Του Αριστομένη Συγγελάκη,
Συγγραματέα Εθνικού Συμβουλίου διεκδίκησης των οφειλών της Γερμανίας προς την Ελλάδα

13 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2026: 82η ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΤΟΥ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΑΝΩΓΕΙΩΝ
«Ήρθαν τσ’ Αιγύπτου τα πουλιά για να παραθερίσουν, στ’ Ανώγεια δεν εβρήκανε τοίχους, φωλιές να χτίσουν». (Ειρήνη Αναγνωστάκη – Αρνογιάννενα).
Σαν σήμερα, πριν 82 χρόνια η ναζιστική Γερμανία διαπράττει το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων, το τρίτο στη μακραίωνη ιστορία τους, ένα αποτρόπαιο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Ως ένδειξη τιμής και ευγνωμοσύνης στην Αντίσταση και τη θυσία των Ανωγείων θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας δύο κορυφαίες ιστορίες της αδάμαστης ψυχής των Ανωγειανών.
1. Η ΑΤΡΟΜΗΤΗ ΑΝΩΓΕΙΑΝΗ
Μια σημαντική μορφή ήταν η Καλλιόπη Ξυλούρη-Σκουλά, γυναίκα του Παπαγιάννη Σκουλά, πρωτεργάτη της Αντίστασης στ’ Ανώγεια και αδελφή του αρχηγού των Ανταρτικών Ομάδων Ανωγείων Χριστομιχάλη Ξυλούρη. Κατά την απαγωγή του στρατηγού Κράιπε, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ προσπαθεί να ξεφύγει από τους διώκτες του. Ντυμένος με στολή Γερμανού αξιωματικού πλησιάζει το σπίτι του Παπαγιάννη Σκουλά, ο οποίος όμως λείπει. Η γυναίκα του, Καλλιόπη Ξυλούρη-Σκουλά, ανυποψίαστη ανοίγει την πόρτα και μόλις βλέπει μπροστά της τον Γερμανό αξιωματικό τον φτύνει στο πρόσωπο!
Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, συγκλονισμένος από τη μνημειώδη αντιστασιακή πράξη της ανυπότακτης Ανωγειανής, της εξηγεί ποιος είναι, την αγκαλιάζει και τη φιλά. Ο Βρετανός μέχρι το τέλος της ζωής του μνημόνευε συνεχώς αυτό το μοναδικό παράδειγμα θάρρους και υπερηφάνειας.
2. «ΕΠΕΣΕ ΤΟ ΣΠΙΤΙ! ΕΠΕΣΕ ΤΟ ΣΠΙΤΙ!»
Το σπίτι του Μύρωνα Πασπαράκη ή Αλμπατομύρου ήταν
στην γειτονιά Μεϊντάνι των Ανωγείων. Ο ίδιος μετείχε ενεργά της Εθνικής Αντίστασης και είχε διαφύγει από τον γερμανικό κλοιό. Οι Γερμανοί, είχαν οδηγήσει τα γυναικόπαιδα στον Μυλοπόταμο. Τις ημέρες της καταστροφής, κάποιοι Ανωγειανοί με κίνδυνο της ζωής τους επέστρεψαν στον Ψηλορείτη και παρακολουθούσαν την πυρπόληση του χωριού. Διαδόθηκε τότε από στόμα σε στόμα
αλλά και όπως διαπίστωναν καθημερινά οι κάτοικοι, ότι οι Γερμανοί δεν γκρεμίζουν όλα τα σπίτια του χωριού. Κάθε μέρα, ο Μύρωνας Πασπαράκης ή Αλμπατομύρος παρατηρούσε από μια κορφή τι γίνεται στο χωριό. Το απόγευμα επέστρεφε στενοχωρημένος. Ούτε κι αυτήν την ημέρα χαλάστηκε, έλεγε. Τα παιδιά τον έβλεπαν να κάνει το σταυρό του και να παρακαλεί να χαλαστεί το σπίτι από τους Γερμανούς. Κακές σκέψεις περνούσαν
από το μυαλό του. Σκέφτονταν πως, αν δεν γκρεμίζονταν το σπίτι του, θα θεωρούνταν από τους συγχωριανούς του γκεσταμπίτης.
Ώσπου μια μέρα, οι δικοί του άνθρωποι, τον είδαν να επιστρέφει χορεύοντας και φωνάζοντας δυνατά: Έπεσε το σπίτι! Έπεσε το σπίτι! Είχε παρακολουθήσει από το βουνό την ανατίναξη του σπιτιού του.
Μοναδικός, πράγματι, στον κόσμο ο πολιτισμός της Κρήτης, ο πολιτισμός της Ελλάδας. Γνωρίζετε, άραγε, άλλον λαό, όπου οι κατακτητές γκρεμίζουν τα σπίτια των κατακτημένων κι αυτοί αντί να θρηνούν χορεύουν και γελούν; Ένας πολιτισμός συνυφασμένος με την ύπαρξη του Κρητικού, που είναι ταυτισμένη με τον αγώνα για Ελευθερία!
Συνολικά, εκατόν είκοσι δύο Ανωγειανοί έπεσαν νεκροί στη Μάχη της Κρήτης και στη διάρκεια της Κατοχής. Το όμορφο χωριό έγινε
σωρός ερειπίων και οι Ανωγειανοί πρόσφυγες στο Ηράκλειο και αλλού. Με αγώνα, πείσμα, ενότητα και συλλογικότητα αναστήλωσαν κι έκαναν ακόμη πιο όμορφο τον τόπο τους, έχοντας την υπερηφάνεια ότι συνέβαλαν ουσιαστικά στη συντιβή του φασισμού και την απελευθέρωση της Ελλάδας.
Για τους Ανωγειανούς, τους Κρητικούς, τους Έλληνες ΔΙΛΗΜΜΑ ΔΕΝ ΥΠΗΡΞΕ: η Αντίσταση στους φασίστες εισβολείς και κατακτητές ήταν αυτονόητη! Όποιο κι αν ήταν το τίμημα… Για τους Ανωγειανούς και συνολικά τον ελληνικό λαό αλλά και κάθε λαό που εμφορείται από δημοκρατικά ιδεώδη και
ανθρωπιστικές αξίες, η Αντίσταση δεν ήταν μόνο το ΧΡΕΟΣ τους απέναντι στην Ιστορία του τόπου τους, αλλά Η ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΕΠΙΛΟΓΗ! Επιλογή τιμής και υπερηφάνειας, επιλογή ευθύνης και αξιοπρέπειας.
Όπως σημειώνει ο Καθηγητής Ηθικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ Δονύσης Δρόσος «δεν νοείται εξόφληση οποιασδήποτε ηθικής οφειλής με μια φραστική συγγνώμη, η οποία κι αυτή ακόμα μικρόψυχα παραχωρείται. Το απολύτως ελάχιστο προαπαιτούμενο για να γίνει αποδεκτή η συγγνώμη είναι η μέχρι κεραίας εξόφληση των ζημιών. Αυτό αποτελεί υποχρέωση του θύτη. «Ὁ τρώσας καὶ ἰάσεται». Πανάρχαιη αρχή του πολιτισμού μας. Ο τρώσας πρέπει να επιβαρυνθεί με το κόστος της ίασης. Τίποτα λιγότερο δεν επιτρέπεται να θεωρηθεί ως ισοδύναμο ηθικής δικαίωσης».
Εν κατακλείδι:
Τ’ Ανώγεια, η Κρήτη κι ολόκληρη η Ελλάδα επέλεξαν το φως και όχι το σκοτάδι, την Ελευθερία και όχι τη δουλεία, την Υπερηφάνεια και όχι την υποτέλεια, τη Δημοκρατία και όχι την τυραννία, την Αντίσταση και όχι την Υποταγή. Παρέχοντας σε όλους μας ένα φωτεινό παράδειγμα αξιοπρέπειας και αγώνα σε μία γκρίζα εποχή!
Και, όσο κι αν προσπάθησαν τα γερμανικά ναζιστικά στρατεύματα να αφανίσουν τα Ανώγεια, δεν τα κατάφεραν: το ιστορικό χωριό παραμένει αμετακίνητα στη θέση του, αγωνίζεται με ζήλο και αξιοπρέπεια για την κοινωνική πρόοδο, σκύβει με ευαισθησία στο παρελθόν και ατενίζει με υπερηφάνεια το μέλλον. Τ’ Ανώγεια τιμούν δηλαδή με τον καλύτερο τρόπο την ιστορία τους και τους νεκρούς τους!
Ή, όπως γλαφυρά το λέει ο Γιαλάφτης με την μαντινάδα του, που σκάρωσε τέτοιες μέρες πριν λίγα χρόνια:
«Την ιστορία του χωριού θα πω με λίγα λόγια, ότι το ’κάψαν τρεις φορές μα πάλι είναι Ανώγεια».

ΤΙΜΗ & ΔΟΞΑ ΣΤΟΥΣ ΝΕΚΡΟΥΣ ΜΑΣ ΚΑΙ Σ’ ΟΣΟΥΣ ΑΝΤΙΣΤΑΘΗΚΑΝ ΣΤΟΝ ΦΑΣΙΣΜΟ!
ΑΝΥΠΟΧΩΡΗΤΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΓΙΑ ΜΝΗΜΗ & ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ!

Υ.Γ. Θερμές ευχαριστίες στον Γιώργο Καλογεράκη.