Το ιστορικό της ημέρας ανέλυσε η Οικονομολόγος, Αριστέα Ξυλούρη. Αναλυτικά ολόκληρη η ομιλία της στην πλατεία Αρμί  έχει ως εξής:

“Σεβαστοί πατέρες

Αξιότιμε κ. Υπουργέ

Αξιότιμοι κύριοι και κυρίες εκπρόσωποι Αρχών και φορέων

Εκλεκτοί μας προσκεκλημένοι

Αγαπημένοι μου συγχωριανοί,

Σήμερα Σάββατο 13/8/2022, μονιάζουμε εδώ στον τόπο μου, τα Ανώγεια, να θυμηθούμε, να θρηνήσουμε, να υπερηφανευθούμε και να προβληματιστούμε.

Η πλειοψηφία των προκατόχων μου, που είχαν την τιμή να εκφωνήσουν τον Πανηγυρικό λόγο σε αυτή την τόσο σημαντική ημέρα για το χωριό μας,  αναφέρθηκαν εκτενώς στα ιστορικά γεγονότα εκείνων των ημέρων με απόλυτη λεπτομέρεια και ανάλυση.

Θα μου επιτρέψετε να διαφοροποιηθώ και ορμώμενη από το συναίσθημα και την υπερηφάνεια για την καταγωγή μου και έχοντας απόλυτο σεβασμό στην ιστορία του τόπου μου να δώσω το δικό μου στίγμα σε αυτή τη σημαντική ημέρα.

Φέτος, εν έτη 2022, κλείνουμε 200, 155 και 78 χρόνια αντίστοιχα από 3 ισοπεδωτικά χτυπήματα στα Ανώγεια. 3 καταστροφικές επιθέσεις στο χωριό μας, που σε μεγάλο βαθμό σφυρηλάτησαν τον βαθύ πυρήνα του καθενός μας και σε ένα βαθμό καθόρισαν τις ζωές και την ιδιοσυγκρασία των απανταχού Ανωγειανών.

Διαχρονικά τα Ανώγεια πρωτοστάτησαν σε αγώνες για την ελευθερία και στάθηκαν στη σωστή πλευρά της ιστορίας υψώνοντας τείχος υπερηφάνειας, αντίστασης και αυταπάρνησης απέναντι σε κάθε δυνάστη.

Τα Ανώγεια αποτελούν απόδειξη πως ένας τόπος ξαναγεννιέται από τις στάχτες του και πως ο θάνατος θα δίνει πάντα τη σκυτάλη στη ζωή να μεγαλουργήσει.

Ο Ψηλορείτης, η πιο μεγαλειώδης φυσική «βίγλα» της Κρήτης αλλά και τα Ανώγεια κατ’ επέκταση έχουν ένα ιδιότυπο άβατο. Ήταν σημείο αναφοράς και πόλος έλξης ανθρώπων ασυμβίβαστων, ανθρώπων κατατρεγμένων που αναζητούσαν καταφύγιο και ένα από τα βασικά άντρα των Χαΐνηδων.

Αντάρτες συσπειρώνονται σε ομάδες και προκαλούν συνεχείς φθορές και επιθέσεις στην Οθωμανική Διοίκηση, κάτι που καθιστά το χωριό στόχο και προοιωνίζει τα όσα θα επακολουθήσουν.

Αυτές οι συμμορίες λοιπόν (εντός και εκτός εισαγωγικών), αυτοί οι ωραίοι δικοί μας σηκώνουν στις πλάτες τους όλον τον επαναστατικό αγώνα τις Κρήτης απέναντι στους Οθωμάνους.

Χρονοταξιδεύοντας πίσω στον Μάιο του 1822 στην περιοχή Σκλαβόκαμπος Μαλεβιζίου οι Ανωγειανοί καταφέρνουν μεγάλη νίκη κατά των Τούρκων, πράγμα που με τη σειρά του  θα κάνει τον Σερίφ Πασά να ξεράσει όλο το μένος του στα Ανώγεια.

Στις 14 Ιουλίου 1822, και εφόσον οι κάτοικοι των Ανωγείων δρούσαν σε μάχες στην περιοχή της Μεσσαράς, ο Σερίφ Πασάς λεηλατεί και κατακαίει τα Ανώγεια. Αυτό σηματοδοτεί και το 1ο ολοκαύτωμα των Ανωγείων, μα έμελλε να είναι μόνο η αρχή σε μια σειρά από ισοπεδώσεις και αναγεννήσεις του χωριού μας.

Το 1867, έρχεται η τραγική συνέχεια μιας και ο Ομέρ Πασάς καταλαμβάνει τα Ανώγεια και το Νοέμβριο του ίδιου έτους ο Ρεσίζ Πασάς προβαίνει σε νέα ισοπέδωση και ολική καταστροφή των Ανωγείων μόλις 45 χρόνια μετά το 1ο ολοκαυτωμα.

Το χειρότερο μιας καθολικής ισοπέδωσης ενός τόπου, πέραν της υλικής και φυσικής καταστροφής, είναι τα επακόλουθα αυτής. Οι βίαιες απώλειες ανθρώπων, η λεηλασία, τα σκλαβοπάζαρα, το παιδομάζωμα, η καταπάτηση κάθε ανθρώπινου δικαιώματος από άνθρωπο και όλη η βαθιά κοινωνική καταρράκωση που σε συνδυασμό με την απόλυτη ένδεια οδηγούν μοιραία στον μηδενισμό ενός τόπου.

Κι όμως από το μηδέν ξαναξεκινά ο τόπος μου να ταξιδεύει στο άπειρο, στέκεται στο ύψος μιας περίστασης που απαιτεί γενναιότητα και αποφασιστικότητα. Το χωριό ξαναστέκεται, αποτινάσει από πάνω του τους δυνάστες του και δημιουργεί ζωή μέσα στην ξερολιθιά και τον πάσπαρο.

Η ιστορία προχωρά το ταξίδι της και στις παρυφές του Ψηλορείτη, συνεχίζουν να συσπειρώνονται άνθρωποι με υψηλό το επαναστατικό φρόνημα. Πάντα τα βουνά έχουν το χαρακτήρα του δυσπρόσιτου, του απρόσιτου και του ανυπότακτου. Αυτό καθιστά τα Ανώγεια ένα άντρο αντίστασης διαθέτοντας φυσικά καταφύγια και κρησφύγετα ώστε οι ανυπότακτοι να έχουν πάντα πεδίον δόξης λαμπρόν  ενάντια σε κατακτητές.

Έτσι λοιπόν, “…Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου. Χανιά 13-8-44 0 Στρατηγός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης X. ΜΙΛΛΕΡ”.

Μέσα σε λίγες, μεστές και απόλυτες αράδες ο ίδιος ο κατακτητής αποτυπώνει μέσα σε αυτή τη διαταγή τη στάση των Ανωγείων απέναντι στα αντιστασιακά δρώμενα της περιόδου 1941-1944.

13 Αυγούστου 1944, ξημερώνει μαύρη μέρα για τον τόπο μας. Εκατοντάδες Γερμανοί με δριμείες δυνάμεις εισβάλουν και περικυκλώνουν το χωριό. Πρώτα θύματα της καταστροφής όσοι Ανωγειανοί αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν τα γονικά τους. Για 23 ημέρες οι Γερμανοί κατακαίουν, λεηλατούν και ισοπεδώνουν ένα ένα τα 940 σπίτια του χωριού. Όσοι επιβιώνουν καταφεύγουν ώς άλλοι πρόσφυγες στον τόπο τους στα γύρω χωριά και το Ηράκλειο έχοντας το απόλυτο τίποτα. Άστεγοι και κατατρεγμένοι χωριανοί βιώνουν ταυτόχρονα Φτώχεια, πείνα, πένθη, ορφάνια και ξεριζωμό. Μια γη παιδεμένη με σίδερο και φωτιά. Σκοτάδι και θάνατος.

Πληγωμένοι άνθρωποι και τραυματισμένες για μια ζωή ψυχές επιστρέφουν στον διαλυμένο τόπο τους και η υπερφυσική τους θέληση για ζωή, αναγέννηση και ιστορική συνέχεια τους κάνει για 3η φορά στην ιστορία τους να ξανασταθούν και να δημιουργήσουν.

Ιδιαίτερη μνεία, έχουμε χρέος να κάνουμε στην Ανωγειανή γυναίκα. Στις γυναίκες εκείνων των περιόδων αλλά και στις γυναίκες κάθε εποχής. Οι γυναίκες σήκωσαν δυσθεώρητα βάρη ενώ και για εκείνες η κάθε μέρα ήταν και μια μάχη για επιβίωση.

Οι γυναίκες συμμετείχαν στην αντίσταση ως αγωνίστριες, ως σαμποτέρ, ως κατάσκοποι, ως μανάδες, ως αγαπημένες, ως φίλες, ως σύντροφοι, ως χήρες, ορφανεμένες από παιδιά, άντρες, γονείς, αδέλφια, οικογένεια. Κατάφεραν σε συνθήκες αδιανόητες σήμερα να δημιουργήσουν οικογένεια και να την κρατήσουν δεμένη. Να γεννούν και να μεγαλώνουν μόνες τα παιδιά τους φοβούμενες κάθε ημέρα για τη ζωή τους. Εφοδίαζαν τους αγωνιστές μας. Υπέμειναν φτώχεια, πείνα, κακοποίηση και πρώτες σήκωσαν μανίκια για να γεννήσουν τη ζωή.

Αθόρυβες εργάτριες, χωρίς όνομα, χωρίς διθυράμβους, χωρίς τιμές και μετάλλια γενναιότητας. Και όμως ήταν και γενναίες και άξιες και αξίζουν τον αιώνιο σεβασμό μας.

Η μεγαλύτερη προίκα μας  είναι ότι  μας μεγαλώσουν κάποιες από αυτές και μας νουθέτησαν για το πως είναι να παλεύεις για να κερδίσεις, να συλλογάσαι ελεύθερα, να στέκεσαι στη σωστή πλευρά της ιστορίας, να μην είσαι υποτελής στην ύλη και σε ανθρώπους.

Κύλισε ο χρόνος στο μύλο της Ιστορίας και οι άνθρωποι πια έχουν δεδομένα πολλά για τα οποία πάλευαν έτη επί ετών οι προγενέστερες γενιές.

Οι συνθήκες ευνόησαν τον εύκολο πλουτισμό χωρίς προσπάθεια, χωρίς μόχθο, χωρίς εκπαίδευση και δυστυχώς χωρίς κοινωνική παιδεία. Και αυτό είναι το σημαντικότερο σημείο καμπής της ελληνικής κοινωνίας μιας και η παιδεία είναι αυτή που μένει ακόμη και όταν η γνώση μπορεί να ξεχαστεί.

Η νιότη μου με προστάζει να βλέπω το μέλλον με αισιοδοξία, η λογική μου όμως με γειώνει σε μια άσχημη πραγματικότητα.

Μια πραγματικότητα που στενεύει σα θηλιά γύρω από το λαιμό της γενιάς μου. Δεν έχει στόχο να μας αφανίσει και σήμερα δεν έχει τη μορφή φωτιάς και σίδερου. Θέλει να μας αποδυναμώσει, να μας βυθίσει σε αδράνεια και να μας περιορίσει.

Ως γυναίκα, ως Ανωγειανή, ως επιστήμονας, ως άνθρωπος έχω χρέος… έχουμε όλοι χρέος να μη δώσουμε άλλο χώρο σε ότι μας κατατρώει.

Να μην είμαστε υποτελείς, να ορθώσουμε το ανάστημά μας σε ότι μας καταδυναστεύει ώστε αύριο να έχουμε μόνο όμορφες ιστορίες να διηγούμαστε στα παιδιά μας. Ιστορίες για τις οποίες θα είμαστε υπερήφανοι κι εμείς κι αυτά.

Οφείλουμε να μιλάμε, να λέμε αλήθειες και ας πονούν, να ξεχωρίζουμε το έντιμο από το άτιμο και το δίκιο από το άδικο. Να μη διαιωνίζουμε μίση και ΝΑ αφήσουμε το φως να γεμίσει τα σκοτάδια μας. Άλλωστε πως να μας κάνουν να τον δούμε τον ήλιο με άλλα μάτια, στα ηλιοσκαλοπάτια μας έμαθε η μάνα μας να ζούμε.

Όσοι μας διαδεχθούν, στις μηχανές αναζήτησης του μέλλοντος, ψάχνοντας για τα Ανώγεια, θα πρέπει να βρίσκουν ηρωισμό, αυταπάρνηση, σεβασμό, τέχνη, πολιτισμό, φιλοξενία, έθιμα, γεύσεις, οσμές και όμορφες εικόνες που θα αξίζει να διαδίδονται στους αιώνες των αιώνων.

Τότε και μόνο τότε θα πρέπει να καυχιόμαστε πως όλα ήσαν καλώς καμωμένα.

Οι συγχωριανοί μου γεννήθηκαν στο βλέφαρο του κεραυνού, ανέβηκαν στην κορυφή της συννεφιάς, αντάμωσαν το χάρο της ξερολιθιάς, πήραν ταγάρι ζητιανιάς….πέθαναν και γεννήθηκαν ξανά, καταστράφηκαν και ξαναδημιουργήθηκαν λες και μια θεία δύναμη επαναφορτίζει αιώνια τις μπαταρίες μας. Ο τόπος μου όλα τα μπορεί και νομοτελειακά το φως θα κερδίζει το σκοτάδι.

Η γενιά μου που σηκώνει στις πλάτες της λάθη, επιλογές και αμαρτίες προηγούμενων γενεών θα γίνει μπροστάρης όμορφων και δημιουργικών πραγμάτων στο μέλλον. Η νέα γενιά των Ανωγείων έχει σπουδαίους και άξιους ανθρώπους που μάχονται για ένα καλύτερο αύριο, ο καθένας από το δικό του μετερίζι.

«Οπλίζουμε» σήμερα, ο καθένας ξεχωριστά και όλοι μαζί, τον κοντυλοφόρο του μέλλοντος ώστε να αποτυπώσει αυτή την ιδιαίτερη προστιθέμενη αξία του τόπου μας.

Μιαν αξία που όλοι νιώθουμε και φέρουμε μέσα μας όπου και αν έχουμε ταξιδέψει.

«Ο δράκος είναι εκεί και θα είναι και αύριο και μεθαύριο με το στόμα ανοιχτό. Ξερογλείφεται τον βλέπετε? Είδε πως σκότωσαν την παρέα του καραγκιόζη και περιμένει να τους φάει. Όμως δε θα τους φάει. Και ούτε τους σκότωσαν.  Αν δε με πιστεύετε βάλτε το αυτί στο χώμα και ακούστε! Η γη μας χτυπάει με 80 σφυγμούς, ωραίους σαν από παλιό τύμπανο. ΚΑΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ….ΚΑΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ!»