου 1866
Κύριε Ὑπουργέ
Κατά τὴν παρελθοῦσαν ἑβδομάδα ἦλθον ἐν τῇ πόλει Ἡρακλείου πολλά ἄτομα ἐκ διαφόρων χωρίων τῶν ἐπαρχιῶν τῆς Πεδιάδος καὶ τοῦ Μαλεβυζίου πρὸς ἀγοραπωλησίαν προϊόντων. Ἐν γένει ἐδιηγήθησαν ὅτι οἱ Μουδίραι τῶν Ἐπαρχιῶν τῆς Πεδιάδος ἤρχισαν νὰ κακομεταχειρίζονται τοὺς χωρικούς διὰ φυλακίσεων καὶ ῥαβδισμῶν ἀπαιτοῦντες νὰ προσφέρωσιν εἰς τὴν ἐξουσίαν καλά ὅπλα καὶ οὐχί τὰ ἐπιδεικνυόμενα ἄπερ εἰσί κατά τὸ μᾶλλον ἤ ἧττον πεπαλαιωμένα καὶ ἄχρηστα ὥστε οἱ κάτοικοι ἤρχισαν νὰ μεταμελῶνται διὰ τὴν ὑποταγήν καὶ ν’ ἀῤῥαιώνωσι τὸν ἐρχομόν των εἰς Ἡράκλειον˙ προσέτι αἰτιῶνται τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς ἐν Ἀθήναις Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς διότι ἡ μὲν πρώτη ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τοῦδε οὐδέποτε ἔγραψεν πρὸς αὐτούς ἐνθαῤῥυντικόν τι αὐδ’ ἀπέστειλεν ἀνάλογον ὑλικόν τοῦ Πολέμου, ἡ δὲ δευτέρα διότι ποσῶς δὲν ἐπιμελήθη οὐδέ κἄν διενοήθη περί τῶν Ἀνατολικῶν Ἐπαρχιῶν διὰ ν’ ἀποστείλῃ ἱκανούς καὶ ἐμπείρους ἀρχηγούς διὰ νὰ τὰς ἐμψυχώσωσι καὶ τὰς ὁδηγήσωσιν ὅπου ἡ ἀνάγκη ἀπήτει, τοιουτοτρόπως ἔμενον ἐπί πολύν χρόνον ἀδέσποτοι καὶ περιεπλανῶντο περιμένοντες τὴν ἄφιξιν τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ ἀφ’ οὗ δὲν ἐλήφθη οὐδεμία φροντίς ὐπέρ αὐτῶν, ἠναγκάσθησαν νὰ πιστεύσωσιν ἕνα Σφακιανόν ἀποσταλέντα ὑπό τοῦ γνωστοῦ Προδότου καὶ Τουρκολάτρου Τσιριδάνη, εἰπόντος αὐτοῖς ὅτι αἱ Ἐπαρχίαι τῶν Χανίων παρεδέχθησαν τὴν ὑποταγήν, ἔδωκαν τὰ ὅπλα καὶ ὅτι ἡ Συνέλευσις διελύθη.
Οἱ κάτοικοι τῆς Ἱεραπέτρου ἦσαν οἱ μᾶλλον πεφοβισμένοι ὅτι δὲν ἤθελον τύχει τῆς ἀνηκούσης συνδρομῆς καθότι ἅμα κατασταθείσης γνωστῆς τῆς Ἐπαναστάσεως ἀντί νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν Ἐπαρχίαν των, παραλίου οὔσης, ὁ ἄνθρωπος ὁ δυνάμενος νὰ δώσῃ αὐτοῖς τὸ θαῤῥος, ἀφίχθη ἐξ Ἑλλάδος εἷς βακάλης κάτοικος Καλαμακίου τῆς Κορίνθου, καλούμενος Ἰωάννης Βασιλακογιώργης καταγόμενος ἐκ τῶν Ἐπαρχιῶν τῆς Πεδιάδος, ὅστις ἀπήτησεν ἀπό τοὺς κατοίκους τῆς Ἱεραπέτρου νὰ ὑπογράψωσιν ἔγγραφον διὰ τοῦ ὁποίου νὰ τὸν ἀναγνωρίσωσιν Ἡγεμόνα καὶ Κύριον τῆς Ἐπαρχίας των˙ ὅσον καὶ ἄν ἀδικήσῃ τις τὴν διανοητικήν ἀνάπτυξιν τῶν κατοίκων ἐκείνων δύναται νὰ παραδεχθῇ ὅτι εἶχον τὸν κοινόν νοῦν νὰ αἰσθανθῶσιν ὅτι ἡ ἀπαίτησις τοῦ Βασιλακογιώργη ἦτον ἀξία ἀποστροφῆς καὶ προσβλητική δι’ ἕνα λαόν ὅστις ἦρε τὰ ὅπλα διὰ νὰ ἐπιτύχη τῆς ἐλευθερίας του καὶ ἀντ’ αὐτῆς νὰ ἐμφανίζεται εἷς βακάλης ἔχων τὴν ἀξίωσιν ν’ ἀναγνωρισθῇ Ἡγεμών, οὕτω ἔδραττον τῆς εὐκαιρίας νὰ δοθῇ ἀφορμή διά ν’ ἀναγνωρίσωσι καὶ αὖθις τὸν ζυγόν τοῦ Τυράννου, ἀφ’ οὗ ἡ Κεντρική Ἐπιτροπή οὐδεμίαν πρόνοιαν ἔλαβε περί τῆς Ἐπαρχίας αὐτῶν καὶ τῶν γειτονευουσῶν μετ’ αὐτῆς˙ καὶ ὅμως ἀπό τῆς 15 8βρίου ε. ε. ὅτε ἤρχισε νὰ κυκλοφορήσῃ ἐν ταῖς Ἐπαρχίαις τῆς Πεδιάδος ἡ παραδοχή τῆς ὑποταγῆς, πρῶτος ὁ ἡγεμών Βασιλακογιώργης μετά τῶν Γεωργίου Μπουγιουκλάκη καὶ Θεοδώρου Ἀρχανιωτάκη, ἐγκατέλειψαν τὸν τόπον καὶ δι’ εὐκαιρίας μετέβησαν εἰς Ἀθήνας, διά νὰ δικαιολογήσωσι δὲ τὴν ἀπόδρασίν των παρεστάθησαν ὡς ἀρχηγοί καὶ ἀπεσταλμένοι ὑπό τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκθέσαντες μύρια ὅσα ψεύδη, ἐν ὦ ἅπαντα τὰ εἰρημένα πρόσωπα εἶναι τὰ κοινότερα τοῦ τόπου ἐκείνου καὶ σχεδόν ἄχρηστα διά τὴν ἐλαχίστην συνδρομήν καὶ ὑπεράσπισιν˙ ὅτι οὐδεμίαν εἶχον ἀποστολήν βεβαιοῦται καὶ ἐκ τῆς ἀπό 7 τρεχ. μηνός ἐπιστολῆς τῆς Ἐπιτροπῆς, ἀντίγραφον τῆς ὁποίας ὑπέβαλλον διὰ τῆς προηγουμένης ἀναφορᾶς μου, ὥστε ἐάν ἀπεστέλλοντο ἔπρεπε νἀ κάμῃ μνείαν ἐν τῇ εἰρημἐνη ἐπιστολῇ, ἥτις ἔφερε μεταγενεστέραν χρονολογίαν ἀπό τῆς ἀποδράσεως τῶν προαναφερθέντων προσώπων.
Οἱ κάτοικοι τῆς Ἐπαρχίας Μαλεβυζίου ωφεληθέντες ἐκ τῆς πανούργου διαγωγῆς τοῦ Ῥεσίτ ἐφέντη, μὴ ἀπαιτήσαντος ἀμέσως τὰ ὅπλα, ἐδόθησαν εἰς τὴν συλλογήν τοῦ ἐλαιοκαρποῦ ὡς προανέφερον, ἀλλά συμβουλευθέντες διὰ καταλλήλων ὑποβολέων, δὲν ἀπεφάσισαν νὰ φέρη τὰς οἰκογένειάς των εἰς τὰ χωρία ἀλλ’ οὔτε αὐτοί οἱ Ἴδιοι νὰ μένωσιν ἀμέριμνοι καὶ οὕτω τὰ μὲν ὅπλα των ἔχωσι προφυλαγμένα εἰς διαφόρους θέσεις αὐτοί δὲν ἐν ἀμύνῃ διημερεύωσιν εἰς τὰς ἐργασίας των˙ ἀλλά διὰ νὰ μὴν μένῃ ἄγονος ἡ προδοσία τοῦ Ἰούδα Παππᾶ Οἰκονόμου τοῦ προδώσαντος τοῖς ὀθωμανοῖς τὰ τοῦ Σπηλαίου Σάρχου, ἐσύστησε πρὸς τὸν Ῥεσίτ ἐφέντη τὸν υἱόν του Ἰωάννην Οἰκονομίδην, ἄξιον γένημα τοῦ Πατρός του, διά νὰ τὸν παραλάβῃ Γραμματέα καὶ καταδότην γνωρίζοντα τὰ πρόσωπα τῆς Ἐπαρχίας˙ καὶ τῷ ὄντι ἐξεπλήρωσε τὴν προδοτικήν ἀποστολήν του˙ τουτέστι συνέταξεν ἀναφοράν ὑποταγῆς ἐκ μέρους δῆθεν τῆς Ἐπαρχίας Μαλεβυζίου καὶ Τεμένους ἐν ᾗ ὑπέγραψαν ὁ ἀδελφός τοῦ Παππᾶ Οἰκονόμου, Φιλιππάκης καὶ ὀλίγοι τινές συγχωρίοι του Σαρχιώτες, μετ’ αὐτούς, κατά τὰ εἰθισμένα τοῖς ὀθωμανοῖς καὶ τοῖς Προδόταις, παρεγέμησαν τὴν ἀναφοράν καὶ μὲ ἄλλα ὀνόματα τῶν κατοίκων ἄνευ τῆς γνώσεως αὐτῶν.
Ἡ ἐκστρατεία τοῦ Ῥεσίτ ἐφέντη εἰς τὴν Ἐπαρχίαν Μεσαρᾶς ἐπραγματοποιήθη καὶ ἤδη πρὸ τεσσάρων ἡμερῶν διαμένει ἐκεῖσε μετά τοῦ Στρατοῦ, δὲν εὗρε μὲν ἔνοπλον ἀντίστασιν ἀλλ’ οὔτε ὑποταγήν, διερχόμενος τὰ χωρία εὑρίσκει αὐτά κατεστραμμένα ἄνευ κατοίκων, εἴς τινα, μερικούς γέροντας τοὺς ὁποίους μάλιστα κολακεύει διά νὰ εἰδοποιήσωσι τοὺς συγχωρίους των νὰ ἐπανέλθωσιν χωρίς νὰ φοβοῦνται, καθότι ὁ Στρατός μετέβη ἐκεῖσε διά νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν τάξιν καὶ οὐχί νὰ τοὺς πολεμήσῃ˙ οἱ Ἀρχηγοί Μιχαήλ Σκουλᾶς, Παῦλος Δεδιδάκης, Κόρακας καὶ Ῥωμάνος, καθ’ ἅ ἐβεβαίωσαν ἡμᾶς οἱ ἐκεῖθεν ἐλθόντες, λαβόντες μεθ’ ἑαυτῶν ὅσους ἠδύναντο νὰ τοὺς ἀκολουθήσωσι διατρίβωσιν εἰς τὰ ὄρη τῆς Ἐπαρχίας ἐκείνης μεχρισότου ἀποφασισθῆ ἡ τύχη τῆς Ἐπαναστάσεως ὑπό τῶν ἁρματολῶν τῶν εὑρισκομένων εἰς τὰς Ἐπαρχίας τῶν Χανίων.
Τὸ ὀθωμανικόν ἀτμοκίνητον ὅπερ ἀφίχθη ἐνταῦθα τὴν 14 τρεχ. μηνός καὶ ἔφερε τὴν εἴδησιν τῆς καταστροφῆς τοῦ Ἀρκαδίου, ἀνεχώρησεν αὐθημερόν ὁ Μητροπολίτης Κρήτης διά νὰ διαδηλώσῃ τὴν πρὸς τοὺς ὀθωμανούς λατρίαν του, ἐπεβιβάσθη ἐν τῷ εἰρημένῳ ἀτμοπλοίῳ καὶ μετέβη εἰς Ῥεθύμνην διά νὰ προσκυνήσῃ καὶ συγχαρῆ τὸν Μουσταφᾶ Πασσά διὰ τὰς διαδοθείσας νίκας του, ἐπέστρεψε δὲ τὴν 19 τοῦ μηνός˙ σὺν τῷ Μητροπολίτῃ ἐπανῆλθον ἐνταῦθα πέντε ἕξ οἰκογένειαι αἵτινες εἶχον προσφύγει εἰς χωρία τινα τοῦ Μυλοποτάμου κατά τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ αἱ ὁποῖαι ὡς ἐκ τοῦ ἐπισυμβάντος δυστυχήματος μετέβησαν εἰς Ῥεθύμνην καὶ ἱκέτευσαν τὸν Μουσταφᾶ νὰ τοῖς ἐπιτρέψῃ τὴν ἐπάνοδόν των˙ οἱ ἐλθόντες ἐδιηγήθησαν ὅτι τὴν ὀγδόην τοῦ μηνός ὁ Μουσταφᾶ Πασσᾶς ἐξεστράτευσε μετά δέκα καὶ τεσσάρων χιλιάδων ἀνδρῶν κατά τῶν ἐν τῇ εἰρημένῃ Μονῇ εὑρισκομένων Ἐπαναστατῶν καὶ ἤρξατο τῆς μάχης ἥτις ἐξηκολούθησε καθ’ ὅλην τὴν ἡμέραν ἐκείνην˙ εἰδών ὅτι τὰ πυροβόλα ἅτινα εἶχε δὲν ἔφερον τὸ ποθούμενον πρὸς αὐτόν ἀποτέλεσμα, τὴν ἑννάτην τοῦ μηνός ἔφερεν ἐκ Ῥεθύμνης τρία μεγάλα καὶ κανονιοβολῶν δι’ αὐτῶν καὶ τῶν ἄλλων ἠδυνήθη νὰ φέρῃ ῥήγματα εἰς τὴν θύραν καὶ τὰ κάτω παράθυρα τῆς Μονῆς, τότε διέταξε τὸν Στρατόν του νὰ ἐφορμήσῃ ἀλλ’ ἀπεκρούσθη μὲ μεγάλην ζημίαν˙ ὁλόκληρα Τάγματα ἔπεσαν κατά τὴν πρώτην καὶ δευτέραν ἔφοδον, πρὸς τὸ δειλινόν μετ’ ἐπανειλλημμένην ἔφοδον ἀπέτυχε διότι οἱ Ἐπαναστάται εἶχον ἀπαυδήσει καὶ δὲν ἠδύναντο πλέον νὰ μάχωνται μετά τῆς Ἰδίας δυνάμεως μεθ’ ἧς ἤρξαντο, καὶ ὅτι ἀφ’ οὗ εἰσήλασαν ἐν τῇ Μονῇ πολλοί ὀθωμανοί, εἷς νέος εἰκοσιπενταετής Σκουλᾶς, ἀδελφός τοῦ ὁπλαρχηγοῦ, κατά τὴν προηγουμένην συνεννόησιν καὶ ἀπόφασιν τῶν συμπολεμιστῶν του, ἔδωκε πῦρ εἰς τὴν πυριταποθήκην καὶ ἀνέτρεψε τὴν Μονήν μεθ’ ὅλων τῶν συναδέλφων του καὶ τῶν εἰσβαλόντων ὀθωμανῶν.
Ἐντός τῆς ἐν λόγῳ Μονῆς κατά προηγουμένην καταμέτρησιν ἦσαν ἐν ὅλῳ 984 ψυχαί ἐξ ὧν 250 οἱ πολεμισταί, τὸ ὑπόλοιπον ἦσαν γυναῖκες καὶ παιδία˙ κατά τὴν ἐκπυρσοκρότησιν ἐσώθησαν εἷς Μοναχός καὶ τριάκοντα περίπου γυναικόπαιδα, ἐκ τῶν ὀθωμανῶν κατάτε τὴν μάχην καὶ τὴν ἔκρηξιν ἐφονεύθησαν πλέον τῶν τριῶν χιλιάδων, ἐβεβαίωσαν ὅτι εἰς ἀπόστασιν μιᾶς ὥρας εὑρίσκωνται σώματα κατακερματισμένα ἐκ τῆς ἐκρήξεως, ἔξωθεν δὲ τῶν τειχῶν τῆς Μονῆς σωροί ὀθωμανικῶν πτωμάτων˙ ὁ Μουσταφᾶς διά νὰ μὴν ἀποθαῤῥύνη τὸν Στρατόν του τὸν ἀπέσυρεν ἀμέσως διὰ νὰ μὴν ἴδη τὴν μεγάλην καταστροφήν τῶν ὁμοφύλων του. Οἱ διηγηθέντες τ’ ἀνωτέρω προσέθηκαν ὅτι οἱ πολιορκούμενοι Ἐπαναστάται ἐζήτησαν συνδρομήν παρά τοῦ Κυρίου Κορωναίου εὑρισκομένου τότε εἰς χωρίον Μαργαρίτες τῆς Ἐπαρχίας Ῥεθύμνης, ἀλλ’ ἐνῶ τὴν ἑννάτην τοῦ μηνός συνέλλεξε περί τοὺς χιλίους καὶ ἤρξατο νὰ ὁδεύσῃ, ἐπῆλθε ῥαγδαία βροχή καὶ τὸν ἐγκατέλειψαν εἰς τρόπον ὥστε ἔμεινε μετά 20 περίπου ἀνδρῶν καὶ δὲν ἠδυνήθη νὰ προσφέρῃ τὴν δέουσαν ὑπεράσπισιν˙ κατά πόσον ἔχεται ἀληθείας τὸ γεγονός τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ τὸ ὑποστηρίξω. Ἴσως ὁ Κος Κορωναῖος δώσει ἀκριβεστέρας πληροφορίας περί τῆς δυστυχοῦς ἐκείνης περιστάσεως.
Τὴν Ἡρωϊκήν ταύτην πρᾶξιν τῶν ἀειμνήστων Χριστιανικῶν ψυχῶν ἥτις βεβαίως θὰ κάμει τὴν μεγαλυτέραν ἐντύπωσιν εἰς ὅλον τὸν ἐξευγενισμένον κόσμον, τὴν ἐθεώρησεν ὡς νίκην ὁ Μουσταφᾶς καὶ ἐνετείλατο τοῖς ὀθωμανοῖς νὰ τὴν πανηγυρίσωσι διὰ πυροβολισμῶν, ὁ δὲ Ὑ/προξενος τῆς Ἀγγλίας Λυσίμαχος Καλοκαιρινός τὴν ἡμέραν τῆς 14 τοῦ μηνός ὕψωσε τὴν σημαίαν, τὸ δὲ ἑσπέρας ἐτίμησε τὴν νίκην τῶν ὀθωμανῶν διὰ μεγάλης φωταψίας, ἐνθουσιασμόν τὸν ὁποῖον ἀπέφυγον νὰ μιμηθῶσιν οἱ κάτοικοι ὀθωμανοί τοῦ Ἡρακλείου.
Κύριε Ὑπουργέ.
Τὰ δεινοπαθήματα τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, δηλονότι ἡ καταστροφή τῶν χωρίων των, ἡ ἁρπαγή τῆς περιουσίας των καὶ ἠ διαγωγή τῆς ἐξουσίας κατά τῶν παραδεξαμένων τὴν ὑποταγήν, κρατεῖ εἰσέτι εἰς τὰς καρδίας ὅλων ἀκμαῖον τὸ σύνθημα τῆς Ἐπαναστάσεως, δυστυχῶς αἱ Ἀνατολικαί Ἐπαρχίαι δὲν ἠδυνήθησαν οὔτε δύνανται νὰ τὸ ἀναπτύξωσι, διότι δὲν ηὐτύχησαν ἱκανῶν ἀρχηγῶν καὶ τῆς συμπράξεως ἐμπειροτέρων ὁπλοφόρων, εἰδώς ἐκ τοῦ πλησίον τὰς ἐλλείψεις ταύτας ἔλαβον τὴν τιμήν νὰ γνωστοποιήσω πρὸς τὸν Ὑμ. Ἐξοχότητα διὰ προηγουμένων ἀναφορῶν μου, ὅτι μεγάλη ὑπῆρχεν ἡ ἀνάγκη τῆς προσελεύσεως ἡμετέρων ἀξιωματικῶν μετά δυνάμεως τουλάχιστον πεντακοσίων ἀνδρῶν˙ἡ ἄφιξις τῶν ἀνδρῶν τούτων ἤθελεν εἶσθαι ἱκανή ὄχι μόνον νὰ προσβάλῃ τὰς ἀσθενεῖς δυνάμεις τῶν ὀθωμανῶν κατά τὰς Ἀνατολικάς Ἐπαρχίας, ἀλλά καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τὸ θαῤῥος εἰς τοὺς κατοίκους νὰ ἑνώσωσι τὴν τύχην των μετ’ αὐτῶν καὶ νὰ ἐπιφέρωσι πολλά καὶ ἔνδοξα ἀποτελέσματα˙ ἴσως αἱ περιστάσεις δὲ ἦσαν εὐνοϊκαί διὰ νὰ πραγματοποιηθῶσιν αἱ προσδοκίαι μου καὶ ἡ ἐκφραζομένη εὐχή τῶν κατοίκων, πιστεύω ὅτι καὶ ἤδη δὲν εὑρισκόμεθα μεμακρυσμένοι τοῦ ποθουμένου σκοποῦ. Ὑπάρχει μεγάλη πιθανότης ὅτι ἡ Ἐπανάστασις τῆς Κρήτης, τουλάχιστον ἐν ταῖς Ἐπαρχίαις τῶν Χανίων, νὰ μακροχρονήσῃ καὶ καθ’ ἑκάστην θὰ παρουσιάζῃ τὰς νίκας της, διά τὶ νὰ μὴν ἐμψυχωθῶσιν καὶ αἱ Ἀνατολικαί Ἐπαρχίαι διὰ νὰ ἐπασχολῶσι τὰς φροντίδας καὶ ἐλαττώνωσι τὰς Στρατιωτικάς δυνάμεις τοῦ ἐχθροῦ; ἐάν ἀπελπισθεῖσαι ἐξωτερικῆς συνδρομῆς ἔδειξαν ὑποταγήν, παντάπασι δὲν κωλύει τοὺς κατοίκους νὰ φανῶσιν ἐκ νέου Ἐπαναστάται ἅμα παρουσιασθῇ ὁ κατάλληλος ἄνθρωπος νὰ τοὺς ὁδηγήσῃ.
Ἀφ’ ὅτου ἤρχισεν ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἔμεινα ψυχρός θεατής, κατέβαλλον πᾶσαν ἐφικτήν προσπάθειαν νὰ ἐνθαῤῥύνω τοὺς δεινοπαθοῦντας καὶ νὰ τοὺς ἐγκαρτερῶ εἰς τὴν Ἰδέαν τῆς ἐλεύσεως βοηθημάτων. Τοιαῦτα πατριωτικά αἰσθήματα εὗρον καὶ παρά τοῖς ὑπηκόοις τῆς Α. Μ. Ἰωάννην Μητσοτάκην καὶ Κωνσταντῖνον Ἐμμ. Μοάτσον οἵτινες ἦσαν καὶ μέλη τῆς διοργανώσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, ὡς ἔμποροι καὶ κάτοικοι πρὸ πολλῶν χρόνων γνωρίζουσι τὰ πρόσωπα καὶ τὰς ἀνάγκας τῶν Ἐπαρχιῶν, οἱ Κύριοι οὗτοι δὲν ἔπαυσαν εἰσέτι νὰ ἐνεργῶσιν ὅλαις δυνάμεσι καὶ διὰ πολλῶν θυσιῶν πᾶν ὅ,τι δύνανται νὰ εὐοδώσῃ τὴν ἐπανάστασιν καὶ νὰ μοὶ παρέχωσι τὴν συνδρομήν των κατά πᾶσαν περίστασιν˙ πεποισμένος εἰς τὰ Εἰλικρινῆ καὶ Πατριωτικά αὐτῶν αἰσθήματα, παρεκάλεσα τὸν Κον Κων. Μοάτσον νὰ μεταβῇ αὐτοπροσώπως εἰς Ἀθήνας διὰ νὰ ἐγχειρίσῃ τὴν παροῦσαν πρὸς τὴν Ὑμ. Ἐξοχότητα καὶ διά ζώσης νὰ τῇ παραστήσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου καὶ τὰ μέσα δι’ ὦν δύναται νὰ βελτιωθῇ ἡ φαινομένη καχεξία καὶ ὑποταγή τῶν Ἀνατολικῶν Ἐπαρχιῶν, τὴν πρότασιν ταύτην ἐδέχθη προθύμως καὶ δι’ Ἰδίων του δαπανῶν ἀπέρχεται σήμερον διά νὰ ἐκτελέσῃ τὴν πατριωτικήν αὐτήν ἐντολήν˙ τὸ μέτρον τοῦτο τὸ ἐθεώρησα λίαν κατάλληλον κατά τὰς παρούσας περιστάσεις, ἵνα μὴ μένῃ ἐν τῇ συνειδήσει μου ὁ ἐλάχιστος ἔλεγχος ὅτι δὲν ἐξεπλήρωσα τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα χρέος μου.
Ἡ Σ. Κυβέρνησις ἐάν ἐγκρίνῃ τὴν ἀποστολήν τοῦ ἁρμοδίου ἀρχηγοῦ μετά τῆς προσηκούσης ὡς εἴρηται δυνάμεως, θεωρῶ λυσιτελές καὶ λίαν ἀναγκαῖον νὰ συνοδεύσῃ αὐτὴν καὶ μὲ δύο τουλάχιστον Ἱεροκήρυκας ἐκ τῶν δεινοτέρων τοῦ λόγου καὶ τῆς ἀπαγγελίας˙ οἱ Ἱεροκήρυκες διά τῆς δυνάμεως τοῦ θείου λόγου θέλωσιν ἐνθουσιάσει τοὺς λαούς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ πρὸς τὴν θρησκείαν καὶ τῆς Πατρίδος ὀφειλομένου καθήκοντος καὶ ἑκάστη διδασκαλία των, κατά τὰς παρούσας μάλιστα περιστάσεις, θέλει παρέχει τοῖς ἀγωνιζομένοις περισσότερον θαῤῥος ἀφ’ ὅσον ἡ ἐμφάνισις πολυαρίθμων ὁπλοφόρων˙ δύναμαι νὰ πιστεύσω ὅτι ὁ κλῆρος τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος θέλει προσφέρει τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην μὲ τὴν μεγαλυτέραν προθυμίαν, ἀφ’ οὗ πληροφορηθῇ ὅτι ῥακένδυτοι καὶ βάρβαροι Δερβίσηδες ἐπικαλούμενοι τὸ Κοράνιον ἐνθουσιάζωσι τοὺς ἀπίστους καὶ ἁπαξάπαντες ὡς τυφλοί τρέχωσι πρὸς ὑποστήριξίν του κατασφάζοντες τὸ Χριστιανικόν ὀρθόδοξον γένος.
Ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριε Ὑπουργέ, νὰ ἐπιφέρω γνώμην τινά καὶ ἐπί τῆς Δημοσιογραφίας σχετικῶς μὲ τὰ γραφόμενα περί τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης˙ παρετήρησα ὅτι ὁ πολύς ζῆλος τῶν Δημοσιογράφων τῆς Πρωτευούσης καὶ τῆς Σύρου, ἀντί νὰ ὑπηρετῇ ὅπως ἔδει, προσκόπτει πολλάκις εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ὠφελίμων πράξεων. Π.χ. ὑπηρετεῖ τὴν ἐπανάστασιν νὰ διασαλπίζῃ καθ’ ἑκάστην τοὺς ὅρμους τῆς ἀφίξεως τῶν ἀτμοπλοίων καὶ νὰ συζητῇ τὴν ἀποτυχίαν μιᾶς ἀποστολῆς; ἀπ’ ἐναντίας καθιστᾶ τὸν Μουσταφᾶ προσεκτικόν νὰ καταλάβῃ ὅλας τὰς ἐπικαίρους θέσεις ὥστε νὰ καταστήσῃ ἀνέφικτον πᾶσαν βοήθειαν πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους˙ ἐάν μέχρι τοῦδε δὲν συνέβη κανένα δυστύχημα πρέπει νὰ τὸ χρεωστῶμεν εἰς τὴν θείαν ἐπίβλεψιν καὶ τὴν δεξιότητα τῶν ναυτῶν μας. Προσέτι καθιστᾶ γνωστόν εἰς τοὺς ἐχθρούς τῆς πίστεως καὶ Πατρίδος πᾶσαν ἠθικήν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρόνοιαν τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς εἰς τρόπον ὥστε νουθετεῖ τοὺς ὀθωμανούς νὰ προλαμβάνωσι πᾶσαν κατ’ αὐτῶν ἐνδεχομένην προσβολήν˙ λ. χ. ὑπηρετεῖ τὴν ἐπανάστασιν νὰ εἰδοποιῇ καθ’ ἑκάστην τὰ ὀνόματα τῶν προσερχομένων ἀξιωματικῶν, τὸν ἀριθμόν τῶν ὁπλοφόρων καὶ τὸ εἶδος τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου; πολλοῦ γε καὶ δεῖ˙ ἡ δημοσίευσις αὔτη καθιστᾶ τὸν Μουσταφᾶ ἄγρυπνον καὶ ἕτοιμον εἰς τὰς προπαρασκευάς τοῦ Πολέμου, εἰς τὴν ἔκδοσιν προγραφῶν καὶ ὑπόσχεσιν ἀμοιβῶν καὶ εἰς τὴν ἐπίμονον φροντίδα νὰ μεταχειρίζηται πᾶσαν θυσίαν πρὸς τοὺς ἐγχώριους Χριστιανούς διά τῶν προδοτῶν νὰ ἐγκαταλείψωσι τοὺς ξένους καὶ ἀφοσιωθῶσι πρὸς αὐτόν ὅστις τοῖς ὑπόσχεται προνόμοια καὶ ἀμοιβάς καὶ οὕτω ἐξαπατᾶ τοὺς ἀδυνάτους χαρακτήρας.
Ὁποίαν ὑπηρεσίαν προσφέρει ἡ Δημοσιογραφία εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης καὶ τοῦ ἔθνους ὅταν δι’ ἐκτάκτων παραρτημάτων εἰδοποιεῖ τὸ κοινόν περί ψευδῶν μαχῶν καὶ ναυμαχιῶν; οὐδεμίαν, διά τῆς Δημοσιεύσεως τῶν τοιούτων παροτρύνει τὸν Μουσταφᾶ ν’ αὐξήσῃ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἀπάτης καὶ τοῦ δόλου, ἄλλως τε πρέπει νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν, ὅ μὴ γένοιτο καὶ τὴν ἀποτυχίαν˙ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ μὲν Τουρκία θὰ ἑκατονταπλασιάσει τὸ μίσος της κατά τῶν ἐν τῇ χώρᾳ της διαμενόντων ὑπηκόων τῆς Α.Μ. καὶ θὰ προσπαθήσει νὰ ἐκριζώσῃ τὸ ἑλληνικόν στοιχεῖον, οἱ δὲ φιλότουρκοι ξένοι θὰ μᾶς ἐμπαίζωσι διά τὰς ἰδανικάς μάχας, Ναυμαχίας καὶ περί τῆς ὲπιτυχίας αὐτῶν˙ ἡ Σ. Κυβέρνησις δύναται κάλλιον ἐμοῦ νὰ σκεφθῇ ἐάν ἡ Δημοσιογραφία πρέπῃ νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸν αὐτόν δρόμον, ἄλλως διά καταλλήλων προσώπων ἄς συστήσῃ εἰς τὸν τύπον τῆς Πρωτευούσης καὶ τῆς Σύρου μετριοτέραν γλῶσσαν καὶ ἄς ὦσι βέβαιοι οἱ Κύριοι Δημοσιογράφοι ὅτι πράγματι θὰ ὑπηρετήσωσι τὴν Πατρίδα. Ὁ Κύριος Μοάτσος γνωρίζων ὅλας τὰς ἐπικαίρους θέσεις καὶ παραλίους ὅρμους τῶν Ἀνατολικῶν Ἐπαρχιῶν, θέλει ὑποδείξει, ὅπου δεῖ, τὰ κατάλληλα μέρη τῆς ἀποβιβάσεως καὶ καταλήψεως καὶ πᾶν ὅ,τι δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ἀμέσως τὴν ἐπιτυχίαν τῶν ἀφιχθησομένων.
Δέχθητε κτλ. κτλ.——-
[Ἰωάννης Μπαρουξάκης]
Μεγάλη εκδήλωση τιμής και μνήμης μπροστά στον ανδριάντα του πυρπολητή του Αρκαδίου Εμμανουήλ Αναγνώστου Σκουλά, ετοιμάζει ο Δήμος Ανωγείων την ερχόμενη Δευτέρα 7 Νοεμβρίου στις 12.30 μ.μ με τίτλο “Μείζων δε πάντων η Ελευθερία.Το διαχρονικό Αρκάδι”, ενώ θα ακολουθήσει ημερίδα με την παρουσία κορυφαίων καθηγητών και επιστημόνων. Η εκδήλωση για τους ήρωες της Αρκαδικής εθελοθυσίας θα ξεκινήσει με επιμνημόσυνη δέηση, ενώ θα γίνει κατάθεση στεφάνων και ανάκρουση του εθνικού ύμνου. Ο δικηγόρος κ.Νίκος Κ.Σκουλάς θα εκφωνήσει το ιστορικό της επετείου. Το απόγευμα στις 6 μ.μ θα ακολουθήσει ημερίδα που θα γίνει στην αίθουσα εκδηλώσεων της Τράπεζας Πειραιώς. Αναλυτικά θα μιλήσουν οι εξής:
Απόστολο Παπαιωάννου με θέμα: « ο πυρπολητής της Μονής Αρκαδίου Εμμανουήλ Β. Σκουλάς (1845-1866) 150 χρόνια μετά, Η εγκυρότητα των αντικειμενικών τεκμηρίων ως απόδειξη και αλήθεια. Πηγές και βοηθήματα. Η Βιβλιοθήκη του πυρπολητή».
Γεώργιο Κορναράκη με θέμα: « Η αποτυχία κατανόησης των γεγονότων οδηγεί σε αστοχία συλλογισμών για την ιστορική τεκμηρίωση της εθελοθυσίας στο Αρκάδι 1866.»
Γεώργιο Παναγιωτάκη με θέμα : «Ιστορία του Αρκαδιού. Η ιστορία του χρόνου με λόγο και εικόνα»
Εμμανουήλ Χαλκιαδάκη με θέμα: « Η σημασία του έργου του Μητροπολίτη Κρήτης Τιμόθεου Βενέρη στη διαμόρφωση της εικόνας του πυρπολητή του Αρκαδίου».
Δημοσιεύθηκε σε: Ιστορία
Ο χαιρετισμός του παπά- Ανδρέα Κεφαλογιάννη στην επέτειο για τη μάχη στα Ξήπετρα -της Αντάρτικης Ομάδας Ανωγείων με τους Γερμανούς τον Σεπτέμβρη του 1944- όπου έχασαν τη ζωή τους ο Εμμ. Κουνάλης από τα Ανώγεια και ο Ανδρέας Νάθενας από τις Γωνιές
«Ευλογημένοι και αγωνιζόμενοι αδερφοί μου…
Δύο απλές κουβέντες όχι μέσα από την ψυχή μου αλλά μέσα από την ψυχή όλων μας, θέλω να διατυπώσω…
Αδέρφια μου και πιστοί του τόπου τούτου, πιστοί του θεού μας, πιστοί της πατρίδας της μνήμης και της ιστορίας μας…
Είναι τόσο πικραμένοι, τόσο δύσκολοι οι καιροί που διανύουμε, οι μέρες που προχωράμε, τόσο δύσκολες, που αναρωτιέμαι, αναρωτιόμαστε όλοι μας, πόσο ακόμα θα πρέπει να περιμένουμε ως λαός και ξεχωριστά ο καθείς από εμάς, ώστε να καταλάβουμε πως η δύναμη μας, είναι ΗΔΗ διατυπωμένη μέσα από τα λόγια ανθρώπων που γνώρισαν την αλήθεια και μίλησαν για αυτήν δημοσίως, μέσα από την αλήθεια των αγώνων και της θυσίας ανθρώπων που δεν μας γνώρισαν αλλά αγωνίστηκαν για μας…
Η δύναμη μας είναι η ίδια η αλήθεια μας είναι η αλήθεια τους…
Είναι όλα εκείνα, δύναμη, που υπάρχουν στο βαθύ μας συναίσθημα στην βαθιά μας λογική στην μνήμη μας χρόνια τώρα. Δεν παραφερθήκαμε, αδέρφια μου, όχι… δεν ντροπιάσαμε τους καθρέπτες μας όχι… απλά καθυστερήσαμε και καθυστερούμε ακόμη, στο να διατυπώσουμε την αλήθεια μας, όπως την διατύπωσαν δημόσια με ευγένια, πάθος και παλμό λέξεων, ορισμένοι που τελικά απλά, ΔΕΝ ΕΙΣΑΚΟΥΣΘΗΣΑΝ…. Όπως την εξέφρασαν με τους αγώνες τους τόσοι παλιοί μας, που τελικά όμως η θυσία τους, μοιάζει να μη εισακούσθηκε ακόμη από όλους όσους κρατούν στα χέρια τους το δικό μας σήμερα, και το δικό μας αύριο…
Ας πάψουμε την καθυστέρηση, ώστε να γίνει στάχτη το σήμερα το ντροπιασμένο… Το σήμερα που δεν μας αξίζει, το σήμερα που δεν είναι δικό μας αλλά μας βαραίνει.
Όμως ας μην πάψουμε ποτέ, να είμαστε αδέρφια, άνθρωποι, αλληλέγγυοι, μην πάψουμε ποτέ την προσευχή, μην πάψουμε ποτέ την έπαρση της σημαίας μας και την υποστολή των παθών μας…
Ας πάψουμε όλα όσα σβήνουν και αμαυρώνουν τις πρεπιές μας, όμως μην πάψουμε να μιλάμε για αυτές στους νέους μας, στα παιδιά μας, στους μαθητές μας στους εφήβους μας και στα μωρά μας…
Πάνω και πέρα αδέρφια μου, να συνεχίσουμε να κάνομε το σταυρό μας ακόμα , ακόμα και για όλους εκείνους είτε που δεν μπορούν είτε που δε θέλουν, είτε που δε γνωρίζουν…
ΝΑ είστε όλοι σας ευλογημένοι αδιαλείπτως να προσεύχεστε, ακούραστοι να συνεχίζεται τον αγώνα σας… με το κεφάλι πάντα ψηλά…»
Συνέντευξη στον Γιώργη Μπαγκέρη
Έφη Σακελλαράκη -Σαπουνά. Η ακούραστη αρχαιολόγος που οι ανασκαφές της στην Ζώμινθο μπορούν να οδηγήσουν τα Ανώγεια ακόμα ψηλότερα στο μέλλον. Η γυναίκα που μετά τον χαμό του αείμνηστου συντρόφου της Γιάννη Σακελλαράκη, συνεχίζει με το ίδιο πάθος τις ανασκαφές στο ιερό βουνό του Ψηλορείτη. Δεν την πτόησαν ούτε οι αρχαιοκάπηλοι που τον περασμένο χειμώνα βανδάλισαν τον χώρο και κατέστρεψαν εργασίες ετών.
Δεν σκέφτηκε ούτε λεπτό ακόμα και τότε να εγκαταλείψει την προσπάθεια: “Ανωγειανή είμαι άλλωστε πως αλλιώς θα αντιδρούσα” μας αναφέρει χαρακτηριστικά και με χαμόγελο στην συνέντευξη που παραχώρησε στην «Ανωγή.»
Την συναντήσαμε να δουλεύει ακατάπαυστα στο «Κέντρο Αρχαιολογικής Πληροφόρησης» στα Ανώγεια που φέρει το όνομα αυτής και του συζύγου της λίγες μέρες πριν την αναχώρηση της για την Αθήνα και την προετοιμασία της επόμενης χρονιάς. Μας μίλησε για όλους και όλα. Τα σπουδαία φετινά ευρήματα, τον απολογισμό της ανασκαφής μέχρι σήμερα, αλλά και πως αυτή ονειρεύεται την αξιοποίηση του χώρου στο άμεσο μέλλον προς όφελος των Ανωγείων. Μας μίλησε επίσης και για το ποια σκέψη την κάνει και τρέμει μόνο στην ιδέα μην δει στον Ψηλορείτη κάτι παράταιρο με το χώρο , αλλά και τι χρειάζεται ο αρχαιολογικός χώρος για να γίνει επισκέψιμος σύντομα. Κλείνοντας απευθύνεται σε Ανωγειανούς και φορείς και τους ζητά να προστατεύσουν με πυγμή τα μνημεία της ιστορίας μας.
Ως ένδειξη σεβασμού στην προσφορά της στο χωριό μας της χαρίσαμε, το βιβλίο με ποιήματα του Γιώργη Αγ.Κουτάντου με τον τίτλο: “Δυτικά της Νιότης”. Άλλωστε η κ. Σακελαράκη δουλεύει με το πάθος και με το πείσμα της νιότης κι ατενίζει από ψηλά στο βουνό, την αγαπημένη της θάλασσα, πάντα όμως έχοντας αγκαλιά τις πιο αγαπημένες τις πλέον πέτρες του Ψηλορείτη..
Αναλυτικά η συνέντευξη έχει ως εξής:
Κυρία Σακελλαράκη, καταρχάς σας ευχαριστούμε για τη φιλοξενία σας εδώ στο Κέντρο Αρχαιολογικής Πληροφόρησης και την συνέντευξη σας στην Ανωγή. Θα ήθελα αρχικά να μας κάνετε ένα μικρό απολογισμό της φετινής ανασκαφής στη Ζώμινθο και των ευρημάτων που είχατε φέτος.
«Καταρχήν εγώ θέλω να σας ευχαριστήσω γιατί το κύριο μέλημα μου, όπως ήταν και του Γιάννη, είναι να μεταφέρουμε αυτά που γνωρίζουμε για τον τόπο, στους ντόπιους και διεθνώς, οπότε είναι και δική μου χαρά και τιμή το ότι ήρθατε εδώ σήμερα. Η φετινή ανασκαφή επιβεβαίωσε το χαρακτήρα του κέντρου αυτού, του ανακτόρου, σαν ένα ιδιαίτερο αρχαιολογικό χώρο. Νέοι χώροι που βγάλαμε στην επιφάνεια φέτος αναδεικνύουν την μεγαλοπρέπεια του κεντρικού κτιρίου. Διότι όπως ξέρουμε υπάρχει αυτό το κεντρικό κτίριο και υπάρχουν και γύρω, γύρω μεγάλος αριθμός κτισμάτων, αν και είναι αρκετά κατεστραμμένα. Δυστυχώς πιστεύω ότι αυτά δεν θα μας δώσουν ποτέ αρκετά στοιχεία, αλλά ποτέ κανείς δεν ξέρει τι μπορεί να βρεθεί σε αυτά. Αλλά μιλάμε για ένα μεγαλειώδες κτίριο το οποίο διαρκώς μας εκπλήσσει. Να σας εξηγήσω. Στον Δυτικό τομέα του κτιρίου, τον οποίο χαρακτηρίζω βιοτεχνικό βρέθηκε φέτος κάτι που υποψιαζόμασταν και από παλιά ότι θα υπήρχε εκτός από το κεραμικό εργαστήριο που γνωρίζουμε και τον κλίβανο τον κεραμικό και άλλα, φέτος βρήκαμε ένα συγκρότημα το οποίο είναι εργαστήριο χαλκουργείας , με όλα τα μέσα. Δηλαδή βρήκαμε τον κλίβανο του, τον χαρακτηριστικό λάκκο, τα εργαλεία της χύτευσης, την χοάνη, το ακροφύσιο και όλα αυτά τα πράγματα που αποδεικνύουν μαζί με υπολείμματα χαλκού, ότι εκεί γίνονταν εργασίες χαλκού. Επομένως στην γνώση που είχαμε μέχρι τώρα για την τοπική παραγωγή αγγείων και κεραμικής προστίθεται και ο χαλκός, κάτι το οποίο δείχνει την αυτάρκεια αυτού του χώρου εκτός από τα άλλα πολυτελή διαμερίσματα που βρίσκουμε. Είχαμε λοιπόν εργαστήρια κρυστάλλου και κεραμικής και φέτος βρέθηκε και αυτό του χαλκού. Όπως σας είπα την ύπαρξη του την υποψιαζόμασταν, αλλά τώρα βρήκαμε πραγματικά στοιχεία. Επομένως εκτός από το μαλλί που γνωρίζαμε ότι το επεξεργάζονταν από τις πινακίδες της Κνωσσού από όπου το έπαιρναν το μαλλί όπου αναφέρονταν πολύ συχνά στο μαλλί και τα πρόβατα, αλλά και από αιγυπτιακές πηγές που αναφέρουν ότι έστελναν μαλλί στην Κρήτη αλλά και αρωματικά και ιαματικά φυτά. Εκτός από αυτό που μέχρι τώρα γνωρίζαμε, τώρα ξέρουμε και μια άλλου είδους παραγωγή η οποία αποδεικνύεται και από το πλήθος των χαλκών που βρίσκουμε. Ευρήματα όπως διπλούς πελέκεις, χάλκινα θυμιατήρια, τα δυο σπουδαία Κυκλαδικά ειδώλια για τα οποία πρέπει να σας πω ότι έχω γράψει ένα Γερμανικό βιβλίο το οποίο αναφέρεται για τα Μινωικά ειδώλια και όχι μόνο αυτά που βρίσκονται στην Κρήτη, ή άλλα που βρίσκονται και είναι αμφίβολης καταγωγής, προέλευσης και γνησιότητας, αλλά και αυτά που βρίσκονται και έξω. Περίπου 120 ειδώλια συνολικά είναι γνήσια. Στα Κύθηρα βρήκαμε 84 και τώρα εδώ στη Ζώμινθο βρήκαμε δυο από τα σημαντικότερα ειδώλια από άποψη τέχνης τα οποία αναπαριστούν δυο λατρευτές.»
Στα ευρήματα σας φέτος είναι και νέα δωμάτιο. Μπορείτε να μας τα περιγράψετε;
«Φέτος λοιπόν εκτός από ένα τμήμα του Δυτικού τομέα που είναι η βιοτεχνική περιοχή είναι και τα πολυτελή δωμάτια τα οποία εξακολουθούμε να βρίσκουμε. Δηλαδή δωμάτια με τέσσερις πάλι κίονες, οι υπόστυλες αίθουσες δεν είναι κάτι πολύ συνηθισμένο και εμείς το έχουμε εδώ εν αφθονία! Βρήκαμε τοιχογραφίες σε κτίρια πανύψηλα δυο με τρεις ορόφους είναι. Σε ένα σημείο για παράδειγμα βρήκαμε που είναι σε στυλ ρετιρέ δηλαδή μπορεί να είναι ένας όροφος εδώ και ένας από κάτω όπως το γνωρίζουμε και από την Κνωσσό. Βέβαια στην Κνωσσό έχουν αναπαρασταθεί αλλά δεν είναι σίγουρα. Εδώ βρίσκουμε και αρκετές σκάλες που ανεβαίνουν προς τα πάνω και προς τα κάτω. Δηλαδή είναι ένα κτίριο με όλα τα στοιχεία ενός μεγάλου κέντρου και δεν έχει καμία σχέση με τα κέντρα της πεδιάδας. Έχει κατασκευαστεί για να προσαρμοστεί ακριβώς στο τοπίο στις ανάγκες και στις συνθήκες του βουνού. Πρέπει δηλαδή να ήταν ένας ευφυέστατος αρχιτέκτων ο αρχικός, γιατί υπήρξαν μετά και πολλές μεταβολές στο κτίριο. Δηλαδή βρίσκουμε πάνω από το κτίριο με τους τέσσερις κίονες, ένα Μυκηναϊκό ή και ίσως λίγο παλιότερο κτίριο το οποίο αλλάζει και την διαρρύθμιση.»
Πείτε μας αναλυτικά για την ιστορία του κτιρίου στη Ζώμινθο.
«Το κτίριο δημιουργήθηκε γύρω στο 1900 πχ. Το 1700 πχ είναι η πιο σημαντική του περίοδος αλλά και τα πριν τα παλαιοανακτορικά, αυτές οι μεγάλες αίθουσες που βρήκαμε τα τελευταία δυο χρόνια. Φέτος ξέραμε ότι επεκτείνονται αλλά επεκτείνονται προς Βορρά και Νότο. Ίσως δηλαδή ήταν μεγαλύτερο το παλιότερο ανάκτορο από ότι ήταν το μεταγενέστερο. Διαφέρει αρχιτεκτονικά από τα περισσότερα, γιατί είναι εδώ και το τοπίο και ο τόπος που το επιβάλλει Δεν έχει την ίδια διαμόρφωση με τα υπόλοιπα κτίρια. Έχει βέβαια την κεντρική αυλή και δωμάτια δεξιά και αριστερά, στην τελική του φάση, αλλά έχει και χώρους οι οποίοι δεν μπορούν να συγκριθούν με άλλους και προφανώς είχαν ειδική χρήση, ίσως ήταν έτσι για να είναι πιο ζεστά το χειμώνα. Αυτό το κτίριο ήταν ένα οικονομικό κέντρο που συγκέντρωνε όλα τα αγαθά και τους καρπούς του Ψηλορείτη , αλλά ήταν και ένα πολιτικό κέντρο με γραφειοκρατία να περάσει, αλλά ήταν και κυρίως ένα θρησκευτικό κέντρο. Το Ιδαίον Άντρον μέχρι τώρα έχουν αλλάξει οι καιρικές συνθήκες, μέχρι πριν λίγα χρόνια ήταν απρόσιτο σχεδόν από ένα σημείο και έπειτα. Αλλά το Ιδαίον Άντρον το οποίο άρχισε να λειτουργεί σαν χώρος κατοίκησης βοσκών και μετά έγινε και ένα κέντρο θρησκευτικό, συγκέντρωσης και ουσιαστικός τόπος λατρείας. Αυτό ήταν ένα διεθνές κέντρο όπως ξέρουμε. Εμείς όταν πήγαμε στην Βαγδάτη είδαμε αντικείμενα τα οποία βρήκαμε στο Ιδαίον και εκεί πραγματικά ανατριχιάζεις, τα οποία αν δεν έχουν γίνει από τον ίδιο τεχνίτη έχουν γίνει από την ίδια σχολή. Εντελώς όμοια, άρα ερχόταν εδώ από την Μεσοποταμία. Από τον 7ο και 8ο αιώνα πχ ήταν αυτά τα ελεφάντινα που είδαμε στην Βαγδάτη. Αλλά ερχόντουσαν εδώ και από αλλού, όπως από την Αίγυπτο και ξέρουμε τις σχέσεις της Κρήτης με την Αίγυπτο πως ήταν. Δείχνουν λοιπόν αυτά ότι σε εποχές που δεν λειτουργούσε το Ιδαίο ήταν ένα θρησκευτικό κέντρο. Έχουμε τοιχογραφημένο δωμάτιο με τις πιο εκλεπτυσμένες τοιχογραφίες δυστυχώς κατεστραμμένες γιατί έπεσαν όλα. Τέτοιο όγκο δεν έχω συναντήσει ξανά σε καμιά ανασκαφή στην ζωή μου και οι μεσότοιχοι ακόμη ήταν χτισμένοι με βαριές πέτρες. Έχω όμως μια συντηρήτρια η οποία μένει και όλο τον χειμώνα και πέρσι μετά από χρόνια δουλειάς αποκαλύψαμε μια τοιχογραφία που είναι ένα θαλάσσιο τοπίο με ψάρια, κλαριά κτλ και σε άλλους χώρους βρίσκουμε φυτικά μοτίβα. Δηλαδή είναι εξαιρετικά εκλεπτυσμένοι οι χώροι κατοίκησης.»
Στα ευρήματα σας φέτος ήταν και ένα ελεφάντινο κομμάτι. Μιλήστε μας για αυτό
«Φέτος λοιπόν ανακαλύψαμε και άλλη υπόστυλη αίθουσα στην οποία βρήκαμε ένα ελεφάντινο κομμάτι, αρκετά μεγάλο που δείχνει ότι ήταν από ένα Μινωικό έπιπλο. Για τα Μινωικά έπιπλα του Ιδαίου έχει μιλήσει σε άρθρα του ο Σακελλαράκης όπως τον “Θρόνο του Δία”. Η Ζώμινθος λοιπόν υποκαθιστά κάποιες χρονικές περιόδους του έτους. Βρήκαμε αυτούσιο το ελεφάντινο κομμάτι, το οποίο θα πάει στο Ρέθυμνο, σφραγίδες, εγχειρίδια καταπληκτικά. Σου μιλάω για τα φετινά ευρήματα. Μάλιστα η μια από τις σφραγίδες είναι ιδιαίτερη, έχει ένα μυξογενές ζώο με κέρατα και έχει βέβαια πάνω τον ηλιακό δίσκο που είναι και σπάνιο σαν θέμα στις Μινωικές σφραγίδες όπως και άλλη μια σφραγίδα ιδιαίτερη που έχει ένα ιερό κόμπο επίσης σπάνιο σαν θέμα, είναι οι κόμποι που είναι αποτροπαικοί και τους βρίσκουμε π.χ στην Παριζιάνα που το φοράει πίσω από την πλάτη της και αλλού. Πέραν από τις σφραγίδες βρίσκουμε και ως συνέχεια των παλιότερων, χάντρες από ημιπολύτιμους λίθους καθώς και πολλά άλλα, όπως πήλινα θυμιατήρια που δείχνουν ακριβώς και τη θρησκευτική υπόσταση αυτού του χώρου.»
Πόση επιφάνεια του κτιρίου έχει έρθει στο φως μετά και τη φετινή ανασκαφή;
«Φέτος θα έλεγα ότι στην επιφάνεια έχει έρθει ένα 95% του κεντρικού κτιρίου σύμφωνα με τις εκτιμήσεις μου. Δεν έχουμε σκάψει ακόμα το Ανατολικό τμήμα που μπορεί να μας δώσει πολλά. Το Νότιο καταστράφηκε αρκετά από τους αρχαιοκάπηλους ξεκινώντας από αυτούς της δεκαετίας του 60.»
Με την δεδομένη αγάπη σας για το βουνό και την δουλειά σας εκεί πείτε μας τι νιώσατε στο πρώτο άκουσμα ότι βάνδαλοι επιχείρησαν να καταστρέψουν τη Ζώμινθο;
«Κόντεψα να διαλυθώ! Ήταν κάτι που πραγματικά δεν το περίμενα διότι περίμενα ότι οι Ανωγειανοί τον φυλάνε αυτό τον χώρο. Πρώτο λοιπόν συναίσθημα ήταν η έκπληξη αλλά μετά με έπιασε το πείσμα ότι εγώ δεν θα παραιτηθώ. Δεν θα διαλύσουν κάποιοι ελάχιστοι αυτό το έργο. Η δουλειά μας είναι επίπονη, φτιάχνουμε και το πιο μικροσκοπικό αντικείμενο και εργαζόμαστε χρόνια πάνω του. Ένιωσα αγανάκτηση μπορώ να πω. Αμέσως όμως συνήλθα, με το πείσμα και ξεκινήσαμε αμέσως να λύσουμε το όποιο πρόβλημα. Ανωγειανή είμαι άλλωστε και εγώ πως αλλιώς θα αντιδρούσα: Έχω και αυτό το σήμα στο λαιμό μου (σ.σ εννοεί το μενταγιόν με το σήμα του Δήμου Ανωγείων, που πήρε όταν έγινε επίτιμη δημότης), που όταν κάποιος πάει να μου κάνει τον έξυπνο του λέω: “Κοίτα, μη μου κάνεις τον έξυπνο εγώ είμαι Ανωγειανή!”. Κάτι που ξέχασα ερχόμενη εδώ είναι η θάλασσα που λάτρευα και τώρα αγάπησα το βουνό. Αφού λοιπόν αγάπησα το βουνό δεν θέλω τίποτα να το χαλάσει. Τίποτα! Δεν υπήρχε περίπτωση να σταματήσω την ανασκαφή μετά από ένα τέτοιο γεγονός του βανδαλισμού. Όλα τα παιδιά που δουλεύουν στην ανασκαφή νομίζω πως είναι φύλακες αυτού του χώρου θεωρητικά βέβαια, γιατί ξέρω ότι την αγαπάνε την ανασκαφή. Δεν θα έπαιρνα κανένα που θα έβλεπα ότι δεν έχει καμιά συναισθηματική σχέση με αυτό το χώρο.»
Πόση ζημιά έκαναν οι αρχαιοκάπηλοι;
«Δεν κατάφεραν τίποτα. Ήταν μια πράξη βαρβαρότητας και τζιχαντισμού διότι αυτοί που πήγαν, κατέστρεψαν χώρο που είχαμε ήδη ανασκάψει! Ήταν σαν να ήθελαν να καταστρέψουν τον χώρο. Δεν θα τους ονόμαζα αρχαιοκάπηλους. Βάνδαλους θα τους ονόμαζα, αυτό που έκαναν ήταν βανδαλισμός. Μάλιστα συμπτωματικά άφησαν πίσω τους και βρήκαμε ένα πολύ σημαντικό δαχτυλίδι από χαλκό κάτι που είναι σπάνιο. Σφραγιστικό δαχτυλίδι όμοιο με αυτό που έχουμε βρει και στις Αρχάνες το οποίο είχε μια σκηνή λατρείας, βέβαια ήταν πολύ κατεστραμμένο και διαβρωμένος ο χαλκός, αλλά διακρίναμε μια Θεά με έναν λατρευτή και ένα κτίριο που δείχνει ακριβώς τη σημασία του χώρου. Οι αρχαιοκάπηλοι δεν μπορούσαν να το διακρίνουν αυτό και ευτυχώς έμεινε πίσω τους.»
Έχετε λάβει φέτος μέτρα προφύλαξης του χώρου σε συνεργασία με τους φορείς;
«Ναι έχουμε πάρει κάποια μέτρα, μαζί με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου στα οποία βοήθησε και ο Δήμος Ανωγείων, ώστε με διάφορους τρόπους, προβολείς κτλ να διακρίνουν ποιοι μπορεί να έχουν πάει στην ανασκαφή και κάμερες ασφαλείας που θα γίνει σύντομα πιστεύω με τη συνεργασία όλων των φορέων.»
Φύλακες είναι δύσκολο να έχουμε στον χώρο;
«Αυτό είναι το κύριο που δεν έχει γίνει και δεν γίνεται. Δεν υπάρχουν μόνιμοι φύλακες .Αυτό είναι τραγικό! Είναι θέμα του Υπουργείου Πολιτισμού. Φύλακες δεν έχει ούτε και το Ιδαίον Άντρον, το οποίο θα ήταν μια πηγή πλούτου και δεν εννοώ, να έρχονται τα πούλμαν γεμάτα τουρίστες, ούτε και ο Σακελλαράκης το εννοούσε έτσι. Απλά λέω και αναφέρω ότι λυπήθηκα προχθές όπως και κάθε φορά που πηγαίνω όταν βλέπω τους προσκυνητές οι οποίοι πηγαίνουν με τα πόδια. Έρχονται με τα πόδια σε ένα χώρο που δυστυχώς εγώ δε μπορώ να το πληρώσω και δεν υπάρχει φύλακας και είναι κλειστό. Έρχονται από όλα τα μέρη του κόσμου και είναι κρίμα πρέπει να βρεθεί άμεσα μια λύση για αυτό.»
Πως θα θέλατε στο άμεσο μέλλον να αξιοποιηθεί η Ζώμινθος και το Ιδαίον Άντρο;Πως το ονειρεύεστε εσείς:
«Πρέπει να σας πω το εξής. Εμείς για μια μελέτη που έχει γίνει, χωρίς να θέλω να σας αναφέρω το όνομα της μελέτης, είχαμε πολλές φορές διαφωνήσει διότι ο μηχανικός έλεγε να χτίσει χώρους μελέτης για τους αρχαιολόγους και διάφορα άλλα τα οποία εμείς δεν χρειαζόμασταν και εγώ σκέφτομαι ότι το μόνο που θα μπορούσε στη Ζώμινθο να γίνει είναι να αξιοποιηθεί το παλιό τυροκομείο, το λεγόμενο Βενετσιάνικο . Εκεί θα μπορούσε να γίνει ένας χώρος όπου να πωλούνται βιβλία ή οδηγοί. Αυτά που υπάρχουν. Τίποτα άλλο που να χαλάσει το τοπίο. Τίποτα άλλο και το εννοώ το τίποτα! Το πολύ να μπει ένα φυλάκιο στην είσοδο του χώρου, ώστε όταν θα υπάρξει φύλακας να είναι εκεί και να δίνει οδηγίες στον κόσμο.»
Σε συνέντευξη του στην “Α” το 2005 ο Γιάννης Σακελλαράκης είχε πει ότι δεν θέλει η Ζώμινθος να γίνει μια νέα Κνωσσός με στόχο μόνο τον τουρισμό. Εσείς τι λέτε πάνω σε αυτό;
«Βεβαίως το ίδιο λέω και εγώ, να μην γίνει μια νέα Κνωσσός με σκοπό μόνο τον τουρισμό.. Εγώ θαυμάζω πραγματικά αυτούς που βλέπω και έρχονται μεμονωμένα να προσκυνήσουν το Ιδαίον Άντρον και την Ζώμινθο. Παρά τις δυσκολίες που συναντούν πηγαίνουν να προσκυνήσουν ένα ιερό χώρο κάτι που είναι για μένα καταπληκτικό. Μην ξεχνάτε ότι ο Όμερ Τόμσον είχε αναφέρει στους New York Times ότι το Ιδαίον Άντρο αντιπροσωπεύει για την θρησκεία της Κρήτης ότι αντιπροσωπεύει και το Γκράν Κάνιον για τη φυσική ιστορία της Αμερικής.»
Μπορείτε να μας προσδιορίσετε ένα χρονικό όριο ολοκλήρωσης της ανασκαφής;
«Καμιά ανασκαφή δεν τελειώνει ποτέ, δείτε την Ολυμπία τους Δελφούς και άλλες. Κάτω από το Βενετσιάνικο τυροκομείο είναι το Μυκηναϊκό κτίριο το οποίο έχουμε επίσης ανασκάψει και ανακαλύψει. Έχει καλυφθεί ένας μεγάλος χώρος και νομίζω ότι σε ένα σχέδιο πενταετίας που έχω θα μπορεί η Ζώμινθος να είναι επισκέψιμη. Σημειώνω ότι τα μισά χρήματα της ανασκαφής πηγαίνουν στην συντήρηση των τοίχων. Εγώ δεν θέλω να γίνουν όλα αυτά τα πολυτελή στέγαστρα τα οποία ουσιαστικά αναδεικνύουν το έργο των αρχιτεκτόνων. Μόνο μερικοί χώροι θα έπρεπε να στεγαστούν γιατί είναι επικίνδυνοι, αλλιώς πρέπει να μείνει ο χώρος ως έχει. Ήδη προετοιμάζω για τον επισκέπτη πίνακες, όπου έχω αναπαράσταση κάθε χώρου, που θα γίνει με ειδικό τρόπο ώστε να αντέχει και τον χειμώνα. Έτσι ο επισκέπτης κάθε στιγμή θα ξέρει που βρίσκεται και τι ήταν αυτός ο χώρος. Οι συνθήκες βέβαια είναι δύσκολες και το ξέρετε. Φέτος σε ένα συντηρημένο τμήμα έπεσε χιόνι και αργότερα με την πολύ ζέστη έσκασαν οι τοίχοι. Αυτό βέβαια δεν θα το έσωζε ούτε και το στέγαστρο εκτός από ορισμένους χώρους που ίσως χρειάζεται.»
Πρόσφατα υπογράφηκε η σύμβαση για το έργο στο περίπτερο της Νίδας και το Ιδαίον Άντρο φαίνεται να μπαίνει σε σημαντική τροχιά αξιοποίησης. Θέλετε να μας πείτε κάτι για το κτίριο που αναμένεται να κατασκευαστεί εκεί;
«Εμείς είχαμε μείνει και παλιότερα στο περίπτερο στη Νίδα. Ακόμα και σήμερα που είναι σε κακή κατάσταση, όταν πάω για ένα καφέ ή μια ρακί εκεί νιώθω ευτυχία. Λοιπόν, όσο για τον χώρο που λέτε ότι θα δημιουργηθεί, αυτός θα πρέπει να γίνει με σύνεση χωρίς περιττά, όπου θα μπορεί ο επισκέπτης να σταθεί και να πιει κάτι και να κοιμηθεί ίσως. Θα πρέπει να αρμόζει στο περιβάλλον εκεί. Να γίνει ένας καλός σταθμός και να μην προστεθεί τίποτα άλλο στον Ψηλορείτη! Τρέμω στην ιδέα ότι μπορούν να κάνουν πράγματα εκεί και να χαλάσουν αυτό που όλοι λατρεύουμε»
Λέτε ότι τρέμετε και μόνο στην ιδέα να χαλάσουν αυτό που αγαπάτε. Τι θα μπορούσε να γίνει και να χαλάσει το χώρο; Πείτε μας ένα παράδειγμα.
«Να γινόταν ας πούμε αυτό που είχε προτείνει ο μηχανικός μια αίθουσα λέει πληροφόρησης. Υπάρχει εδώ στα Ανώγεια δεν υπάρχει λόγος να γίνει και στο βουνό. Δεν υπάρχει λόγος να γίνουν ένα σωρό κτίσματα. Θυμάμαι κτίσματα που υπήρχαν σε κάποιο σχέδιο και τα οποία είχαμε απορρίψει, τόσο εγώ και ο Γιάννης όσο και η Εφορεία Αρχαιοτήτων. Δεν υπάρχει λόγος να γίνουν διάφορα κτίσματα. Μια χημική τουαλέτα ας πούμε έξω όμως από το χώρο χρειάζεται να γίνει. Δηλαδή αυτό που λέω είναι να γίνει κάτι που να δείχνει μια πολιτισμένη αντιμετώπιση και συμπεριφορά προς τον τουρίστα , αλλά όχι “Πάρτε τα όλα!”. Να σας πω και κάτι άλλο; Δεν μπορεί η Κνωσσός να μπει στα προστατευόμενα μνημεία της UNESCO γιατί έχει όλο αυτό το χάλι! Εμείς πρέπει να προφυλάξουμε τη Ζώμινθο και το Ιδαίον Άντρον ώστε να μπουν στα προστατευόμενα μνημεία της UNESCO. Καταρχήν είναι μοναδική ανασκαφή αυτή τη στιγμή στην Κρήτη με τόσο μεγάλη εμβέλεια. Κάθε εβδομάδα κάνουμε μια λεπτομερή περιγραφή στο περιοδικό Archaeology για το τι υπάρχει εδώ , ώστε να το γνωρίσουν όλοι. Και είναι ένας πολύ σεβαστός τόπος.»
Με αφορμή την αναφορά σας στο περιοδικό Archaeology μιλήστε μας για το πλούσιο συγγραφικό σας έργο, αλλά και τα συγγράμματα και τις μελέτες σας.
«Έχω συγγράμματα, εκθέσεις και βιβλία για διάφορα θέματα. Από τα Μινωικά ειδώλια και τις πόρτες που είναι τα δυο μου μεγάλα Γερμανικά βιβλία, μέχρι τη διατριβή μου που την έκανα πολύ πρώιμα που είναι και πάλι για το Μινωικό ένδυμα. Φέτος μάλιστα βρήκαμε και μια περόνη που πιθανώς να ήταν μια πόρπη από τις αρχαιότερες. Έχω ασχοληθεί και με Κυκλαδικά και άρθρα με πλήθος θεμάτων.Με την Κύμη βέβαια στην Εύβοια που έκανε τις πρώτες αποικίες στη Δύση. Όπου οι Κυμαίοι με παίρνουν συνεχώς τηλέφωνο για να πάω εκεί, αλλά τους λέω ότι πρέπει να τελειώσει η ανασκαφή εδώ πρώτα. Πέρσι γυρίζοντας από την ανασκαφή από τα Ανώγεια πήγα στις Αρχάνες και ο Περιφερειάρχης ο φίλος μου ο Σταύρος μου ζήτησε να συνεχίσω τις ανασκαφές στις Αρχάνες. Την ίδια μέρα μου είπαν να πάω στην Κύμη να αρχίσω εκεί ανασκαφές καθώς δόθηκαν τα οικόπεδα. Σε όλους αναφέρω ότι προτεραιότητα μου ήταν και θα είναι η Ζώμινθος!Προσπαθούμε εδώ όπως και ο Γιάννης γιατί τον αγαπάμε αυτό τον τόπο και αυτό που κάνουμε.»
Φέτος αντιμετωπίσατε και κάποιες δυσκολίες με τα οικονομικά της ανασκαφής λόγω κάποιων εμπλοκών. Θα θέλατε να μας πείτε για αυτή τη δυσκολία;
«Βρέθηκα φέτος σε δύσκολη θέση. Όπως ξέρετε είμαι πρόεδρος στο Ίδρυμα “Ψύχα” και χρηματοδοτώ πάνω από 65 ανασκαφές και την δική μου. Κάθε χρόνο λοιπόν τα χρήματα τα φέρνουμε από την Αγγλία, δηλαδή δεν είναι χρήματα του Ελληνικού κράτους. Πήρα ρίσκο φέτος. Κάθε χρόνο υπέγραφε ο Γενικός γραμματέας του Υπουργείου Οικονομικών γιατί περνάει από εκεί. Φέτος έπρεπε να υπογράψει ο ίδιος ο Υπουργός κάτι που δεν έχει κάνει ακόμα! Δεν τον βρίσκαμε πουθενά ούτε τον υπουργό ούτε τον Γενικό γραμματέα! Απλά τα καταφέραμε λόγω του εγγράφου που έλεγε ότι είμαστε απολύτως συνεπείς στην ανασκαφή του 2015. Τα οικονομικά τα έχω λύσει με τα παιδιά. Το πρόβλημα είναι για μένα και το συμβούλιο καθώς έχουμε ένα μεγάλο συμβούλιο και 65 ανασκαφές και είμαι ακόμα κάπως ταραγμένη μέχρι να δω και την υπογραφή του Υπουργού.»
Μιλήστε μας και για τον χώρο που βρισκόμαστε τώρα. Το Κέντρο Αρχαιολογικής Πληροφόρησης “Γιάννης και Έφη Σακελλαράκη” που βρίσκεται στα Ανώγεια.
«Αρχαιολόγοι που είναι πολύ σημαντικοί μου είπαν πως είναι πρωτοποριακό σε ένα χώρο όπως τα Ανώγεια να υπάρχει ένας τέτοιος χώρος σαν τον δικό μας. Τον τελευταίο καιρό σημαντική προσθήκη ήταν ότι έγινε το διαδραστικό ψηφιακό Μουσείο, βλέπω και παιδάκια που έρχονται και ασχολούνται θερμά με αυτό. Δίνει μια πραγματική εικόνα χωρίς να χρειάζεται να έχει ξεναγό.Είναι μια μεγάλη πρόοδος αυτή. Εκείνο που θα ήθελα εγώ είναι να μπει λίγο πράσινο στον γύρω χώρο, όπως κάποια λουλούδια και φυτά που έβαλα απέναντι και όταν νομιμοποιηθεί απόλυτα, υπάρχει ένας χώρος να κάνουμε μεγάλες αποθήκες που θα χρησιμεύουν και σαν χώροι συντήρησης των ευρημάτων της Ζωμίνθου και φυσικά η ύπαρξη φυλάκων.»
Που μπορεί κάποιος να πάει για να δει από κοντά τα αυθεντικά ευρήματα της Ζωμίνθου;
«Στο Μουσείο Ηρακλείου δυστυχώς έχουν εκτεθεί ελάχιστα. Πολύ καλύτερα ήταν εκτεθειμένα παλιότερα όσα ήτανε. Τα άλλα είναι στις αποθήκες μολονότι είναι δημοσιευμένα στους τρεις τόμους του “Ιδαίου Άντρου”. Φιλοδοξώ να ετοιμάσω και ένα μεγάλο επίτομο έργο για την Ζώμινθο, αλλά πρέπει πρώτα να ολοκληρωθεί η ανασκαφή. Στο Ρέθυμνο είναι όλα τα ευρήματα της Ζωμίνθου στις αποθήκες του Μουσείου. Εσείς σαν απλός πολίτης δεν μπορείτε να δείτε εκεί τα σημαντικότερα ευρήματα. Μόνο επιστήμονες ίσως με ειδική άδεια. Κάποια επιλεγμένα μπορείτε να δείτε στον Άγιο Φραγκίσκο, όπου θα δώσουμε τώρα και τα σχέδια για τις σφραγίδες, ώστε να φανούν σε όλο το μεγαλείο τους τα καταπληκτικά θέματα που έχουν. Πραγματικά εκπληκτικές σφραγίδες. Εξαιρετικής ποιότητας αντικείμενα και για αυτό λέω ότι αυτοί που κατοικούσαν στην Ζώμινθο ανήκαν στην δυναστεία της Κνωσσού. Δηλαδή κάποιοι πρέπει να ήτανε μέλη της δυναστείας αυτής όπου έλεγχαν τα θρησκευτικά πράγματα αλλά και την παραγωγή.
Πάντως να σας πω ότι δεν είμαι αισιόδοξη ότι μπορούν τα σημαντικότερα ευρήματα να εκτεθούν σε Μουσείου στο Ηράκλειο ή στο Ρέθυμνο μόνιμα, όπως χάσαμε την ευκαιρία στις Αρχάνες με το Μουσείο που εγκαινιάστηκε εκεί πριν 20 χρόνια αλλά δεν φιλοξένησε ποτέ τα μεγάλα μας ευρήματα εκεί.
Πάντως όποιος επισκεφθεί στα Ανώγεια το κέντρο πληροφόρησης θα πάρει μια πολύ καλή ιδέα για τα ευρήματα της Ζωμίνθου και ας μην είναι τα αυθεντικά, έχει γίνει σπουδαία δουλειά εδώ και αξίζει να τη δουν όλοι. Βέβαια κάθε χρόνο βρίσκουμε νέα πράγματα οπότε και το κέντρο πληροφόρησης κάθε χρόνο θα πρέπει και αυτό να εμπλουτίζεται με τα νέα δεδομένα.»
Τι εργασίες πραγματοποιείτε εδώ μετά το πέρας της ανασκαφής στο βουνό, ώστε να αναχωρήσετε “ήσυχη” για την Αθήνα;
«Λοιπόν, έχω ένα κατάλογο τεράστιο. Καταρχήν ετοιμάζω αυτά που θα δώσω προς δημοσίευση στα πρακτικά της αρχαιολογικής εταιρείας το οποίο είναι από μόνο του ένα πολύ μεγάλο έργο. Δηλαδή γίνεται συγκόλληση, φωτογράφηση, σχεδίαση, αεροφωτογραφίες, μελέτη όλων των μικρών οστράκων που βρίσκουμε ώστε να έχω πλήρη εικόνα , γιατί πολλά είναι σπασμένα αλλά ανήκουν σε πολύ σημαντικά αγγεία. Δηλαδή μελέτη του υλικού που βρέθηκε. Από εκεί και πέρα θα πάω στην Αθήνα όπου όλο σχεδόν τον χρόνο ασχολούμαι με την Ζώμινθο , θέλει πολύ μελέτη, το υλικό είναι τεράστιο.»
Μια ολόκληρη ζωή Ανώγεια, Ζώμινθος, Ιδαίον Άντρον, Ψηλορείτης. Έχετε μετανιώσει ποτέ για αυτό;
«Μια ολόκληρη ζωή ναι. Δεν μετανιώνω καθόλου. Κάποια στιγμή παλιότερα έλεγα τι δουλειά έχω εγώ εδώ, αλλά τελικά αγάπησα τόσο πολύ το βουνό που δεν το μετανιώνω στιγμή! Από τότε που πέθανε ο Γιάννης έχω να κάνω 6 χρόνια μπάνιο στη θάλασσα που σας είπα πριν πόσο τη λάτρευα. Στην Σκύρο όταν δούλευα, κατέβαινα 100 σκαλιά μόνο για να μπω στη θάλασσα και να βγω μετά για να συνεχίσω να δουλεύω! Τώρα βλέπω τη θάλασσα από ψηλά στο βουνό και μου αρκεί και με το παραπάνω!»
Στην Αθήνα τον χειμώνα θα ετοιμαστείτε για το επόμενο καλοκαίρι και την νέα ανασκαφή. Από που θα ξεκινήσει η ανασκαφή του 2017;
«Ξέρω τους χώρους που δεν έχουν ανασκαφεί. Είναι λίγοι που έχουν μείνει άσκαφοι εντελώς. Μιλάμε για ένα κτίριο 3.000 τ.μ και δυο τρεις χώροι μόνο δεν έχουν ανασκαφεί ακόμη. Βέβαια έχουμε και τον περίγυρο που ακόμη διατηρείται που επίσης έχει ενδιαφέρον. Επίσης πρέπει να κάνουμε τομές στα σημεία που έχουν γίνει οι αρχαιοκαπηλικές τομές στον γύρω χώρο ώστε να δω τι υπάρχει. Τέλος πιθανός να συνεχίσω λίγο και τα Μυκηναϊκά που είναι κάτω από το Βενετσιάνικο τυροκομείο.»
Θα μπορούσαμε το 2020 για παράδειγμα να δούμε τον αρχαιολογικό χώρο επισκέψιμο για τον κόσμο παράλληλα με τις δικές σας ανασκαφές;
«Ναι βέβαια! Εγώ μάλιστα ελπίζω πολύ πιο σύντομα. Αυτό εξαρτάται από το Υπουργείο Πολιτισμού και την ύπαρξη φυλάκων. Από τίποτα άλλο! Και τώρα ακόμη θα μπορούσε να γίνει αυτό που λέτε. Χρειαζόμαστε τουλάχιστον τέσσερις φύλακες, δυο ημερήσιοι και δυο νυχτερινοί. Αν υπήρχαν φύλακες και τώρα θα μπορούσε να είναι επισκέψιμος ο χώρος. Εγώ είμαι απόλυτα θετική σε αυτό αλλά πρέπει να λυθούν τα θέματα που σας αναφέρω. Δεν εξαρτάται πια από μένα, εξαρτάται από το Κράτος. Εγώ μπορώ να το φτάσω μέχρι του σημείου να συντηρώ δυο φύλακες όπως ο Βασίλης που είναι πραγματικά άξιος (σ.σ εννοεί τον συνεργάτη της Βασίλη Φασουλά), μας βοηθάει και στην ανασκαφή και παντού, το δεξί μου χέρι με όλη τη σημασία της λέξης. Αλλά δεν μπορεί να τα κάνει και όλα έτσι δεν είναι; Οπότε και το Κράτος πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες του.»
Κυρία Σακελλαράκη ολοκληρώνοντας θα θέλαμε εσείς να απευθυνθείτε στους φορείς του τόπου και κυρίως τους κατοίκους των Ανωγείων και να τους πείτε τι ζητάτε εσείς από αυτούς και τις σκέψεις σας για το μέλλον τόσο της Ζωμίνθου όσο και του Ιδαίου Άντρου.
«Φυλάξτε την Ζώμινθο, φυλάξτε το Ιδαίον Άντρον! Είναι πολύτιμα. Η περιουσία του μέλλοντος. Να φροντίσουν και αυτό το μουσείο, το κέντρο πληροφόρησης. Να έρχονται εδώ κάτι που δεν το κάνουν συχνά, όλοι οι Ανωγειανοί πρέπει να έρθουν να το δουν. Παλιότερα δε μπορούσα να περάσω από το Μεϊντάνι και όλοι μου έλεγαν πότε θα γίνει το μουσείο. Τώρα που έγινε δεν έρχονται και μου λένε πότε θα γίνει το μεγάλο μουσείο. Έλεος! Φροντίστε το και μάθετε για αυτό που έχετε στον τόπο σας.
Φυλλάδια για τη Ζώμινθο και το Ιδαίον Άντρο πρέπει να μοιράζονται συχνά να μαθαίνει ο κόσμος και σε κάθε εκδήλωση που γίνεται στα Ανώγεια. Να υπάρχει και μια μεγάλη ταμπέλα ή αφίσα που να ενημερώνει για την ύπαρξη του Κέντρου πληροφόρησης, έχω μιλήσει με τον Δήμαρχο και είναι θετικός αυτά πρέπει να γίνουν. Να έρθει κόσμος εδώ ντόπιος και επισκέπτης και να μάθει την ιστορία. Το θέμα είναι ότι ο τουρίστας που έρχεται να ξέρει ότι υπάρχει εδώ κέντρο αρχαιολογικής πληροφόρησης.
Θα κλείσω όπως μου είπατε απευθυνόμενοι σε εμάς τους Ανωγειανούς. Να είμαστε καλά και η Ζώμινθος θα μεγαλώσει και άλλο στο μέλλον. Ακόμη και έτσι που είναι σήμερα να μείνει όμως πρέπει να ξέρουν ότι είναι ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους. Αυτόν τον χώρο πρέπει να τον διαφυλάξουμε και να αγωνιστούμε να αποκτήσουμε τους φύλακες που θα τον κάνουν άμεσα προσβάσιμο.»
Κρύπτες και κρησφύγετα στα Ανώγεια
16/08/2016
Του Π.Βέμμου
Μιχάλης Ρούλιος (γεννηθείς το 1919, πήρε μέρος στον πόλεμο στην Αλβανία στην Μάχη της Κρήτης, μέλος του γραφείου του ΕΑΜ Ανωγείων και γραμματέας της ΕΔΑ Ανωγείων).
Το άρθρο αυτό δεν φιλοδοξεί να εξαντλήσει αυτό το τεράστιο θέμα επιδιώκει όμως να σώσει κάποιες μαρτυρίες του 97χρονου Μιχάλη Ρούλιου και να δείξει ότι η αντίσταση δεν ήταν έργο μόνο κάποιων επωνύμων αλλά κυρίως του συνόλου σχεδόν του Ανωγειανού λαού.
Στα Ανώγεια το αποκούμπι των κατατρεγμένων της νεότερης και σύγχρονης ιστορίας μας δημιουργήθηκαν θεσμοί και μέσα για την προστασία τους από τις διώξεις της ξένης και ντόπιας εξουσίας που κατά καιρούς είχε επιβληθεί.
Στην εποχή της Τουρκοκρατίας δημιουργήθηκαν υπόγειες τρύπες και σήραγγες που επικοινωνούσαν τα γειτονικά σπίτια και οδηγούσαν στα άκρα του χωριού. Σε περιπτώσεις τυλίγματος(περικύκλωσης) του σπιτιού ή της γειτονιάς οι καταδιωκόμενοι ξετρυπούσαν μέσα από αυτές και απέφευγαν την σύλληψη. Τα γεγονότα αυτά διέσωσαν ως τις μέρες μας η ονομασία της γειτονιάς βόρεια του Αη-Γιάννη, τα Ξετρυπιανά και το επίθετο της ανωγειανής οικογένειας Ξετρύπη.
Μια άλλη μορφή κρυπτών ήταν τρύπες που έσκαβαν στα υπόγεια, επιμελώς καλυμμένες, που έκρυβαν τα <<κλεψίμια>>. (κλεμμένα ζώα). Κάποτε έπαιρνε την μορφή αντίστασης στην ληστρική της εκμετάλλευση και δεν έχει καμία σχέση με την σημερινή πραγματικότητα.
Πρόσοψη στο αγροτόσπιτο στο Πλατάνι.
Στην Κατοχή και τα δύο παραπάνω αναφερόμενα μέσα χρησιμοποιήθηκαν ως κρησφύγετα των Αντιστασιακών, μαζί με άλλα τα οποία κατασκεύασαν τότε οι Ανωγειανοί. Ο αριθμός τους υπερβαίνει, σύμφωνα με την μαρτυρία του Μ.Ρούλιου τα 50. Χαρακτηριστικά αναφέρει :<< Εγώ είχα φτιάξει ένα μαζί με τον Γιώργη τον Νιώτη στο σπίτι του, όμως δεν το χρησιμοποιήσαμε. Όταν έπιασαν και εκτέλεσαν τον Στεφανογιάννη και τους έντεκα Ανωγειανούς, στο τύλιγμα του Φλεβάρη του 44, μπήκαμε καμία 15αριά στο κρησφύγετο στο σπίτι του Καζανομανώλη(Μανώλη Χαχλιούτη) στο Λαγγό. Κατέβαινες από τον οντά από μια τρύπα κάτω από το κρεβάτι καλυμμένη από βελάνια και από χαρούπια για το χοίρο. Εξωτερικά δεν είχε πόρο και έτσι δεν φανερωνόταν η υπαρξή του.>>
Επίσης ως κρύπτες χρησιμοποιήθηκαν σπηλιές και τρύπες όχι μόνο για την προστασία των ανθρώπων αλλά και για την φύλαξη τροφίμων και οικιακού εξοπλισμού από τις ληστρικές επιδρομές των Γερμανών και των ντόπιων συνεργατών τους. Σε μια τέτοια τρύπα, στο Μανδράκι ανατολικά του χωριού, η ΕΑΜική οργάνωση είχε κρύψει ένα ραδιόφωνο και καθημερινά με απόλυτη μυστικότητα δυο μέλη της οργάνωσης έπαιρναν ειδήσεις και ενημέρωναν τα μέλη της με δελτίο.
Μία άλλη μορφή κρυσφήγετων ήταν τα σπιτάκια που υπήρχαν στα χωράφια για τα εργαλεία και για την προστασία των γεωργών σε περίπτωση αιφνιδιαστικής κακοκαιρίας. Ένα τέτοιο στην θέση Πλατάνι, λίγες δεκάδες μέτρα νότια της σημερινής δεξαμενής είχε φτιάξει ο Γιώργος Ξημέρης ,αντιστασιακός, πιθανότατα την περίοδο της Κατοχής. Οι διαστάσεις του 4 μέτρα μήκος επί 2,60 πλάτος και 1,75 ύψος, σκαμμένο στα πλάγια και ο εξωτερικός τοίχος ήταν συνέχεια της δεσιάς (ξερολιθιάς) και η οροφή δώμα από λεπιδόχωμα δεν ξεχώριζε με το περιβάλλον. Το σπιτάκι αυτό χρησιμοποιήθηκε από την ΕΑΜική οργάνωση για αρκετό διάστημα να κοιμούνται 10-15 ώστε σε περίπτωση περικύκλωσης του χωριού να βρίσκονται έξω από τον κλοιό. Το πρωί αν δεν έβλεπαν τα μαρτάρικα, οικόσιτα ζώα να βγαίνουν από το χωριό, δεν πόριζαν και έπαιρναν μέτρα προφύλαξης και αντίδρασης.
Τα μιτάτα, χρησιμοποιήθηκαν ως καταλύματα των αντάρτικων ομάδων και καταδιωκόμενων, δεν μπόρεσαν όμως να χρησιμοποιηθούν ως κρύπτες αφού βρίσκονταν στην απαγορευμένη από τους Γερμανούς ζώνη και σε περίοπτες και γνωστές στις επιδρομές θέσεις.
Τις κρύπτες, κάποιοι τις χρησιμοποίησαν την μετεμφυλιακή περίοδο στην φύλαξη των παράνομων κομμουνιστών αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης. Εγώ, αναφέρει ο Μ. Ρούλιος ,όταν έκρυβα τον Ντανάκαλε (Γιάννη Δακανάλη) στο Λαγγό ένα πρωί η περιοχή είχε αποκλεισθεί από την χωροφυλακή. Τον έβαλα στην κρύπτη, που υπήρχε από παλαιότερες εποχές. Ο αποκλεισμός όμως είχε γίνει για άλλη αιτία. Είχε υπάρξει αιματηρή σύρραξη μεταξύ γεωργών και βοσκών. Εγώ δεν είχα σχέση με τα γεγονότα αυτά και δεν ήρθαν να ψάξουν το σπίτι μου, συμπληρώνει.
Τις κρύπτες αυτές τις χρησιμοποίησαν και κάποιοι <<παράνομοι>> για μικρό ή μεγάλο διάστημα και κατά την διάρκεια της δικτατορίας. Ένας από αυτούς ο δήμαρχος ο Γιώργης ο Κλάδος.
Οι περισσότερες από αυτές τις κρύπτες και καταφύγια καταστράφηκαν τον Αύγουστο του 1944, στο κάψιμο του χωριού. Κάποιες που σώθηκαν κατεδαφίστηκαν στην ανοικοδόμηση και στην επέλαση του τσιμέντου. Κάποια κατάλοιπα σίγουρα υπάρχουν, χρέος του δήμου και των πολιτών είναι να τα διατηρήσουν και να τα αναδείξουν σώζοντας έτσι την ιστορική μνήμη.