O Νίκος Καζαντζάκης στα Ανώγεια το 1945

Ο Νίκος Καζαντζάκης επισκέφθηκε τα Ανώγεια τον Ιούλιο του 1945, έναν χρόνο σχεδόν μετά την καταστροφή των Ανωγείων από το ναζιστικό καθεστώς, ως υπεύθυνος της Κεντρικής Επιτροπής για τη διαπίστωση των γερμανικών ωμοτήτων κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Κρήτη και κατέγραψε τις αφηγήσεις των κατοίκων του χωριού για την καταστροφή και την ισοπέδωσή του αλλά και τις βιαιότητες που υπέστησαν. Με ειδική διαταγή του Προέδρου της Κυβερνήσεως Ναυάρχου Βούλγαρη, της 17 Ιουνίου 1945, είχε συσταθεί Επιτροπή από τους καθηγητές Ιωάννη Θ. Κακριδή και Ιωάννη Καλιτσουνάκη, τον Νίκο Καζαντζάκη και τον φωτογράφο Κώστα Κουτουλάκη (ως βοηθητικό μέλος), οι οποίοι περιηγήθηκαν την Κρήτη με γερμανικό αυτοκίνητο που τους παραχώρησαν οι Άγγλοι από τις 29 Ιουνίου ως τις 6 Αυγούστου 1945 «προς διαπίστωσιν των υπό των Γερμανών και Ιταλών κατά την διάρκειαν της Κατοχής διαπραχθεισών ωμοτήτων εν Κρήτη». Η μακροσκελής έκθεση παραδόθηκε στο Υπουργείο Εξωτερικών, αλλά δεν δημοσιεύθηκε και παρέμενε άγνωστη. Ο Δήμος Ηρακλείου δημοσίευσε το 1983 το μοναδικό έως σήμερα σωζόμενο αντίγραφό της που είχε στείλει ο Νίκος Καζαντζάκης στον φίλο και συνεργάτη του, Παντελή Πρεβελάκη και ο οποίος το παρέδωσε αργότερα στην Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών Μελετών/ Ιστορικό Μουσείο Κρήτης (Αρχείο Νίκου Καζαντζάκη), όπου σώζεται μέχρι και σήμερα. Ο Νίκος Καζαντζάκης συμπεριέλαβε μέρος των όσων άκουσε στο έως πρότινος «χαμένο» έργο του, OΑνήφορος. Στη σχετική έκθεση της επιτροπής για τα Ανώγεια αναφέρεται:

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ

 Η ΑΠΟΧΩΡΗΣΙΣ

 Ἀπό τῶν μέσων Αὐγούστου 1944 καί ἑξῆς.

 Ἀπό τῶν μέσων Αὐγούστου 1944 οἱ Γερμανοί ἤρχισαν ἐγκαταλείποντες τήν Ἀνατολικήν καί τήν Κεντρικήν Κρήτην καί νά περιορίζωνται εἰς τήν Δυτικήν. Ἡ ἀποχώρησίς των αὐτή συνδέεται μέ φοβεράς καταστροφάς χωρίων, ἐκτελέσεις, διωγμούς κ.τ.λ., ὑπό διαφόρους προφάσεις, μέ πραγματικόν σκοπόν ὅμως, ὅπως φαίνεται, τήν ἐξασφάλισιν τῆς ὑποχωρήσεώς των καί πρόπαντός τήν καταστροφήν καί ἐρήμωσιν, ὅσον ἧτο δυνατόν, τῆς ἡρωικῆς νήσου, τῆς ὁποίας ἡ ψυχή δέν εἶχε γονατίσει οὔτε εἰς τάς ζοφερωτέρας ἡμέρας τοῦ ἀγῶνος. Οὕτω ἐντός τοῦ δευτέρου δεκαπενθημέρου τοῦ Αὐγούστου κατεστράφη πλῆθος χωρίων τῆς Κεντρικῆς Κρήτης καί ἐξετελέσθη σαν ἑκατοντάδες Κρητῶν, τῶν περισσοτέρων μέ τήν πρόφασιν ὅτι πρότετραμήνου οἱ ἀπαγαγόντες τόν στρατηγόν Κράϊπε εἶχον διέλθει πλησίον τῶν χωρίων αὐτῶν, χωρίς ἐκεῖνοι νά σπεύσουν νά τόν ἀπελευθερώσουν ἤ νά καταγγείλουν το γεγονός εἰς τάς γερμανικάς στρατιωτικάς ἀρχάς.

Τό μεγαλύτερον χωρίον τῆς Κρήτης, τά ΑΝΩΓΕΙΑ, εἰς τά σύνορα τῶν νομῶν Ἡρακλείου καί Ρεθύμνης, μέ 940 οἰκίας καί 4.000 κατοίκους ἔρχεται χρονολογικῶς πρῶτον τῶν κατά τήν περίοδον ταύτην καταστραφέντων συνοικισμῶν τῆς νήσου. Οἱ Γερμανοί δέν εἶχον ἐγκαταστήσει ἐδῶ μόνιμον φυλάκιον, μόνον μπλόκα ἔκαμνον ἀπό καιροῦ εἰς καιρόν. Τό πρῶτον ἔγινεν εἰς τάς 16/2/42, ὁπότε, καταζητοῦντες 8 ἄτομα, συνέλαβον τά 5ἐξ αὐτῶν καί ἄλλους 4, τούς ὁποίους ἐφυλάκισαν ἐπί δύο μῆνας. Ἡ εἰς τό χωρίον ἐπιβληθεῖσα ἐξἀρχῆς ἀγγαρεία ἦτο νά προσέρχωνται καθ᾽ ἑκάστην 500 ἄνδρες καί νά ἐργάζωνται διά λογαριασμόν τῶν Γερμανῶν. Οἱ Ἀνωγειανοί ὅμως, δέν προσήρχοντο, διότι ὡς λαός, ποιμενικός κυρίως, δέν ἠδύνατο νά ἐγκαταλείψουν τά ποίμνιά των. Ὁ ἀριθμός οὗτος ἠλαττώθη κατόπιν εἰς τό ἥμισυ, καί πάλιν ὅμως οἱ κάτοικοι οὐδεμίαν προθυμίαν ἔδειχναν νά συμμορφωθοῦν πρός τήν διαταγήν. Φυλακίσεις γερόντων καί γυναικῶν τοῦ χωρίου ἐν Ρεθύμνῃ πρός ἐκβιασμόν, οὐδέν ἀποτέλεσμα ἔσχον. Δι᾽ αὐτό ἐξεδόθη ἀπόφασις κατά τάς ἀρχάς τοῦ 1943, να κατεδαφιστοῦν 16 οἰκίαι τῶν Ἄνωγείων πρός σωφρονισμόν καί προειδοποίησιν. ᾿Επειδή τήν διαταγήν αὐτήν ὁ Φρούραρχος Ρεθύμνης, ἀπόγονος τοῦ κατά την μάχην τοῦ Πέτα τραυματισθέντος φιλέλληνος στρατηγοῦ Νόρμαν, δέν ἔσπευσε νά τήν ἐκτελέσῃ, ἀλλ᾽ ἐλθώνεἰς τά ᾿Ανώγεια, ἐζήτησε φιλικῶς νά πείσῃ τούς κατοίκους νά ὑπακούσουν εἰς τήν διαταγήν τῆς ἀγγαρείας, μετετέθη ἀμέσως ἐκτῆς θέσεώς του. Τόν Μάϊον τοῦ 1943, εἰς νέαν ἐξόρμησιν τῶν Γερμανῶν, ἐφονεύθησαν 3 βοσκοί, μεταξύ τῶν ὁποίων καί ὁ 13ετής Βασ. Κ. Ξυλούρης, ἀπήχθησαν δέ καί 2.000 αἰγοπρόβατα̇ εἰς τάς 19/8/1943 συνελήφθησαν 9 ἄνδρες (4 ἐκ τῆς οἰκογενείας Κουνάλη, 4 ἐκ τῆς οἰκογ. Σμπώκου καί εἷς Σταυράκης ὀνόματι), ἐξὧν 2 ἐδραπέτευσαν̇ οἱ λοιποί ἐνεκλείσθησαν εἰς τάς φυλακάς Ἁγιᾶς, ἀποστελλόμενοι δέ ὕστερον εἰς τήν Γερμανίαν, ἐπνίγησαν καθ᾽ ὁδόν. Εἰς τάς 3/9/43, ἔγινε νέα ἐξόρμησις καθ᾽ ἥνοἱ Γερμανοί ἀπήγαγον ὅσα αἰγοπρόβατα συνήντησαν (4-5000), τόν δέ ποιμένα Μιχ. Βρέντζον, ἀφοῦ τόν ἐχρησιμοποίησαν ὡς ὁδηγόν, διέταξαν νά φύγῃ ἔπειτα, πυροβολήσαντες δέ ἐκ τῶν ὄπισθ ενἐφόνευσαν. Εἰς τάς 13/2/44 ἐκύκλωσαν πάλιν τό χωρίον καί συγκεντρώσαντες ὅλους τού κατοίκους εἰς τό σχολεῖον συμπαρέλαβον 11 ἄνδρας μέ τήν δικαιολογίαν ὅτι ἐδοκίμασαν νά φύγουν. Τί ἀπέγιναν οἱ ἄνδρες οὗτοι,  δέν ἐγνώσθη. Λέγεται ὅτι ἐτυφεκίσθησαν εἰς θέσιν Καρτερός.

Εἰς τάς 7/8/44 ἦλθεν ὁ διαβόητος διά τήν ὠμότητά του γερμανός ἐπιλοχίας «Σήφης», φρούραρχος τοῦ Γενῆ – Κααβέ μέ απόσπασμα τεσσάρων γερμανῶν καί τεσσάρων ἰταλῶν, συνέλαβον ὅσας γυναῖκας καί παιδία εὗρον, καί ἀγρίως ξυλοκοποῦντες αὐτά τά ὡδήγησαν πρός τό Γενῆ – Κααβέ μέ τήν κατηγορίαν ὅτι οἱ ἄνδρες δέν ἐδέχοντο νά πηγαίνουν εἰς τήν ἀγγαρείαν. Ὀλίγον ὅμως ἔξω τοῦ χωρίου τούς προσέβαλον οἱ ἀντάρται, ἐφόνευσαν τούς ἄνδρας τοῦ ἀποσπάσματος καί ἀπηλευθέρωσαν τά γυναικόπαιδα. Τήν ἑπομένην ἔγινεν τό σαμποτάζ τῆς Δαμάστας ὑπό Ἀνωγειανῶν, καθ᾽ ὅ ἐκάησαν 3 γερμανικά αὐτοκίνητα καί ἐφονεύθησαν περί τούς 15 ᾿Ιταλούς, αἰχμαλωτισθέντων καί 7 (ἴδεκαίκατωτ. σ. 69). Τήν ἑπομένην, 9/8, ἦλθον περί τούς 60 Γερμανοί εἰς τά ᾿Ανώγεια̇ οἱ ἄνδρες ἔλειπον, ἀλλ᾽ αἱ γυναῖκες τούς περιεποιήθησαν̇ οἱ Γερμανοί ἐφέρθησαν μετά μεγάλης προσηνείας, εἰς οὐδεμίαν διαρπαγήν προέβησαν, ἐζήτουν μόνον ἀπό τάς γυναῖκας πληροφορίας περί τῆς κατά  τοῦ ἀποσπάσματος τοῦ «Σήφη» ἐπιθέσεως τῶν ἀνταρτῶν. Εἰς τάς 12/8 τό ἑσπέρας οἱἄνδρες τοῦ χωρίου εἰδοποιηθέντες ὅτι ἔρχονται πολλοί Γερμανοί, ἔφυγον, καί οὕτω προελήφθησαν πολλαί ἐκτελέσεις. Τήν 13ην οἱ Γερμανοί συμπληρώσαντες τήν κύκλωσιν, εἰσῆλθον εἰς τά Ἀνώγεια καί διέταξαν τούς ὑπολειφθέντας κατοίκους (θ άἦσαν περί τά 1500 γυναικόπαιδα) νά ἀναχωρήσουν ἐντός ἡμισείας ὥρας πρός τήν κατεύθυνσιν τοῦ Γενῆ -Κααβέ, ὁπόθεν νά διασκορπισθοῦν εἰς τά διάφορα χωρία τῆς Ρεθύμνης. Μετά ταῦτα προέβησαν εἰς γενικήν λεηλασίαν τοῦ χωρίου – πλουσιωτάτου εἰς κτηνοτροφικά καί ἐριουργικά προϊόντα. Μετά τήν δήωσιν ἑκάστη οἰκία ἐκαίετο πρῶτον καί ἔπειτα ἀνετινάσσετο διά δυναμίτιδος. Κάθε νύκτα οἱ Γερμανοί ἀπεσύροντο εἰς τά Σείσαρχα καί τήν πρωΐαν ἐπανήρχοντο. Τό μέγεθος τῆς λεηλασίας θά κατανοήσῃ κανείς, ὅταν λάβῃ ὑπ᾽ ὄψιν ὅτι αὕτη διήρκεσεν ἀπό τῆς 13 Αὐγούστου μέχρι τῆς 5 Σεπτεμβρίου.

  Κατά τήν διάρκειαν τῆς διαρπαγῆς οἱ Γερμανοί ἐφόνευσαν ἐντός τοῦ χωρίου τόν Γ. Σπιθούρην, μή δυνηθέντα ν᾿ ἀποχωρήσῃ μετά τῶν ἄλλων κατοίκων, ἐπίσης τούς παραλύτους ἐξαδέλφους Κωνστ. καί Ἰ. Ξυλούρην (ἤ Κίτρη), καί τόν ὑπέργηρον Νικ. Ἀεράκην, εἰς τάς ἀγκάλας τοῦ ὁποίου ἔθεσαν, μετά τήν ἐκτέλεσιν, δεξιά καί ἀριστερά τά πτώματα δύο χοίρων πρός χλευασμόν. Δύο ἀδελφαί, ἡ χήρα Εμμ. Καλλέργη καί ἡ χήρα Εμμ. Καβλέντε, ἡ χωλή Εἰρήνη Καραΐσκου καί ἡ Εὐαγγ. Ἰω. Πασπαράκη, ἀρνηθεῖσαι ν᾿ ἀποχωρήσουν καί προτιμήσασαι τόν θάνατον, ἀπέθανον καεῖσαι καί καταχωθεῖσαι ἔπει ταὑπό τά ἐρείπια τῶν ἀνατιναχθεισῶν οἰκιῶν των. Ἐπίσης οἱ Γερμανοί ἐφόνευσαντόν ἐκ τραύματος τῆς κεφαλῆς παράφρονα Ἐμμ. Ι. Σαλοῦστρον. Πολλοί ἄλλοι ἐφονεύθησαν εἰς τά πέριξ. Οἱ Γερμανοί κατέστρεψαν καί τά 4 τυροκομεῖα τῆς περιοχῆς καί ἀπήγαγον τά ποίμνια τῶν κατοίκων̇ ὅσα δέν ἠδυνήθησαν νά συμπαραλάβουν, τά ἐφόνευσαν. Σήμερον ἀπό τάς 940 οἰκίας τῶν Ἀνωγείων δεν ἔχει ἀπομείνει οὔτε μία̇ τό νεόδμητον σχολεῖον ἀνετινάχθη, αἱ 3 ἐκκλησίαι, τάς ὁποίας οἱ Γερμανοί εἶχον μεταβάλει εἰς σταύλους, ἔχουν ἐπίσης ὑποστῆ ζημίας ἐκ τῶν πέριξ ἀνατινάξεων. Ἡ ἐπίσημος κατάστασις τῆς Νομαρχίας Ρεθύμνης ἀναφέρει 117Ἀνωγειανούςἐκτελεσθέντας κατά τήν περίοδον τῆς κατοχῆς.

 Νίκος Καζαντζάκης, Ιωάννης Καλιτσουνάκης και Ιωάννης Κακριδή, Έκθεσις της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη, Δήμος Ηρακλείου, Ηράκλειο 1983, σσ. 63-66.