Vendico στα ιταλικά σημαίνει εκδικούμαι και είναι το ρήμα προέλευσης της λέξης Βεντέτα με της έννοια που όλοι γνωρίζουμε. Στην Κρήτη όμως η λέξη αποδίδει τη διπλή έννοια της κρητικής εκδίκησης ως μιας υπόθεσης αυστηρά οικογενειακής, αλλά και ως μιας στάσης που επιβάλλεται από το χρέος προστασίας της οικογενειακής τιμής. Στην κρητική λογοτεχνία (Ερωτόκριτος κ.λ.π.) απαντάται και η λέξη γδικιωμός .Η Βεντέτα ,ο φόνος δηλαδή που τελείται με κίνητρο την εκδίκηση για έναν άλλο φόνο,μπορεί να εξηγηθεί ως ο απόηχος ενός μακρινού παρελθόντος και πιο συγκεκριμένα ως επιβίωση ενός αρχαίου τρόπου απονομής Δικαιοσύνης.

Ο τρόπος αυτός προέβλεπε την τιμωρία του δράστη ενός εγκλήματος, με ποινή που έπρεπε να είναι ανάλογη σε είδος και βαρύτητα με το κακό που διέπραξε.Η θέσπιση της θεμελιώδους αρχής Δικαίου της Ανταπόδοσης, ή του Αντιπεπονθότος(το Αντιπεπονθός είναι μετοχή ουδετέρου γένους Ενεργητικής Φωνής, παρακειμένου του ρήματος πάσχω και με την πρόθεση αντι-πάσχω, επισφραγίζει την ελευθερία της βούλησης), εκφράζεται ως θρησκευτική επιταγή και αποκτά κύρος στις νομοθεσίες των πολιτισμών που αναπτύχθηκαν στην ανατολική πλευρά της Μεσογείου στη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού.Στην Κρήτη όμως, για πρώτη φορά στην ιστορία του Δικαίου, αυτή η απονομή της Δικαιοσύνης εμφανίζεται ως προϊόν ανθρώπινης Βούλησης και ως νόμος του κράτους, με όλη τη σημασία της λέξης.

Η σχετική ποινική διάταξη σώζεται ακέραιη στο έργο του μεγάλου μελετητή και θερμού θαυμαστή της Κρητικής Πολιτείας, του Αριστοτέλη. Ο μεγάλος φιλόσοφος στο τέταρτο βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων και συγκεκριμένα στο όγδοο κεφάλαιο (1132 ), όπου κάνει λόγο για τις διάφορες μορφές απονομής της δικαιοσύνης, αναφέρεται και στο Αντιπεπονθός, το οποίο χαρακτηρίζει ως σπουδαία μορφή απονομής δικαίου και το οποίο σύμφωνα πάντα με τον Αριστοτέλη εισηγήθηκε ο μυθικός Ραδάμανθυς(αδελφός του Μίνωα), στον οποίο αποδίδει και την ακόλουθη νομική έκφραση, διατυπωμένη νομοτεχνικά στον έμμετρο λόγο, που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Κρήτες στη νομοθεσία τους, ώστε να είναι ευκολότερη η αποστήθιση της.

«Ει κε πάθοι τα τ’ έρεξε, δίκη κ’ ιθεία γένοιτο»

(Μόνο οσα πάθει ό,τι ‘καμε, δίκη σωστή θα γίνει)

Από τότε το αντιπεπονθός, θα αποτελέσει τη βάση του ποινικού δικαίου της Κρήτης, ενώ μετά την απελευθέρωση της από τους Τούρκους , δεν θα κλονισθεί ούτε για μια στιγμή ως την ίδρυση της Κρητικής Πολιτείας, που συγκροτήθηκε κατά το πρότυπο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, και τη δημοσίευση του πρώτου Ποινικού της Κώδικα, ο οποίος φέρει την υπογραφή αλλά και τη γραφίδα του Ελευθερίου Βενιζέλου, ως υπουργού Δικαιοσύνης.

Ακόμη και ο Πλάτων, ένθερμος μελετητής και θαυμαστής της κρητικής νομοθεσίας επίσης, υιοθετεί, χωρίς κανέναν ενδοιασμό, το κρητικό αντιπεπονθός.Στο τελευταίο και πιο ενδιαφέρον έργο του «Νόμοι» ( ένατο και δωδέκατο βιβλίο όπου διατυπώνονται οι προτάσεις του για το εφαρμοστέο ποινικό δίκαιο), ο Πλάτων επανειλημμένα εισηγείται , αφενός την υποχρέωση της Πολιτείας να τιμωρεί με θάνατο το δράστη μιας ανθρωποκτονίας και, αφετέρου, θεσπίζει υπέρ των στενών εξ αίματος συγγενών την αρμοδιότητα της εφαρμογής του νόμου με τη θανάτωση του δράστη ή με τη σύλληψη του και την παράδοση του στις δικαστικές αρχές προκειμένου να επακολουθήσει η εκτέλεσή του.

«Ο προστυχών πρώτος των οικείων του αποθανόντος ή και των πολιτών ανατί κτεινέτω, ή δήσας (αυτόν) τοις άρχουσι των την δίκη » κρινόντων κτείναι παραδότω(Πλάτ. Νόμοι Θ, 871 d-e) (Ο πρώτος που θα τον συναντήσει από τους στενούς συγγενείς του θύματος ή οποιοσδήποτε πολίτης έχει διαζευκτικά το χρέος ή να τον θανατώσει ατιμωρητί ή, αφού τον συλλάβει και τον δέσει, να τον παραδώσει στις δικαστικές αρχές, προκειμένου να τον θανατώσουν.)

Πολλές φορές ο χώρος που επιλέγεται από τους συγγενείς για την τέλεση της Βεντέτας είναι το ίδιο το δικαστήριο, την ώρα που δικάζεται ο δράστης και ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της αποδεικτικής διαδικασίας ή της απαγγελίας της απόφασης. Η επιλογή δεν είναι τυχαία καθώς ο χώρος του δικαστηρίου λειτουργεί συμβολικά και οι «εκδικητές» με αυτόν τον τρόπο νιώθουν ότι απονέμουν δικαιοσύνη.

Ιωάννα Μπισκιτζή

Λέκτορας κλασικής λογοτεχνίας

Πηγές: «Λόγω τιμής-ιστορίες κρητικής βεντέτας» του Δημήτρη Α. Ξυριτάκη, εκδ. Μελάνι.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ως νομικός: Η συμβολή του στην αναμόρφωση του ελληνικού δικαίου [συλλογικό έργο] εκδ.ΕΚΒ