“Θα σηκωθώ μια ταχινή, να βγω στον Ψηλορείτη, από την πιο ψηλή κορφή, να σε βιγλίζω Κρήτη.

Στο εκκλησάκι του “Σταυρού” παράκληση θα κάνω, προς το Θεό και ύστερα να πέσω να ποθάνω,

μόνο να δω ετούτονα που πεθυμά η ψυχή μου, μετά να δώσω γελαστός του Χάρου, το κορμί μου.

Να μαζωχτούν όλοι οι καιροί, πόλεμο να κινήσουν, απάνω σ’ άλλη στο ντουνιά, πέτρα να μην αφήσουν.

Μετά να γίνει δυνατός, σεισμός και να χωρίσει, η γης στα δυο, όμως ζωή, ανθρώπου μη στερήσει,

κι από του Χάρου τα κελιά π’ ανθρώποι ‘ναι κλεισμένοι, με γνώση, αντρειά, αισθήματα, περίσσα προικισμένοι,

ν’ ανοίξουνε ελεύθεροι πάλι να ξαναβγούνε, το φως του ήλιου για να δουν, που τόσο λαχταρούνε.

Να πιάσουνε σιγά σιγά του αοριού τσι στράτες, έκεια που πορπατούσανε όπως παλιά αντάρτες.

Πετραδολάκια, Σκίνακας, Νίδα, Κόκκινες Πλάκες, Βάρσαμος, Μύθια και Τσουνιά, Ζώμινθος και Απάτες.

Μπροστά αυτοί, ξοπίσω εμείς, στη βρύση ν’ ανεβούμε, εις του Χριστού κι από και ‘δα όλοι να ορκιστούμε.

“Χωρίς πολέμους και μαλιές” τα χρόνια να περνούμε, κι αδελφωμένοι τση ζωής, το λόγο να βαστούμε.” 

(Βασίλης “Λουκάς” Σμπώκος)

Ήταν Κυριακή πρωί, ένα ζεστό πρωινό, στις 13 Αυγούστου του 1944 την ώρα που οι εκκλησίες λειτουργούσαν, όταν 7.000 Γερμανοί στρατιώτες με την ενίσχυση πυροβολικού και αεροπορίας και κατευθυνόμενοι από 4 σημεία, κυκλώνουν τα Ανώγεια. 77 χρόνια πέρασαν, αλλά αυτή η ημέρα προκαλούσε και θα συνεχίσει να προκαλεί έναν αρχικό κόμπο στο στομάχι του κάθε Ανωγειανού όπου γης. Μια επέτειος που θα τιμάται αιώνια στον ιερό αυτό τόπο. Ο αρχικός κόμπος σύντομα μετατρέπεται σε φούσκωμα στο στήθος, ένα φούσκωμα περηφάνιας για την καταγωγή και τους προγόνους μας, που θυσίασαν τα πάντα για την Ελευθερία, αντιτάχθηκαν σθεναρά σε κάθε μορφή φασισμού και ναζισμού  και πότισαν το βωμό της με αίμα, δάκρυα, ξεριζωμό, προσφυγιά και αποκαΐδια, τα οποία όμως η μαχητική τους ψυχή γρήγορα μετέτρεψε σε αναγέννηση, στο στήσιμο ξανά του χωριού, στην επιστροφή του χαμόγελου και της ελπίδας, στα Ανώγεια που γνωρίζουμε σήμερα. Άλλωστε η μαντινάδα του Γιαλάφτη, διαχρονική, δίνει το στίγμα των Ανωγειανών που επέστρεφαν πάντα στον τόπο τους μετά τα τρία Ολοκαυτώματα της Ιστορίας τους, δυο από τους Τούρκους και ένα από τους Γερμανούς και μετέτρεπαν ακούραστοι και πείσμωνες την στάχτη σε λάσπη και πέτρα, τον θρήνο σε τραγούδι ελεύθερο.

Την Ιστορία του χωριού θα πω με λίγα λόγια..

Ότι το κάψαν τρεις φορές και πάλι είναι Ανώγεια..(Αριστείδης Χαιρέτης)

Οι Γερμανοί κατακτητές, λίγους μήνες πριν την οριστική τους αποχώρηση από την Κρήτη και την Ελλάδα, μια ανάσα πριν την οριστική κατάρρευση του Τρίτου Ράιχ, που σκόρπισε τον θάνατο και τον όλεθρο σε ολόκληρη την Ευρώπη, θα θελήσουν να εκδικηθούν τα σημαντικότερα κέντρα αντίστασης του νησιού, μια τελευταία αναλαμπή μίσους και απανθρωπιάς, στοιχεία που αποτελούσαν το κύριο γνώρισμα των ναζί κατακτητών.

Ένα από αυτά τα κέντρα αναμφισβήτητα υπήρξαν τα Ανώγεια. Δεν είχε περάσει ούτε μια εβδομάδα, από τις τελευταίες “δράσεις” των Ανωγειανών ανταρτών, της Μάχης στο Σφακάκι στις 7 Αυγούστου και του Σαμποτάζ της Δαμάστας στις 8 του μήνα, που εξευτέλισαν την υποτιθέμενη ανίκητη γερμανική μηχανή, και ο Γερμανός Διοικητής Κρήτης Χ.Μίλλερ συντάσσει στο..πόδι της διαταγή της ισοπέδωσης των Ανωγείων, στην μάταιη προσπάθεια τους να υποτάξουν το ηθικό των ανταρτών των Ανωγείων.

Βγήκαν στ’Ανώγεια Γερμανοί, χιλιάδες και χαλούν τα.

Καιν’ και κουρσεύουν το χωριό, το διαλεχτό της Κρήτης.

Κλαίνε τριγύρω τα βουνά, κλαίει κι ο Ψηλορείτης,

γιατί κουρσεύτηκε κι αυτός, του πήραν τα κοπάδια,

κι έμεινε μόνος κι έρημος.

Πάλι το χτίσαν το χωριό και κάμαν τα κοπάδια

και στολιστήκαν τα βουνά, δεν είναι πια ρημάδια.

(Ιωάννης Φασουλάς-Νταμπακογιάννης)

Πέντε αφορμές επικαλέστηκε ο στρατηγός Μίλλερ στην διαταγή ισοπέδωσης των Ανωγείων, πέντε “επειδή”, πέντε αιτίες που μόνο περήφανους κάνουν όλους εμάς τους μεταγενέστερους και νεότερους για την δράση των παππούδων και των πατεράδων μας στη μαύρη διάρκεια της Ναζιστικής Κατοχής. Όταν δεν μπορεί να υποταχθεί η αγέρωχη Ανωγειανή ψυχή, τότε αυτό που μένει είναι η καταστροφή των άψυχων αντικειμένων που την περιβάλλει. Έτσι επί 22 μέρες οι Γερμανοί ξεσπούν στα μητάτα, στις στάνες, στα σύνεργα τυροκομικής, στα σπίτια, τις πλατείες και τις περιουσίες των Ανωγειανών. Μεγάλη ματαιοδοξία να σκέφτεται ο κατακτητής ότι καταστρέφοντας τα, ακολουθεί η ερήμωση και η εγκατάλειψη. Γιατί στα Ανώγεια την καταστροφή ακολούθησε η δημιουργία και την ερήμωση διαδέχτηκε η αναγέννηση.

 

Ίντα να κάψετε μωρέ; Μπορείτε τσι ψυχές μας;

Τα σπίτια τα γκρεμίσατε, μα όχι τσι καρδιές μας..(Κώστας Μανουράς)”

 

 «Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου»…

Η έγκαιρη προειδοποίηση που υπήρξε γλίτωσε τα Ανώγεια από μια ολοκληρωτική γενοκτονία, καθώς το σύνολο των ανδρών και των αγοριών είχαν εγκαταλείψει ήδη από την προηγούμενη ημέρα τα Ανώγεια, βρίσκοντας καταφύγιο σε δυσπρόσιτες περιοχές και σπηλιές του Ψηλορείτη. 27 πάντως άνθρωποι, κυρίως ηλικιωμένοι που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν το σπίτι τους, αλλά και νεότεροι, ως και μικρά παιδιά, θα βρουν τραγικό θάνατο, καθώς θα εκτελεστούν εν ψυχρώ στις 22 μέρες διάρκεσε το Ολοκαύτωμα.Περισσότερα από 2.300 γυναικόπαιδα που βρισκόντουσαν εντός των Ανωγείων θα εξοριστούν από τον τόπο τους και θα βρουν καταφύγιο και μια ζεστή αγκαλιά στήριξης σε κάθε μικρό ή μεγάλο χωριό της Κρήτης, από τα Χανιά μέχρι το Λασίθι, από το Ρέθυμνο ως το Ηράκλειο. Η στοργική Κρήτη αγκαλιάζει τους πρόσφυγες Ανωγειανούς, πολλοί από αυτούς μάλιστα θα μείνουν για πάντα στα μέρη που πρώτα έφτασαν μετά το Ολοκαύτωμα, θα δημιουργήσουν εκεί τις οικογένειες τους και θα χτίσουν μικρά Ανώγεια σε κάθε γωνιά του νησιού, μεταφέροντας εκεί τις αξίες, τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις τους που διατηρούνται ανέγγιχτα μέχρι και σήμερα.

Μα από τη ρίζα του καημού πετά η χαρά τα άνθη..

Και τραγουδούν οι άνθρωποι τον πόνο και τα πάθη..(Λευτέρης Μπέρκης)

Δειλά δειλά, μετά την ολοκλήρωση του πολέμου, στα μέσα του 1945 οι Ανωγειανοί θα αρχίσουν να επιστρέφουν στο ισοπεδωμένο χωριό τους και με πενιχρά οικονομικά μέσα, αλλά με κύριο συστατικό τη δύναμη της ψυχής τους, θα χτίσουν ξανά τα σπίτια τους, θα ξαναβάλουν τα κουδούνια στα πρόβατα τους, θα μετατρέψουν την καμμένη και πέτρινη γη, σε χώμα για τα αμπέλια και τις ελιές τους, θα στελιώσουν ξανά τις οικογένειες και τις ζωές τους. Ακούραστα, αγόγγυστα και αδιαμαρτύρητα θα μοχθήσουν για τουλάχιστον μια δεκαετία ώστε να βάλουν την ζωή τους ξανά σε κανονικούς ειρηνικούς ρυθμούς. Αδιαμαρτύρητα για το μεγάλο κακό που τους βρήκε, καθώς άντρες και γυναίκες θεωρούν με μεγαλείο ψυχής, ότι η μεγάλη αυτή θυσία της ισοπέδωσης και ολοκαυτώματος του τόπου, του φόρου αίματος στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, ήταν επιβεβλημένη ώστε να ανθίσει ξανά το δέντρο της ελευθερίας στην Ελλάδα.

Ίσαμε να ‘χω αναπνιά κι ακόμη απής ποθάνω..

Θα μάχομαι για Λευτεριά και κάτω δεν το βάνω..(Γιώργης Καράτζης)

Αυτά τα Ανώγεια κληρονομήσαμε από τους παλιότερους, αυτά πρέπει και εμείς να παραδώσουμε στις νεότερες γενιές, ένα χωριό με παραδόσεις και αξίες, έναν τόπο με αγώνες και ιστορία και ανθρώπους που απαντούν με ένα χαμόγελο και ένα σήκωμα του κεφαλιού και των μανικιών σε κάθε αντιξοότητα της ζωής, σε κάθε μικρό ή μεγάλο “Ολοκαύτωμα”.

Γροικώ από μέσα μου φωνές, να μου φωνάζουν απελπισμένα.

Και η ψυχή μου να θρηνεί για το χθες που έφυγε με μάθια δακρυσμένα.

Είναι οι προγόνοι μου που προσπαθούνε να ξεκορμίσουν από μένα.

Να μη χαθούνε μου ζητούνε, σαν θα πεθάνω μια μέρα.

Εγώ παλεύω απεγνωσμένα να κρατηθώ στου σήμερα τη μπόρα.

Σαν το καράβι που το χτυπούνε της θάλασσας τα κύματα αγριεμένα.

Μόνη σανίδα σωτηρίας που μου μένει μες στο ταξίδι της ζωής.

Το χρέος μου μην τους ντροπιάσω και ξεφύγω από το δρόμο της τιμής..(Βασίλης Σμπώκος, “Λουκάς”)

Συνολικά 141 Ανωγειανοί είναι οι επίσημοι καταχωρημένοι στα αρχεία ως νεκροί ή εξαφανισθέντες στη διάρκεια του Αλβανικού Πολέμου αλλά και της Κατοχής την περίοδο 1941-44.

Με σεβασμό ,ευγνωμοσύνη και περηφάνια η Ανωγή σας παραθέτει όλα τα ονόματα των ηρώων προγόνων μας που χάθηκαν στον βωμό της Λευτεριάς:

Νεκροί Αλβανικού πολέμου

1)  Βρέντζος Δημάρατος Εμμανουήλ

2) Βρέντζος Γεώργιος Εμμανουήλ

3)Δακανάλης Εμμανουήλ Γεωργίου

 

4) Δακανάλης Κωνσταντίνος Γεωργίου

 

5) Δραμουντάνης Γεώργιος Αντωνίου

 

6)Δραμουντάνης Βασίλειος Ιωάννη

 

7)Καραμπίνης Γεώργιος Χαραλάμπη

 

8)Κεφαλογιάννης Μενέλαος Ιωάννη

 

9)Κεφαλογιάννης Κλέαρχος Γεωργίου

 

10)Κουτεντάκης Κωνσταντίνος Παύλου

 

11)Μανουράς Εμμανουήλ Ζαχαρία 

 

12)  Μανούσος Κλέαρχος Ιωάννη

 

13)Μπέρκης Γεώργιος Ιωάννη

 

14)Νιώτης Αντώνιος Δημητρίου

 

15)Πλεύρης Γεώργιος Βασιλείου

 

16)Σκουλάς Κωνσταντίνος Εμμανουήλ

 

17)Σκουλάς Ευάγγελος Γεωργίου

 

18)Συκιώτης Κωνσταντίνος Νικολάου

 

19)Κεφαλογιάννης Αντώνιος Γεωργίου

 

 

Νεκροί και εξαφανισθέντες Κατοχής (1941-44)

 

1)Αεράκης Νικόλαος Εμμανουήλ

 

2)Αεράκης Ανδρέας Ιωάννη

 

3)Βλατά Ελένη Γεωργίου

 

4)Βογιατζής Εμμανουήλ Γεωργίου

 

5)Βουιδάσκης Βασίλειος Κωνσταντίνου

 

6)Βρέντζος Μιχάλης Βασιλείου

 

7)Βρέντζος Βασίλειος Νικολάου

 

8)Βρέντζος Ιωάννης Βασιλείου

 

9)Βρέντζος Μιχαήλ Βασιλείου

 

10)Βρέντζος Εμμανουήλ Χαραλάμπη

 

11)Βρέντζος Ιωάννης Χαραλάμπη

 

12)Βρέντζος Βασίλειος Εμμανουήλ

 

13)Δακανάλης Γεώργιος Εμμανουήλ

 

14)Δραμουντάνης Ιωάννης Στεφάνου

 

15)Δραμουντάνης Βασίλειος Ιωάννη

 

16)Δραμουντάνης Εμμανουήλ Νικολάου

 

17)Δραμουντάνης Γεώργιος Βασιλείου

 

18)Καβλέντη Αγάπη Εμμανουήλ

 

19)Καβλέντης Νικόλαος Εμμανουήλ

 

20)Καβλέντης Βασίλειος Κωνσταντίνου

 

21)Καλλέργης Γεώργιος Δημητρίου

 

22)Καλλέργης Μιχαήλ Αντωνίου

 

23)Καλλέργης Εμμανουήλ Γεωργίου

 

24)Καλλέργης Γεώργιος Σπυρίδωνος

 

25)Καλλέργης Εμμανουήλ Γεωργίου

 

26)Καλομοίρης Κωνσταντίνος Δημητρίου

 

27)Καλομοίρης Γεώργιος Δημητρίου

 

28)Καλομοίρης Δημήτριος Ιωάννη

 

29)Καλομοίρης Ιωάννης Δημητρίου

 

30)Καραμπίνης Χαράλαμπος Ιωάννη

 

31)ΚαραΪσκου Ειρήνη Γεωργίου 

 

32)Κεφαλογιάννης Βασίλειος Εμμανουήλ 

 

33)Κεφαλογιάννης Χαράλαμπος Δημητρίου

 

34)Κεφαλογιάννης Κωνσταντίνος Γεωργίου

 

35)Κοκοσάλη Αμαλία Ιωάννη

 

36)Κοκοσάλης Ανδρέας Σαρακηνού

 

37)Κοκοσάλης Εμμανουήλ Νικολάου

 

38)Κοκοσάλης Νικόλαος Γεωργίου

 

39)Κονιός Ιωάννης Γεωργίου

 

40)Κοντόκαλος Κωνσταντίνος Γεωργίου

 

41)Κουβίδης Μιχαήλ Βασιλείου

 

42)Κουνάλης Ευάγγελος Θεόδωρου

 

43)Κουνάλης Αριστομένης Βασιλείου

 

44)Κουνάλης Βασίλειος Εμμανουήλ

 

45)Κουνάλης Μιχαήλ Εμμανουήλ

 

46)Κουνάλης Εμμανουήλ Ιωάννη

 

47)Κουτάντος Σωκράτης Κωνσταντίνου

 

48)Κουτάντος Ιωάννης Κωνσταντίνου

 

49)Κουτεντές Ιωάννης Νικολάου

 

50)Μαγούλιος Κωνσταντίνος Δράκου

 

51)Μανουράς Ιωάννης Εμμανουήλ

 

52)Μανουράς Εμμανουήλ Ζαχαρία

 

53)Μανουράς Ιωάννης Σταύρου

 

54)Μανουράς Ευγένιος Ζαχαρία

 

55)Μανουράς Μενέλαος Μιχαήλ

 

56)Μανουράς Νικόλαος Γεωργίου

 

57)Μανουράς Βασίλειος Σταύρου

 

58)Μανουράς Ιωάννης Ζαχαρία

 

59)Μαυρογιάννης Εμμανουήλ Ιωάννη

 

60)Μαυρόκωστας Βασίλειος Μιχαήλ

 

61)Ξετρύπης Εμμανουήλ Ιωάννη

 

62)Ξημέρης Ιωάννης Εμμανουήλ

 

63)Ξυλούρης Βασίλειος Κωνσταντίνου

 

64)Ξυλούρης Ιωάννης Βασιλείου

 

65)Ξυλούρης Στέφανος Εμμανουήλ

 

66)Ξυλούρης Κωνσταντίνος Γεωργίου

 

67)Ξυλούρης Ιωάννης Νικολάου

 

68)Ξυλούρης Ανδρέας Μιχαήλ

 

69)Ξυλούρης Εμμανουήλ Ιωάννη

 

70)Ξυλούρης Ιωάννης Κωνσταντίνου

 

71)Παπαδιός Γεώργιος Μιχαήλ

 

72)Παπαδιός Στυλιανός Ανδρέα

 

73)Παπαδιός Ιωάννης Στυλιανού

 

74)Παπαδιός Εμμανουήλ Στυλιανού

 

75)Παπαδιός Εμμανουήλ Μιχαήλ

 

76)Παπαδιός Νικόλαος Ανδρέα

 

77)Πασπαράκης Δημήτριος Ιωάννη

 

78)Πασπαράκη Ευαγγελία Ιωάννη

 

79)Πατάρης Δημήτριος Γεωργίου

 

80)Πατραμάνης Εμμανουήλ Νικολάου

 

81)Πατραμάνη Ελένη Γεωργίου

 

82)Πετροκόπος Κωνσταντίνος Νικολάου

 

83)Πλεύρης Γεώργιος Μιχαήλ

 

84)Σαλούστρος Εμμανουήλ Χαράλαμπου

 

85)Σαλούστρος Αρίστος Ζαχαρία

 

86)Σαλούστρος Εμμανουήλ Ιωάννη

 

87)Σαλούστρου Αικατερίνη Ιωάννη

 

88)Σαλούστρου Ειρήνη Αναστασίου

 

89)Σαλούστρος Βασίλειος Δημητρίου

 

90)Σαλούστρος Αλκιβιάδης Δημητρίου

 

91)Σκουλάς Γεώργιος Βασιλείου

 

92)Σκουλάς Γεώργιος Αθανασίου

 

93)Σκουλάς Νικόλαος Κωνσταντίνου

 

94)Σκουλάς Αθανάσιος Γεωργίου

 

95)Σκουλάς Κωνσταντίνος Γεωργίου

 

96)Σκουλά Όλγα Εμμανουήλ

 

97)Σκουλά Ανδρονίκη Μιχαήλ

 

98)Σκουλάς Εμμανουήλ Μιχαήλ

 

99)Σκουλάς Χαράλαμπος Ιωάννη

 

100)Σκουλάς Μύρων Γεωργίου

 

101)Σκουλάς Χαράλαμπος Γεωργίου

 

102)Σκουλάς Κωνσταντίνος Ιωάννη

 

103)Σκουλάς Μιχαήλ Χαραλάμπη

 

104)Σκουλάς Ευάγγελος Κωνσταντίνου

 

105)Σμπώκος  Γεώργιος Εμμανουήλ

 

106)Σμπώκος Θεόδωρος Εμμανουήλ

 

107)Σμπώκος Κωνσταντίνος Βασιλείου 

 

108)Σουλτάτος Μιχαήλ Γεωργίου

 

109)Σπαχής Ιωάννης Βασιλείου

 

110)Σπαχή Αφροδίτη Κωνσταντίνου

 

111)Σπιθούρης Ελευθέριος Ανδρέα

 

112)Σπιθούρης Γεώργιος Αντωνίου

 

113)Σταυρακάκης Κωνσταντίνος Σπυρίδωνος

 

114)Σταυρακάκης Ιωάννης Ιωσήφ

 

115)Σταυρακάκης Γεώργιος Κωνσταντίνου

 

116)Σταυρακάκης Ιωάννης Κωνσταντίνου

 

117)Τουπής Χαράλαμπος Εμμανουήλ

 

118)Τουπής Εμμανουήλ Αναστασίου

 

119)Φασουλάς Εμμανουήλ Γεωργίου

 

120)Χαιρέτης Εμμανουήλ Αναστασίου

 

121)Χαιρέτης Κωνσταντίνος Γεωργίου

 

122)Χαχλιούτης Κωνσταντίνος Γεωργίου