Γράφει ο Γιώργος Μπαγκέρης

Συναντήσαμε την κυρία Έφη Σακελλαράκη-Σαπουνά  στο μουσείο στα Ανώγεια, που σε λίγο καιρό θα ανοίξει τις πύλες του, εκεί όπου πρόσθετε τις τελευταίες πινελιές της χρονιάς λίγο πριν αναχωρήσει από το χωριό μας. Συζητήσαμε κάτω από μια μεγάλη φωτογραφία του  αείμνηστου συζύγου της και νιώθαμε έντονη την παρουσία του. Είναι εδώ ,είναι παντού στα Ανώγεια και στο βουνό θα μας πει συγκινημένη η κ. Έφη. Ευχάριστη και φιλική αλλά και ικανοποιημένη για μια χρονιά που είχε ξανά θετικό πρόσημο στην ανασκαφή. Στάθηκε ιδιαίτερα στα ευρήματα της χρονιάς, το όραμα της για την Ζώμινθο αλλά και για τα Ανώγεια και τους κατοίκους τους που θεωρεί χαρισματικούς ,καθώς και για την μεταφορά του τάφου του Γιάννη Σακελλαράκη στο βουνό. Μας μίλησε για μια ανασκαφή που θα δώσει στον τόπο μας την πολιτιστική ώθηση που χρειάζεται ζητώντας όμως μέτρο και σεβασμό στο περιβάλλον και στο βουνό ώστε να μη μετατραπεί σε χώρο παζαριού.

Κυρία Σακελλαράκη σας ευχαριστούμε για τον χρόνο σας. Άλλη μια χρονιά ανασκαφής τελείωσε, πείτε μας δυο λόγια για όσα έγιναν φέτος στην Ζώμινθο.

Καταρχήν σας ευχαριστώ γιατί μου δίνεται την ευκαιρία να επικοινωνήσω με τα Ανώγεια. Στην τελευταία ξενάγηση που είχαμε κάνει, ίσως λόγω του ότι δεν ειδοποιήθηκαν όλοι δεν είχαν έρθει αρκετοί Ανωγειανοί. Αυτό μου προξένησε λύπη γιατί ήθελα πραγματικά να τους δείξω την επέκταση αυτής της ανασκαφής. Αυτή λοιπόν είναι μια καλή ευκαιρία να πούμε για όλα αυτά.

Είστε λοιπόν ικανοποιημένη από την δουλειά που έγινε φέτος;

Απόλυτα ικανοποιημένη! Πρέπει να σας πω ότι όταν ο Γιάννης έλεγε ότι η Ζώμινθος είναι η ανασκαφή της ζωής του, μετά από λαμπρές ανασκαφές όπως στην Ζάκρο, τις Αρχάνες, τα Κύθηρα και αλλού, έλεγα ”μα πως μπορεί να είναι αυτή η ανασκαφή της ζωής του;”. Ευτυχώς ήταν και εκείνος τυχερός αλλά και εγώ γιατί πραγματοποιήθηκαν όλα αυτά που πίστευε. Η  Ζώμινθος κατά γενική ομολογία είναι αυτή τη στιγμή η μεγαλύτερη ανασκαφή στην Κρήτη. Έρχονται και ξένοι αρχαιολόγοι εδώ και μένουν άναυδοι από αυτό που βλέπουν Γιάννης τότε είχε δει πολύ μπροστά και σε χρόνο και σε ποιότητα. Γιατί φέτος όπως και πέρυσι  έτυχε να έχω από κάποια ευρήματα  τα χρήματα για να μπορέσω να προσλάβω πολύ κόσμο. Οργανώσαμε το σύστημα, κάναμε φωτογραφικό στούντιο, φέραμε φορητή κάμερα κτλ. Έτσι η ανασκαφή προχώρησε δραματικά πολύ!

Παρά την οικονομική κρίση λοιπόν εσείς είχατε τα χρήματα για να δουλέψετε σωστά;

Παρά την κρίση ναι, έτσι ακριβώς. Τυχαίνει να είμαι πρόεδρος σε ένα ίδρυμα που χρηματοδοτούσε πολλές ανασκαφές. Δεν παίρνω τα περισσότερα από αυτά αλλά και ο Γιάννης και εγώ ξέραμε να χειριστούμε τα κονδύλια. Ξέραμε μέχρι που φτάνει το χέρι μας. Τα χρήματα αυτά τα δίνουμε στην αρχαιολογική εταιρεία και αυτή μας τα δίνει πίσω ως διαχειρίστρια. Χρειαστήκαμε πολλά χρήματα για τους συντηρητές για τους ψηλούς τοίχους αλλά και για να βγάλουμε τα τμήματα των τοιχογραφιών, τα οποία όταν ανοιχτούν θα δείξουν ένα σπουδαίο τοιχογραφικό διάκοσμο.

Πείτε μας για τον χώρο της ανασκαφής.

Ο χώρος σχεδόν τριπλασιάστηκε. Ένας τεράστιος χώρος με ωραίες πλάκες, με κίονες, με βωμούς κτλ. Φέτος ανοίξαμε τον μεγάλο διάδρομο, τώρα μπορεί κάποιος από την κύρια είσοδο να μπει μέσα. Ανοίξαμε τρία δωμάτια με τοιχογραφίες και ακόμα κάποια σημαντικά δωμάτια γύρω – γύρω στους πάνω ορόφους. Εκεί βρέθηκαν κοσμήματα, κάτι που δεν είναι συχνό φαινόμενο για σπίτια ή ακόμα και για ανάκτορα. Βρέθηκαν σφραγίδες. Πέρυσι βρέθηκε ένα χάλκινο ειδώλιο και φέτος βρέθηκε ένα ειδώλιο ,που πρέπει να σας πω διότι είμαι ειδική ότι είναι σίγουρα ένα από τα ωραιότερα ειδώλια της Μινωικής Κρήτης.

Τι συμβολίζει αυτό το αγαλματίδιο;

Είναι ένα μικρό αγαλματίδιο. Είναι ένας λατρευτής σε όρθια στάση με το χέρι στο μέτωπο, που είναι η λεγόμενη στάση του αποσκοπείν. Κρύβει κατά κάποιον τρόπο τα μάτια του. Το περσινό ειδώλιο ήταν πολύ σημαντικό το φετινό όμως είναι ακόμα σημαντικότερο. Βρήκαμε και σφραγίδες όπως και πέρσι. Μία με υδρόβια πουλιά, μια με ένα λιοντάρι και φέτος μια με ένα σκορπιό, που ήταν ένα θέμα που είχε απασχολήσει τον Γιάννη στην ανασκαφή των Κυθήρων,όταν είχε βρει ένα χάλκινο σκορπιό. Η σημασία που έχει ο σκορπιός, από τη μια μεριά την ζωογόνο και από την άλλη την μαγική και αποτρεπτική. Πολύ σημαντικά όλα αυτά τα ευρήματα όπως βέβαια και τα διάφορα αγγεία που βρέθηκαν.

Όλα αυτά τα ευρήματα δίνουν και σε εσάς τη δύναμη να συνεχίσετε;

Βεβαίως! Είχα μια σημαντικά μεγάλη και εξαιρετική ομάδα. Περίπου εφτά αρχαιολόγοι κάθε ένας και με μια ειδικότητα. Τα ημερολόγια μας που στείλαμε τώρα στην αρχαιολογική εταιρεία είναι άνω των 1000 σελίδων. Δουλεύουμε το πρωί και το βράδυ ξενυχτά με σε αυτά. Πολλοί με ρωτάνε γιατί δεν έφαγα ούτε ένα γαλακτομπούρεκο φέτος. Δεν μπήκα στο Μεϊντάνι καθόλου. Δεν υπάρχει χρόνος. Προσπαθώ να τα συνεχίσω όλα στο πνεύμα Σακελλαράκη, δηλαδή να έχω καλούς συνεργάτες, πρόθυμους και με ενδιαφέρον για αυτό που κάνουν χώρος στη Ζώμινθο μόνο το ένα δωμάτιο το μεγάλο όπως είναι στην κορυφή του λόφου θα μπορούσε να είναι ένας ναός που θα επισκέπτονται οι ξένοι και τίποτα άλλο. Εδώ βρέθηκε ολόκληρος λαβύρινθος! Αποθήκες, εργαστήρια.

Σε τι έκταση εκτείνεται;

Τώρα έχουμε φτάσει στα 1600 τ.μ αλλά βέβαια εκτείνεται παντού! Βέβαια δεν είναι ένα από τα μέγαρα που χτίζεται συνήθως το 1700 π.χ και τελειώνει το 1600 π.χ για να εξυπηρετήσει κοινωνικές και πολιτικές ανάγκες των μεγάλων ανακτόρων. Το είχε υπονοήσει ο Γιάννης παλιότερα και τώρα επιβεβαιώνεται. Εδώ έχουμε κατά πολύ περίεργο τρόπο κάτι που χτίζεται μαζί με τα πρώτα ανάκτορα και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Δηλαδή το 2000 π.χ είχαν χτιστεί τα πρώτα ανάκτορα και μετά χτίστηκαν αυτές οι βίλες, ώστε τώρα να έχουμε αυτό το μεγαλειώδη χώρο με τους κίονες που είναι κάτω από τον υπόλοιπο χώρο που σκάβουμε. Από πάνω έχουμε το κτίριο που χτίστηκε το 1700 π.χ  το οποίο βέβαια δεν μπορούμε τώρα να το γκρεμίσουμε για να δούμε όλο το άλλο, αλλά σε σημεία που θα το βρίσκουμε θα το αποκαλύπτουμε.

Μπορείτε να μας προσδιορίσετε ένα χρονικό ορίζοντα ολοκλήρωσης της ανασκαφής;

Οι ανασκαφές δεν τελειώνουν ποτέ! Η Κνωσσός ακόμα ανασκάπτεται. Ακόμα και τώρα με τις συντηρήσεις που έχουν γίνει εδώ ο χώρος θα μπορούσε να είναι επισκέψιμος, αλλά το θέμα είναι ότι δεν υπάρχουν φύλακες. Το Υπουργείο Πολιτισμού δεν δίνει φύλακες μόνιμους. Για παράδειγμα τώρα που ετοιμάζουμε το μουσείο που είμαστε,ο Βασίλης (σ.σ Φασουλάς) τρέχει από εδώ κι από εκεί και τον πληρώνω εγώ από την ανασκαφή. Δεν γίνεται να ανοίξει για το κοινό αν δεν είναι ένας μόνιμος φύλακας του δημοσίου.

Πως οραματίζεστε εσείς την Ζώμινθο;Σε συνέντευξη που μας έδωσε ο ΓιάννηςΣακελλάρακης το 2005 είχε τονίσει ότι δεν θέλει να καταντήσει όπως η Κνωσσός. Εσείς τη γνώμη έχετε;

Βέβαια. Είμαι απόλυτα στην ίδια άποψη. Μάλιστα όταν γινόταν ένα έργο της διαμόρφωσης του δρόμου μέχρι πάνω είχαν έρθει κάποιοι μηχανικοί και αρχιτέκτονες. Έλεγαν να κάνουμε εδώ ένα περίπτερο υποδοχής και διάφορα άλλα. Διαφώνησα και εγώ και ο Γιάννης, γιατί θέλαμε να διατηρηθεί αλώβητος ο χώρος. Χωρίς περιττά πράγματα. ΤοΒενετσιάνικο τυροκομείο που είναι πιο πέρα μπορεί να χρησιμοποιηθεί  σαν χώρος πωλήσεων, οδηγών, ξεκούρασης των επισκεπτών. Αλλά να μείνει εκεί! Το έχουμε συζητήσει και με τον Δήμαρχο Ανωγείων. Θυμώνω κάθε φορά που βλέπω κάτι καινούριο στο δρόμο από τα Ανώγεια ως το Ιδαίον Άντρο και ευτυχώς δεν βλέπω πολλά τέτοια. Το τοπίο και ο τόπος πρέπει να μείνει αλώβητος. Αυτή είναι η αξία του. Θα δώσει πολλά στα Ανώγεια αρκεί να το διαχειριστούν σωστά. Να μην γίνει σημείο αγοράς σαν την Κνωσσό. Αυτό ήθελε και ο Γιάννης αυτό θα προσπαθήσω να πετύχω. Όπως και εδώ στο μουσείο που ετοιμάζουμε που νομίζω ότι θα δώσει στο χωριό πολλά πράγματα. Δεν θα είναι βέβαια τα πρωτότυπα εδώ αλλά όμως θα είναι πολύ μοντέρνο και όχι ένα απλό επαρχιακό μουσείο. Υποθέτω ότι μέχρι το επόμενο καλοκαίρι θα λειτουργεί κανονικά.

Πείτε μας δυο λόγια για τους ανωγειανούς εργάτες που έχετε στις ανασκαφές. Είναικαλή η συνεργασία σας;

Αυτοί που έχτισαν την Ζώμινθο αν δεν είχαν Ανωγειανούς να δουλέψουν όπως έχουμε εμείς δεν θα μπορούσαν να την χτίσουν. Αυτά τα παιδιά δουλεύουν με τέτοιο ζήλο που σπάνια συναντάς οπουδήποτε. Να σηκώσουν όλες αυτές τις τεράστιες πέτρες γιατί όλη η ανασκαφή αρχικά ήταν σκεπασμένη με πέτρες. Πρέπει να πω ότι οι Ανωγειανοί έχουν αγκαλιάσει πάρα πολύ την ανασκαφή. Λυπάμαι που δεν έχω τον χρόνο να βγω στα Ανώγεια και να μιλήσω για όλα αυτά. Είχαμε τόσο καλή συνεργασία που δεν καταλάβαμε πως πέρασε τόσο γρήγορα ο χρόνος και τελειώσαμε και φέτος.

Γενικά για τους ανθρώπους του χωριού τι άποψη έχετε;

Νομίζω είναι χαρισματικοί άνθρωποι εδώ και τους ζηλεύουν  σαν τους Πόντιους που είναι και αυτοί πολλοί δραστήριοι. Οι Ανωγειανοί διακρίνονται από το χιούμορ, είναι άνθρωποι πολύ ανοιχτοί ενώ θα περίμενες το αντίθετο σε μια μικρή κοινωνία και αυτό θεωρώ ότι είναι πολύ σημαντικό.

Ο Γιάννης Σκελλαράκης ”έφυγε” ποτέ από την Ζώμινθο;

Φυσικά και όχι! Πάντα εδώ είναι. Παντού! Επιθυμία του ήταν να ταφεί εδώ και αυτό θα γίνει όταν περάσουν τα 3 χρόνια (σ.σ Οκτώβριος 2013).Δεν ξέρω ακριβώς το σημείο αλλά θα είναι στην Ζώμινθο. Είναι σαν να μην έχει φύγει. Είναι εδώ, όπως στην φωτογραφία του εδώ στο μουσείο. Μας κοιτάζει με αυτό το Ολύμπιο ύφος. Μεγάλη προσωπικότητα. Νιώθωτυχερή που έζησα μαζί του και δούλεψα δίπλα του. Το 2008 όταν έμαθε για τον καρκίνο είχε γράψει πράγματα στο κομπιούτερ του που τα είδα αργότερα. Ότι δεν ήθελε κόσμο στην κηδεία του δεν τα ήθελε αυτά τα κορόιδευε και τα θεωρούσε σαχλαμάρες. Επίσης έγραψε θέλω να πάω στα Ανώγεια σε μια τρύπα στο βουνό με μια πλάκα πάνω με δυο λόγια. Θα δούμε που θα ταφεί και τι λόγια θα γραφτούν στην πλάκα.

Πως βιώσατε την πρώτη χρονιά που ήρθατε μόνη σας στα Ανώγεια;

Είχε φροντίσει ο Γιάννης την τελευταία χρονιά να με δοκιμάσει με τους Ανωγειανούς. Με τους άλλους ήξερε ότι τα βολεύω! Επειδή ήταν άρρωστος ήμουν εγώ στην ανασκαφή περισσότερο. Και τα πήγα καλά, επομένως δεν είχα κανένα φόβο. Ήξερα ότι όταν ο Κουγιούμπαλος (σ.σ Γιάννης Χαιρέτης) μου έκανε κάτι, του έβαζα μια φωνή και πήγαιναν όλα καλά! Αυτό ήταν στιγμιαίο δεν διαταρασσόταν οι σχέσεις μας και ήταν κάτι που όλοι το αποδέχτηκαν. Δεν φοβήθηκα καθόλου από τη  πρώτη στιγμή . Η δική μου προσωπικότητα μου επέβαλλε αυτό τον τρόπο δουλειάς και δόξα τω Θεό όλα πήγαν καλά.

Η συνεργασία σας με τον Δήμο και τους άλλους φορείς του τόπου πως είναι;

Άψογη! Ο Δήμος μας βοήθησε και φέτος πολύ παραχωρώντας και κάποια δωμάτια για τους συνεργάτες μου. Η συνεργασία μου με τον κ. Κεφαλογιάννη και για την Ζώμινθο και για το μουσείο είναι πάρα πολύ καλή

Σας ευχαριστώ πολύ και εκ μέρους των ανωγειανών για αυτά που συνεχίζετε και προσφέρετε στον τόπο μας.

Να είστε καλά ευχαριστώ και για την ευκαιρία που μου δώσατε, Εύχομαι να συνεχίσουμε και του χρόνου στην ανασκαφή το ίδιο δυναμικά.