Του Γεωργίου Σκουλά

Φωτογραφία:Κώσταρος (Κώστας) Βολουδάκης-Αρχηγός επαρχίας Αποκορώνου

.

Ο ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΣ ΜΟΥ. Και ήντα δε μου χει πει!
Ζόρικος ο μπάρμπας ο Κωστής. Δεν τα καθάριζε τα αυγά…
Καμιά φορά εκεί που είμαι σκυμμένος, με τους μεγενθυτικούς φακούς μου, μου φαίνεται σαν να ξεπηδάει αγριεμένος μέσα από τις σελίδες
!
-Ήντα μπρε ανήψο κάνεις…
-Καλά,καλά μπάρμπα Κωστή, μα μου βάλετε πολλά δύσκολα! Όπου να ναι θα μου καινοθούνε…
-Δε μας έδωκες μπρε το λόγο σου…
-Σας τον έδωκα…σας τον έδωκα…
-Ιστορία δεν ήθελες! Την αλήθεια δεν ήθελες να μάθεις! Εδά θα σε δω εγώ ανέ πιάνει ο …………Και δε σου έχομε πει μπρε ανήψο ότι όποιος σε πειράξει θα νέχει να κάμει με του λόγου μας. Εμείς μπρε θα του απαντήσωμε.
– Ε άμα είναι έτσα…

ΕΚΘΕΣΗ ΠΑΝΟΥ ΚΟΡΩΝΑΙΟΥ
Μάχη της 23 Απριλίου, κερδιθείσα κατά του Ομέρ πασά.
Ο αγών γίνεται ήδη κατά του περιφήμου στρατηγού της Τουρκίας Ομέρ πασά. Παρήλθεν μην από της αφίξεώς του· απανταχού της Κρήτης διεσαλπίζοτο αι ετοιμασίαι του· και αληθώ, και στρατόν πολύν συνέλεγε, και νέα μέτρα ελάμβανεν· ορίσας μισθόν 160 γροσίων, κατέττατεν υπό την σημαίαν του και διά της βίας, όπου ο λόγος δεν έπειθε, πάντας τους δυνάμενους να φέρωσιν όπλα. Τας αποθήκας επλήρωσε παντός είδους αναγκαίων, Τέλος, συλλέξας είκοσι χιλιάδας περίπου στρατόν εξεστράτευσε κατά των Σφακιών.
Αλλά και οι ημέτεροι δεν υστέρησαν του εχθρού. Πλην ούτοι πολλών δεν είχον χρείαν· οι μεν στρατιώται ήσαν έτοιμοι πάντες· έκαστος κάτοικος και εθελοντής φέρει το όπλον του· αποθηκών ανάγκην δεν είχον· έκαστος στρατιώτης φέρει εν σακκίδιον επί της ράχεως, φέρον όλα τα χρειώδη, πολλάκις ίσα το μηδένι· αι τροφαί είναι πρόχειροι· κρέας, όπου ευρεθή και αν ευρεθή· τα χόρτα είναι άφθονα· ο άρτος διανέμεται άπαξ της εβδομάδος. 
Η Κυβέρνησις και η συνέλευσις πράττουν παν το δυνατόν, όπως αναπληρώσωσι τας ελλείψεις, και εθέρμανον έτι μάλλον διά τη, δραστηριότητος των τον ήδη πεπυρακτομένον ζήλον των κατοίκων. Η πάλη ήτο περί των όλων, και παρεκτός του πατριωτισμού προσετίθετο, αν ήτο δυνατόν να προστεθή τι, και είδος τι φιλοτιμίας να νικηθή ο μέγας στρατηγός της Τουρκίας, εις ον ανετέθησαν άπασαι αι ελπίδες αυτής.
Το σχέδιον του εχθρού ήτο να προσβάλη όλην ημών την γραμμήν, διά να εισβάλη εις Σφακιά, είτε εκ μίας οδού είτε εκ περισσοτέρων. Ιδού η θέσις αμφοτέρων των εχθρικών στρατοπέδων. Ο εχθρός έλαβεν ως βάσιν των εργασιών του (sa based operations) την γραμμήν από Βρύσαις Αποκορώνων μέχρι του χωρίου Επισκοπής, της Ρεθύμνης, ήτοι γραμμήν τριών ωρών περίπου και έθεσε τον στρατόν του εις τα δύο άκρα, αφίνων τοιουτοτρόπως κενόν εκ μιας και ημισσείας ώρας τουλάχιστον μεταξύ των δύο στρατευμάτων του. Σκοπός δε αυτού, ήτο να ειβάλη είτε εκ Κράπης των Αποκορώνων, είτε εκ Γωνιών ανατολικώτερον.
Ημείς εμέλλομεν να διατάξωμεν τα του στρατού μας σχετικώς προς τας του εχθρού διατάξεις. Επομένως εσχηματίσαμεν γραμμήν υπερασπίσεως από Κράπης μέχρι Ασφεδαμέ, διερχομένην από τα στενωπά και τα όρη…Αγόρη Συκιάς.
Ταύτα είπον διά την κατανόησιν του γενικού σχεδίου· ήδη περιορίζομαι να περιγράψω τα της δευτέρας θέσεως, ης η υπεράσπισις ανετέθη ιδίως εις το τμήμα της Ρεθύμνης. Σημειωτέον όμως, ότι τοιούτος ζήλος και σύμπνοια υπήρχε μεταξύ όλων των αρχηγών και μεταξύ των διαφόρων σωμάτων, ώστε άπαντες έτρεχον, όπου η ανάγκη επαρουσιάζετο. Τούτο θέλει καταδειχθή σαφέστερον κατά την διήγησιν.
Είπον εις προγενεστέρας μου εκθέσεις, ότι μεταβάς εις Μυλοπόταμον προς τον σκοπόν να φέρωμεν αντιπερισπασμόν εις τα σχέδια του εχθρού, εδώκαμεν την μάχην του Σωρού ή Τυλίσσου. Ακολούθως πληροφορηθείς την συγκέντρωσιν του εχθρού ενταύθα, μετέβην όπου η ανάγκη· ήδη ητοιμαζόμεθα δι’ Αμάριον οτε επληροφορήθημεν την 21, ότι ο εχθρός εστρατοπέδευσεν εις Επισκοπήν της Ρεθύμνης. Διά να προχωρήση ο εχθρός εις Γωνιές, έπρεπε να κυριεύση την Αργυρούπολιν με το επικείμενον όρος Αζώνα.
Τω όντι αμέσως την αυτήν ημέραν 21 προσέβαλε τους ημετέρους ολιγίστους όντας. Κατ’ αρχάς και μόλις περί τους διακοσίους αριθμούντας κατά το τέλος της μάχης, και ηνάγκασεν αυτούς, μετά γενναίαν αντίστασιν, εφ’ όλης της ημέρας, να εγκαταλείψωσι την θέσιν ταύτην και να αποσυρθώσιν εις Αρολίθι. Περί της μάχης ταύτης, εις ην διέπρεψεν ο οπλαρχηγός του αγίου Βασιλείου Πόλος Σαββάκης, εγένετο ιδιαιτέρα έκθεσις.
Αν και ο εχθρός εκυρίευσεν την θέσιν ταύτην, μ’ όλα ταύτα ολίγον έμελλε να τω χρησιμεύση, ως θέλομεν ιδεί κατωτέρω, επειδή η γραμμή της βάσεως των εργασιών του, επεκτεινομένη από Αζώνα μέχρι Βρυσών, ως είπον, ήτο πολύ μεγάλη, και εάν είχομεν ολίγον τακτικόν στρατόν και μέσα τίνα περισσότερα ηθέλαμεν κάμει αυτόν να μεταμεληθή διά την ολιγωρίαν ταύτην. Μετά τας διατάξεις ταύτας περιεμένομεν.
Την 23 ο εχθρός προσέβαλεν απάσας τας θέσεις μας· αλλά με όλας τας μεγάλας δυνάμεις του απεκρούσθη ευκόλως πανταχόθεν· περιγράφω την εις το μέρος μας γενομένην επίθεσιν. Περί την μεσημβρίαν σώμα ατάκτων, εκ 500 ανδρών περίπου, εισέβαλεν εις την δίοδον, την οποίαν εφυλάττομεν ημείς και επροχώρησεν αρκούντως· αμέσως οι ημέτεροι υπό τον οπλαρχηγόν Πόλον Σαββάκην, παρακολουθούμενον και υπό των αποσπασμάτων των εθελοντών των διοικουμένων υπό του Μ. Φλέσσα και του επιλοχίου Αντωνίου Πασπαράκη, έδραμον εις συνάντησιν του εχθρού από τα έμπροσθεν, έτεροι δε υπό τον ανθυπολοχαγόν του πυροβολικού κ. Κωνστ. Σμολένσκην, επέμφησαν να προσβάλωσι τον εχθρόν κατά την αριστεράν πλευράν του.
Ο καπετάν Κώστας Παύλου διηυθύνθη προς το κέντρον μετά του άλλου οπλαρχηγού του Αγίου Βασιλείου Κ. Μαρινάκη και καπετάν Κωστή Τσελεπάκη. Συνάμα δε οι εις τας Γωνιές και Μυριοκέφαλα ευρισκόμενοι ημέτεροι Σφακιανοί και Ρεθύμνιοι, υπό τους οπλαρχηγούς Βουρβουχάκην και άλλους Καλλικρατιανούς και υπό τον εξ Ασφένδου Μανούσον Μπολιτάκην, έδραμον και αυτοί εις την μάχην, καθώς ο εκ Καλλικράτους καπετάν Μπουγιουκλάκης, και ο οπλαρχηγός Ρεθύμνης κ. Φασουλογιάννης.
Μετά την έντονον και ταυτόχρονον ταύτην προσβολήν οι εχθροί δεν εβράδυναν να τραπώσιν εις φυγήν, και καταδιώχθησαν μέχρι του όρους Αζώνος, όπου, λαβόντες επικουρίας εσταμάτησαν προς στιγμήν. Αλλ’ η βαθμιαία αύξησις των ημετέρων και αι επικουρίαι, τας οποίας επέμψαμεν εις το δεξιόν υπό τον εξ Ελευσίνος καπετάν Αδάμ, ηνάγκασαν τον εχθρόν να εγκαταλείψη και αυτάς τας θέσεις του, και να καταφύγη εις το όρος Αζώνα, του oποίου αι κορυφαί άπασαι ήσαν κατειλημμέναι υπό πολυαρίθμου τακτικού στρατού.
Η μάχη εξηκολούθησεν ούτω μέχρι της εσπέρας, και αν πολλάκις ο εχθρός εδοκίμασε να καταβή του όρους, δεν ηδυνήθη, και ούτων η νυξ διέλυσε τους μαχόμενους. Αρκούσαν βοήθειαν έδωκεν εις ημάς και το εις όρος Αγόρι της Συκιάς ευρισκόμενον σώμα υπό τον αρχηγόν Παύλον Μωράκην και άλλους οπλαρχηγούς, διότι η εμφάνισις των εις το αριστερόν πλευρόν του εχθρού εφόβησεν αυτόν. Εις την μάχην ταύτην παρευρέθη και ο οπλαρχηγός Στ. Βαρδάκης και οι καπετανέοι Μανόλης Δριμάκης και Κωνσταντής Βαγιονής, όστις, και επληγώθη, και ο Νικόλαος Αλεξίου, οίτινες προσέβαλον τον εχθρόν από το δεξιόν άκρον.
Οι λαβόντες μέρος εις την μάχην εκ των ημετέρων ήσαν περί τους 800, έτεροι δε τόσοι έμενον τοποθετημένοι εις τας αρμοδίας θέσεις. Οι εχθροί, τοποθετημένοι εις Επισκοπήν, Αργυρούπολιν και Αζώνα ήσαν περί τους 8.000. Εστρατήγη δε αυτός ούτος ο Ομέρ πασάς. Ουδείς εφονεύθη εκ των ημετέρων, επληγώθησαν δε τέσσαρες, μεταξύ των οποίων βαρέως ο καπετάν Αναγνώστης Θεοδωράκης από Ροδάκινον και ο σημαιοφόρος του καπετάν Κώστας Παύλου, Γεώργιος Κρόκος εκ Μεσσηνίας. Εξ ακριβεστέρων πληροφοριών, ας ελάβομεν ακολούθως εβεβαιώθημεν, ότι εφονεύθησαν και επληγώθησαν εκ τρων εχθρών περί τους 200.
Μετά την αποτυχίαν του ταύτην ο εχθρός, την επιούσαν εγκατέλειψε το τε όρος Αζώνα και την Αργυρούπολιν και Επισκοπήν, και πλησιάσας εις την παραλίαν, υπό την υπεράσπισιν των πλοίων του, μένειν εκεί εστρατοπεδευμένος μέχρι της σήμερον.
Αρολίθι, την 30 Απριλίου 1867.
Ο γενικός Αρχηγός Ρεθύμνης
Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ.

ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΚΡΗΤΗ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΟΜΕΡ ΠΑΣΑ
(ΈΚΘΕΣΗ Χ. ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ)
Μη δυνηθείσα τέλος πάντων η Τουρκική κυβέρνησις να καταβάλη την εν Κρήτη δίκαιαν επανάστασιν των Ελλήνων, ήτις μάλιστα εσχάτως έλαβε πλειοτέραν έντασιν, εξαπέστειλε προ τινός καιρού εις την νήσον ταύτην και τον πρώτιστον στρατηγόν αυτής. Ο διαβόητος τούτος εξωμότης και Χριστιανομάχος Ομέρ πασάς, αφού επί τινας ημέρας ενήργησε την διά λόγου υποταγήν της Κρήτης, και απέτυχεν εντελώς, διέταξεν εν πρώτοις την κατά το μέγα Σάββατον γενόμενην εκδρομήν κατά των εν τη επαρχία του Αγίου Βασιλείου δυστυχών οικογενειών, καταισχυνθής δε εκ τούτου, ως καταδιωχθέντων αισχρώς των αγρίων ορδών του υπό των κατοίκων, βοηθουμένων υπό των υπ’ εμέ εθελοντών απεφάσισε να εκστρατεύση κατά των ανδρείων Σφακιωτών.
Την 20 λοιπόν του λήξαντος μηνός συνέστησε δύο μεγάλα στρατόπεδα, το εν Βρύσαις (θέση εν τη επαρχία Αποκορώνου) και το εν Δράμια (χωρίο της αυτής επαρχίας). Εκ της τελευταίας θέσεως ταύτης εν πρώτοις εξεστράτευσε κατά των παρακειμένων χωρίων της επαρχίας Ρεθύμνης, από Επισκοπής μέχρι Αργυρουπόλεως, αφού δε διήρπασε παν ό,τι εύρεν εντός των οικιών και εντός των οπών της γης, κατέσφαξεν ανιλεώς τους μη δυνηθέντας να αναχωρήσωσιν ασθενείς, γέροντας και γραίας, είτα δε κατέκαυσε και κατέστρεψεν άπαντα τα εν τη κοιλάδι της Αργυρουπόλεως κείμενα χωρία, δέκα περίπου τον αριθμόν, ιδίως δε την Αργυρούπολιν, ωραίαν κωμόπολιν, παρά το όρος Αζώνα.
Ταύτην μετ’ ολίγας ημέρας επισκεφθείς, κατελήφθην υπό φρίκης, διότι, προς ταις άλλαις καταστροφαίς και βεβηλώσεσιν, ας έπραξαν οι βάρβαροι, είδον ανωρυγμένους όλους τους εν τοις ιερείς ναοίς κειμένους τάφους, τα δε οστά των τεθνεώτων διεσκορπισμένα ένθεν κα κείθεν.
Τη 23 του αυτού μηνός, ήτοι κατά την ημέραν του αγίου Γεωργίου, ο εχθρός, θέλων να καταλάβη τας εισόδους των Σφακίων εξώρμησε δυτικώς μεν ήτοι εκ Βρυσών, ίνα καταλάβη την Κράπην, στενόν δασώδες, δι’ ου εισέρχονται εις Ασκύφον, και ταυτοχρόνως ανατολικώς, εκ του χωρίου Δράμια, ίνα καταλάβη τον Καλλικράτην, όρος και χωρίον Σφακίων δι’ ων καταλαμβάνεται η επαρχία αύτη.
Οι δε ημέτεροι, προ ημερών είχον συστήσει δύο στρατόπεδα, το μεν εν Δίσκω, δάσει έμπροσθεν του Ασκύφου και πλησίον της Κράπης, το δε έτερον εις Αγόρι Συκιαίς, όρει επικειμένω τω το ειρημένω χωρίο Δράμια. Αλλ’ εις αμφότερα τα ειρημένα μέρη απέτυχε, καταδιωχθείς υπό των ημετέρων μέχρι του στρατοπέδου αυτού.
Αλλ’ ει και το ημέτερον στρατόπεδον, ήτοι το εν Αγόρι, μόλις κατ’ εκείνην την ημέραν συνεστήθη, διότι πρότερον κατήχετο μόνον υπό του αρχηγού Π. Μοράκη μετά διακοσίων περίπου εγχωρίων, άμα φθάσαντες και ίδομεν μαχομένους τους ημετέρους υπό τον συνταγματάρχην Π. Κορωναίον, εδράμαμεν προς βοήθειαν αυτών· και από μεν του σώματός μου, ο υπ’ εμέ υπολοχαγός κ. Θ. Σαράτσογλους μετά τινών εθελοντών και μεθ’ ενός σαλπιγκτού, εκ δε των Κρητών, οι οπλαρχηγοί Α. Καβρός, Ρούσος, Κουντουράκης,Μητράκης, Μανούσος, Μπολιωτάκης μετά των υπ’ αυτούς. Οι δε οπλαρχηγοί Α. Γογονής και Μ. Μυλωνάκης είχον καταλάβει απέναντι της Αργυρουπόλεως θέσιν και ηνόχλουν τον εχθρόν. Άπαντες δε ούτοι μακρόθεν εν πρώτοις πυροβολήσαντες, ηγούντος και του ημετέρου σαλπιγκτού, τους μεν ημετέρους ενεθάρρυναν, τους δε εχθρούς, κατέπληξαν, ως αγνοούντων αυτών την ημετέραν άφιξιν.
Εν τούτοις αι δυστυχείς οικογένειαι, καταπληχθείσαι εκ των παρά του πολιτισμένου εξομότου Ομέρ πασά γενομένων καταστροφών, κατέφυγον εις τα παρακείμενα όρη, τα πέριξ των Σφακίων, ήτοι από της Κράπης μέχρι του Καλλικράτους, και εκεί διέμενον άστεγοι και εκτεθειμέναι εις την επιρροήν της ατμόσφαιρας. Ενόσω δε ο καιρός ήτον εύδιος, και μόνον η δρόσος του έαρος πρωΐ και εσπέρας εψύχρανε τα τρυφερά μέλη αυτών, καίτοι μένουσαι επί πολύ άσιτοι, διότι δεν έζων, ειμή δι’ ολίγου γάλακτος ή τυρού, και ενίοτε κρέατος, ολίγον υπέφερον.
Τη 20 όμως του λήξαντος μηνός από πρωΐας ήρχισεν ο ουρανός να καλύπτηται υπό μελανών νεφών, βροχή δε ως χιών μετά σφοδρού ανέμου έπιπτεν ακαταπαύστως. Εν πρώτοις άπαντες εξελάβομεν τούτο, ως βροχήν έαρος, και ανεμένομεν ημείς μεν εν τω στρατοπέδω του Αγόρι της Συκιάς, αι δε οικογένειαι, εις τα παρακείμενα όρη. Αλλά μετ’ ολίγον, προχωρούσης της ημέρας η βροχή και ο άνεμος ηύξανον· παρευθύς δε ο ορίζων εκαλύφθη υπό καταιγίδος. Τότε απεφασίσθη η κατάβασις πάντων ημών εις το παρακείμενον χωρίον Άνω Γωνιάν. Εγώ όμως μετά του σώματός μου ανεχώρησα τελευταίος νομίζων τούτο ως βροχήν ανοίξεως, ήτις έμελε να παύση όσον ούπω· μετ’ ολίγον όμως ανεχώρησας και μέχρις ου καταβώ εις το ειρημένον χωρίον Γωνίαν, απέχον δύο περίπου ώρας, όχι μόνον είδον ότι άπαντες ήμεθα καταβεβρεγμένοι, αλλ’ εκ του υπερβολικού ψύχους και σχεδόν ασθενείς.
Eν τω ειρημένω χωρίω Γωνιές διαμένοντες εβλέπομεν ακαταπαύστως ερχόμενα εκ των ορέων πλήθος γυναικοπαίδων, σχεδόν όλων ημιθανών. Ήτο δε σπαραξικάρδιον το θέαμα, να βλέπη τις μητέρας έχουσας θυλάζοντα βρέφη εις τας αγκάλας των και άλλας μικρά παιδία κρατούσας μετά των ψυχραμένων χειρών των. Άπαντες εδράμομεν, προς βοήθειαν των δυστυχών τούτων όντων, ανάπτοντες πυράς και θερμαίνοντες τα καταψυχραμένα μέλη αυτών. Ο δε παρ’ ημίν αντιπρόσωπος της Κρήτης κ. Παρθένιος Κελαϊδής διεκρίθη κατά την περίστασιν ταύτην επί φιλανθρωπία· διότι και αυτοπροσώπως και διά πολλών μέσων συνέδραμε τους δυστυχείς τούτους ανθρώπους.
Εν τούτοις η βροχή και ο εξ ανατολών πνέων σφοδρός άνεμος, καλούμενος Γρεγολεβάντης, όστις είναι ψυχρότητος εν Κρήτη μετεβλήθησαν εις σφοδρόν χειμώνα, διαρκέσαντα επί τρεις ημέρας και νύκτας. Ακαταπαύστως δε εμανθάνομεν των επί των ορέων διαμενουσών οικογενειών τον θάνατον. Μετά την παύσιν όμως του χειμώνος ήρχισαν να καταβαίνωσι πολλοί των διασωθέντων επί των ορέων, εξ ων εμάθομεν τον θάνατον απείρων παίδων, γυναικών και ανδρών· ιδίως δε οι παθόντες ήσαν νήπια και γέροντες αμφοτέρων των γενών.
Εξετάσαντες δε τους διασωθέντας, εμάθομεν πολλά αξιοδάκρυτα συμβάντα, ότι δηλαδή η του δείνος και δείνος γυνή, έγκυος ούσα, και θέλουσα να προφυλάξωσι τα τέκνα αυτών εκ του θανάτου, απόντων των συζύγων αυτών εν εκστρατεία, έλαβον τούτα εν ταις αγκάλαις και μετ’ αυτών ευρέθησαν αποθαμέναι. Πατέρες, προσπαθούντες να ανάψωσι πυράς και να θερμάνωσι τα τέκνα και τας συζύγους των, ευρέθησαν αποθαμένοι· τέκνα θέλοντα να μεταφέρωσι τους γηραιούς γονείς και βαστάζοντες αυτούς επί των ώμων των, ευρέθησαν αποθαμένοι μετ’ αυτών· ολόκληραι οικογένειαι ευρέθησαν εις τας προς τα χωρία αγούσας οδούς, οι μεν αποθαμένοι, οι δε ημιθανείς.
Ενί λόγω τοιαύται και τοσαύται τραγικαί σκηναί υπήρξαν επί των ειρημένων ορέων ως εκ του αιφνιδίου και απροβλέπτου τούτου χειμώνος, ώστε το επ’ εμοί αδυνατώ να περιγράψω αυτός· διότι και το αίσθημα της λύπης και η αδυναμία του καλάμου μου με καθιστώσιν αδύνατον ως προς τούτο. Λέγω δε μόνον ότι όσα δυστυχήματα είδομεν ιδίοις όμμασι καταντώσιν απίστευτα και απερίγραπτα. Ενταύθα επισυνάπτω και κατάλογον ονομαστικόν των τεθνεώτων επί των ειρημένων ορέων, αλλά μόνον επί εκτάσεως χώρου δύο ωρών, όστις συνετάχθη επιμελεία και δαπάνη του κ. Παρθενίου Κελαϊδή, και όστις επιφυλάττεται να δημοσιεύση κατόπιν, άμα δυνηθή, και τα ονόματα των αλλαχού θυμάτων.
Ταύτα δε πάντα οφείλονται εις την θηριώδη και αγρίαν ψυχήν του εξομώτου τούτου Ομέρ πασά, όστις υπεσχέθη, ως επληροφορήθημεν, ότι εντός μικρού χρονικού διαστήματος θα υποτάξη την Κρήτην. Αλλ’ εκ των εξιστορηθέντων και εκ των μετά ταύτα έργων αυτού αποδεικνύεται τρανώς, ότι ουδέν άλλο έπραξεν ειμή σφαγάς ασθενών, γερόντων και παίδων, καταστροφάς χωρίων ολοκλήρων, ανορύξεις τάφων, βεβηλώσεις ιερών ναών, και εξυβρίσεις των οστών των τεθνεώτων. Όπερ δε προξενεί μεγίστην φρίκην, και είναι πραγματικώς σπαραξικάρδιον, είναι η εξής βάρβαρος πράξις.
Προ τριών περίπου μηνών εν τη Αργυρουπόλει απέθανεν ο ιερεύς Ζαχαρίας και μετ’ αυτόν ο ιατρός Ευστάθιος Μανολουδάκης, αμφότεροι ταφέντες εντός του ιερού ναού· τα σώματα αυτών , μη όντα εισέτι καταλυμένα, οι βάρβαροι εξέβαλον εκ των τάφων, αφού παντοίω τρόπω εβεβήλωσαν, κατεσπάραξαν και διεσκόρπισαν αυτά ένθεν κακείθεν. Ο δυστυχής πατήρ του ιατρού Μανολουδάκη, μαθών το λυπηρόν περιστατικόν τούτο του υιού του, μάλλον ελυπήθη ή τον σκληρόν θάνατον αυτού.
Μετά την κατάπαυσιν του χειμώνος επανήλθομεν εις το στρατόπεδον ημών· αλλά κατελάβομεν θέσεις, μη απεχούσας ειμή δύο μίλια μακράν του εχθρού, ήτοι επί του όρους Αγόρι Βασίλι Λαγγώ, του εχθρού εστρατοπεδευμένου εις το παρά την παραλίαν χωρίον Δράμια. Διότι και ο στρατός αυτού, υποστάς πολλάς ζημίας εκ του χειμώνος, είχεν εγκαταλείωει την άνωθεν της Αργυρουπόλεως θέσιν του, ήτοι το όρος Αζώνα. Εν τη ημετέρα θέσει Αγόρι (όρος, κατά την κρητικήν διάλεκτον) διεμείναμεν από τις 28 του λήξαντος μηνός μέχρι της 4 του παρόντος. Εν τω χρονικώ τούτω διαστήματι πολλάκις ο εχθρός απέζευξε το στρατόπεδον του και πάλιν εγκαθίδρυσεν αυτό.
Ιδίως δε τη πρώτη Μαΐου, διήλθεν ενώπιον ημών, τοποθετημένων όντων επί των οχυρωτέρων μερών της θέσεως μας, αλλά μη τολμών να μας προσβάλη. Μετα δύο ημέρας πάλιν διέλυσεν εν μέρει το στρατόπεδον του, απεβίβασε μέρος της αποσκευής εκ των ελλιμενισθέντων εκεί ατμοπλοίων και εξαπέστειλε μέρος του στρατού εις Χανία. Σήμερον δε 4 του παρόντος μηνός, από πρωΐας διέλυσε το στρατόπεδον του, επιβίβασεν όλην την αποσκευήν του εις το εκεί ελλιμενισθέν ατμόπλοιον, και καταλιπών την θέσιν του διηυθύνθη εις Ρέθυμνον· ημείς δε ευθύς εγκατελείψαμεν τας οχυράς θέσεις μας και κατέβημεν εις τα παρακείμενα χωρία Κουρνοπατήματα· μέχρι δε της στιγμής ταύτης, καθ’ ην γράφω, αγνοούμεν τας προθέσεις του εχθρού αλλ’ εκ πληροφοριών εικάζομεν, ότι η εις την επαρχίαν του Μυραμπέλου εσχάτως γενομένη αποβίβασις πολλών εθελοντών, μετά πολλών όπλων και πολεμοφοδίων, και η ως εκ τούτου αναστάτωσις των ανατολικών επαρχιών, πιθανόν να ήναι η αιτία της αφ’ημών αναχωρήσεως του εχθρού.
Ημείς δ’ επί του παρόντος μένομεν εις τας θέσεις μας, καίτοι υποφέροντες εκ των τροφών· διότι προ δέκα και πέντε ημερών τρεφόμεθα διά ξηρού μόνον κρέατος, ημισείας οκάς καθ’ εκάστην, και τούτου άνευ άλατος. Και όμως άπαντες προτιθέμεθα να πορευθώμεν κατόπιν του εχθρού, ο μεν οπλαρχηγός Παυλής Α. Μοράκης μετ’ άλλων καπεταναίων και των εγχωρίων προς Μυλοπόταμον, εγώ δε διά της παραλίας του Αγίου Βασιλείου εις τας ανατολικάς επαρχίας.
Εν στρατοπέδω Αγόρι, Βασαίλι Λαγγώ, επαρχίας Αποκωρώνου, τη 4 Μαΐου 1867.
Χ..ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ. Συνταγματάρχης.
*Ιδού ο κατάλογος των τεθνεώτων εκ του χειμώνος Κρητών γυναικοπαίδων.
Αποκορώνου.
Του Μανόλι Μπομπολάκη η σύζυγος, Μαρία Ζουμπουλοπούλου, του Αμπαδιωτοπούλου 2 αδέλφια, του Γεωργίου Χριστιανάκη 1 παιδί αρσενικόν, του Γεωργίου Βανταράκι η σύζυγος και η κόρη, του Ιωάννου Κρασαδάκη 2 κορίτζια, ο Ιωάννης Κουγιωψής και 1 παιδί αρσενικόν, του Μιχαήλ Βονταράκι 1 κορίτζι, του Νικηφόρου η σύζυγος και 1 κόρη, του Ιωάννου Γηπαράκι 1 παιδί αρσενικόν, η Ευγενία Φοροπούλα και 1 κόρη, η Αργυρή Μανοσοπούλου και η κόρη της.
Ρεθύμνου.
Του Μαραβέλια η σύζυγος, η Παρασκευή Τουμπαναροπούλου, η Δέσποινα Ζαμπετοπούλου, του Μάρκου Κονταζάνι 1 παιδί αρσενικόν, ο Ιωάν. Καλορομιώτης, ο Γεώρ. Μαμουνάκης, του Μανούσου Παπουλάκι 1 παιδί αρσενικόν, ο Σταμ. Μαραγγουδάκης, η Ζαμπιά Χαρικαδοπούλου, του Σπυρίδωνος Κονταξάκη η σύζυγος και έγκυος ούσα και μία κόρη, του Μανόλη Μαντζοράκη η σύζυγος και μία κόρη, η Ελένη Σαρασοπούλου, ο Ευγένιος ιερομόναχος, ο Γερ. Κολαψιανός, του Μανόλη Μπεζαριάνου η σύζυγος, έγκυος και μία κόρη της και 1 αρσενικό παιδί, του Αντωνίου Φρεντζιωκάκη 1 κορίτσι, του Χάρ. Ντουλίσκου η σύζυγος, του Μανόλη Μπεζαριανού η μήτηρ, του Μανόλη Τζουκνάκη 1 αρσενικόν παιδί, του Αντώνι Τζαγκαράκι 1 παιδί αρσενικόν, του Ιωάν. Μανουκαράκη 1 κορίτζι, του Ιωάν. Παπαδάκη η σύζυγος, του Κυριάκου Χαρικαδάκι 1 παιδί αρσενικόν, ο Γεωρ. Παπαδομανολάκης, του Μανουσάκη η σύζυγος, ο Ιωάν. Πατερούλιας, η Ελένη Μέντζενα, του Λευθέρι Αγγελουδάκι εν παιδί αρσενικόν.

ΕΚΘΕΣΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΘΗΝΩΝ.

5. ΜΑΪΟΥ 1867.
   Μετά την διπλήν και πλήρη αποτυχίαν της 23 Απριλίου του μεν Μεχμέτ πασά εις την Κράπην, του δε Ομέρ πασά εις τον Καλλικράτην, ουδεμίαν νεωτέραν προσβολήν επεχείρησεν ο οθωμανός.
   Κατά τας τελευταίας ειδήσεις ο Ομέρ πασάς ανεχώρησε πανστρατιά εις Ρέθυμνον. Τοιουτοτρόπως η πρώτη αυτή εκστρατεία, η προ 22 ημερών εκ Χανίων κατά των Σφακίων επιχειρηθείσα δύναται ήδη να θεωρηθή συμπεπληρωμένη και εντελώς αποτυχούσα· βεβαιούται δε ότι, αν δεν λάβη νέας και μεγάλας επικουρίας, δεν θέλει διακινδυνεύσει νέαν επίθεσιν.
   Ιδού δε η ανακεφαλαίωσις των όσα από της αφίξεως του Ομέρ πασά εις Κρήτην, ήτοι κατά το διάστημα των τελευταίων 36 ημερών έλαβον χώραν.
   Οι μεν χριστιανοί από της εις Κρήτην αφίξεως του στρατάρχου Ομέρ εκέρδισαν τας εξής πέντε νίκας.
   1)Την 6 Απριλίου εις Αποκόρωνα αρχηγούντων των Κώνστα Βολουδάκη (γέροντος Κωσταρού), του Μαθιού και άλλων, καθ’ ήν υπέρ τους 200 οθωμανούς εφονεύθησαν.
   2)Την 7 Απριλίου εν Τηλίσσω του Ηρακλείου, αρχηγούντων των Κόρακα, Κορωναίου, Πετροπουλάκη και άλλων, καθ’ ήν υπέρ τους 330 Τούρκους εφονεύθησαν.
   3)Την 17 και 18 Απριλίου εις Κεραμιά πλησίον των Χανίων αρχηγούντων του Κριάρη και του Χ. Μιχάλη καθ’ ήν υπέρ τους 60 Τούρκους εφονεύθησαν.
   4)Την 23 Απριλίου παρά τα στενά της Κράπης ηττηθείς ο Μεχμέτ πασάς μετά πέντε χιλιάδων στρατού ετράπη εις άτακτον φυγήν, αφήσας εις το πεδίον της μάχης τινάς νεκρούς του και καταδιωχθείς υπό των επαναστατών μέχρι των σκηνών του, όπου εκ των χριστιανών μόνον 15 εφονεύθησαν και επληγώθησαν.
   5)Κατά την αυτήν ημέρα, μνήμην του μεγάλου μάρτυρος Γεωργίου, παρά το χωρίον Αργυρόπολιν προ των στενών του Καλλικράτους, αρχηγούντος του Ομέρ πασά, ο στρατός αυτού γενναίως απεκρούσθη μετά μεγάλης ζημίας και επί μίαν ώραν κατεδιώχθη υπό των επαναστατών. Εις την μάχην ταύτην εφονεύθησαν πολλοί, μετεκομίσθησαν δε και εις Ρέθυμνον και εις Σούδαν υπέρ τους 365 πληγωμένους.
   Ο δε υπέρ τον Ομέρ πασάν στρατός, εν τω διαστήματι των 36 ημερών της εν Κρήτη διαμονής του στρατάρχου ιδού τι διεπράξατο.
   1)Κατέστρεψεν όλα τα εν Αποκορώνοις και εν τη επαρχία Ρεθύμνης γεννήματα, σχεδόν έτοιμα προς θερισμόν.
   2)Εφόνευσε τέσσαρας προκρίτους χωρικούς, ήτοι τον Γεωργούλην εξ Αργυρουπόλεως, τον Ντελήν και Παππανικολάκην εκ Φίλοκα και έτερον τινα, οίτινες πάντες ως αντιπρόσωποι των χωρίων προσήλθον εις τον Στρατάρχην.
   3)Κατέκαυσε τα χωρία Επισκοπήν, Αρκούδαινα, Κούφην, Καροτήν και έτερα δεκατρία.
   4)Εφόνευσε προσέτι περί τα 100 γυναικόπαιδα εκ του χωρίου Κουφιά.
   5)Εις το χωρίον Νταριβιακά ο αυτός στρατός αφού εσύλησε την εκκλησίαν του χωρίου και κατέστρεψε τας εικόνας, εφόνευσε μίαν γραίαν εβδομηκοντούτιδα και δύο παιδία από 10 μέχρι 15 ετών ηλικίας, τα οποία εύρε μόνα εν τω χωρίω. Αλλά τα τουρκικά ταύτα κατορθώματα αντί να πτοήσωσι και καταβάλωσι την επανάστασιν, έτι μάλλον εξήψαν αυτήν. Ο αριθμός των ενόπλων επαναστατών καθ’ εκάστην αυξάνει∙ μετά δε την τελευταίαν πλήρη και διπλήν αποτυχίαν του Ομέρ άπαντες απανταχού της νήσου επλήσθησαν θάρρους. Αι ζημίαι των κατά τελευταίας ειδήσεις εις Σφακιά, ο δε κ. Κορωναίος, του οποίου τον θάνατον διέδωκαν εν Χανίοις οι Τούρκοι προς παρηγορίαν και ενίσχυσίν των, ευρίσκεται ζων εις Ασφενταμέ.
   Μετά την αποβίβασιν σώματος εθελοντών εις τας ανατολικάς επαρχίας οι Οθωμανοί κατεθορυβήθησαν, και ο μεν Ομέρ πασάς αμέσως ως ανωτέρω είπαμεν, έσπευσεν αποσυρόμενος εξ Επισκοπής να διευθυνθή εις το φρούριον Ρεθύμνης. Εξ Ηρακλείου δε έσπευσαν αμέσως να αποστείλωσι δ’ ατμοπλοίου προς ενίσχυσιν της εις το φρούριον Σπηναλόγκας φρουράς επικουρίαν εκ 200 στρατιωτών, εις δε το Ηράκλειον απεστάλησαν δια διακρότου εκ Χανίων 200 ιππείς κιρκάσιοι.
   Τυφοειδής πυρετός ενέσκηψεν εις το τουρκικόν στρατόπεδον. Ο ιατρός του Ομέρ πασά Φενερλής, προσβληθείς υπό της ασθενείας ταύτης μετεκομίσθη εις Χανία. Ας ελπίζωμεν εις την καρτερίαν των ηρώων της Κρήτης και εις την παντοδυναμίαν του μεγάλου Θεού των χριστιανών!
   (Εκ του γραφείου της Κεντ. Επιτροπής).

ΕΚΘΕΣΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΘΗΝΩΝ.

Εισβολή του Ομέρ στα Σφακιά.
Αθήναι τη 29 Απριλίου 1867.
Οι αδάμαστοι ήρωες της Κρήτης νέας έδρεψαν δάφνας και με νέαν περιέβαλον δόξαν τα ελληνικά όπλα. Ο Ομέρ πασάς μετά τριακονθήμερον προετοιμασίαν ξεκίνησε πανστρατιά κατά των Σφακίων υπερασπιζομένων εκ πατριωτισμού ισχυροτέρου και αυτού των ορέων της επαρχίας ταύτης. Η προσβολή αύτη περιεμείνετο εν Κωνσταντινουπόλει ως μέλλουσα να αποφασίση την τύχην της επαναστάσεως. Ο Ομέρ πασάς και το εξ Ευρωπαίων συγκείμενον πολυπληθές επιτελείον του διεβεβαίωσαν την Τουρκικήν κυβέρνησιν, ότι τα ληφθέντα μέτρα ήσαν τοιαύτα, ώστε τα Σφακιά δεν ηδύναντο να ανθέξωσι εις την προσβολήν και καθ’ ήν περίστασιν υπερασπίζετο παρ’ όλων των Κρητών.
Η επιστολή της κυβερνήσεως φέρει χρονολογίαν 21 Απριλίου. Εν αυτή εκτίθενται όλαι αι γινόμεναι προετοιμασίαι όπως αποκρούσωσι την επίθεσιν. Οι Αποκορωνιώται και Σφακιανοί κατείχον την Κράπην εντεύθεν του Θέ. Οι Ρεθύμνιοι Αγιοβασιλιώται, Καλλικρατιανοί κατείχον τας θέσεις καλής Συκιάς. Ετέρα γραμμή εκ των ημετέρων ετοποθετήθη καταλλήλως όπως εμποδίση την συνένωσιν των εν Ηρακλείω και Ρεθύμνω Οθωμανών. Οι ημέτεροι λέγει η κυβέρνησις, εισί πλήρης θάρρους και ακατάσχετοι περιμένουσι την ώραν της συγκρούσεως. Γενική επανάστασις, ακμαία, αληθής επικρατεί καθ’ όλην την νήσον.
Αι εξ άλλων μερών μεγατενέστεραι πληροφορίαι μας συγκεφαλαιούνται ως εξής.
Η κατά των Σφακιανών επίθεσις εγένετο εκ δύο μερών της Κράπης, και Καλλικράτας. Η εν Κράπη επίθεσις ανετέθη εις τον Μεχμέτ πασάν, όστις επεχείρησε να εισβάλη εις Σφακιά την 22 ισταμένου, αλλ’ απεκρούσθη. Την δε επιούσαν επανέλαβε την επίθεσιν, ήτις διήρκεσε καθ’ όλην την ημέραν και την νύκτα μέχρι 24 Απριλίου. Ο Τουρκικός στρατός μη δυνάμενος πλέον να ανθέξη εις το πυρ των ημετέρων και αποδεκατισθείς ανεχώρησε τη διαταγή του Μεχμέτ πασά, καταδιωχθείς δε έφθασε μέχρι της παραλίας του Αλμυρού.
Η δε του Καλλικράτους επίθεσις και αποτυχία έλαβε χώρα ως εξής.
Την 19 Απριλίου εξήλθον εκ Ρεθύμνης 1500 εντόπιοι Οθωμανοί και 2.500 στρατιώται, οίτινες ηνώθησαν μετά του λοιπού στρατού υπό τον Ομέρ πασάν. Μετά τινας ακροβολισμούς ο τουρκικός στρατός κατέλαβε τα χωρία Επισκοπήν, Καρονά, και Αμούδια, όπου και διενυκτέρευσε. Την επιούσαν 20 Απριλίου, αφού κατέκαυσαν τα χωρία εκίνησαν οι Οθωμανοί εις Αργυρούπολιν. Οι ημέτεροι εδρεύοντες έφερον ζημίαν εις τον εχθρόν, αλλ’ ούτος εισήλθεν εις Αργυρούπολιν. Την 21 οι Οθωμανοί επροχώρησαν εξ Αργυρουπόλεως μέχρι Άζωνος όπου και οι ημέτεροι επέπεσαν κατ’ αυτών.
Η μάχη διήρκησε καθ’ όλην την ημέραν, οι δε ημέτεροι μετά τοσαύτη εμάχοντο ανδρείας και τοσαύτας υπέφερον ζημίας εις τον εχθρικόν στρατόν, ώστε ο Ομέρ πασάς ηναγκάσθη να δώση την διαταγήν της υποχωρήσεως. Ο εχθρός τω όντι επανήλθεν εις Αργυρούπολιν όπου διέμεινε μέχρι της 23. Την πρωϊαν της 23 ο Ομέρ πασάς εξήλθεν επι κεφαλής του στρατού εξ Αργυρουπόλεως και επροχώρει εκ νέου εις Άζωνα. Οι ημέτεροι δεν επερίμενον αυτόν εις την θέσιν ταύτην, αλλ’ εκίνησαν όπως τον προσβάλλωσι καθ’ οδόν. Τωόντι η μάχη συνεκροτήθη μεταξύ Αργυρουπόλεως και Άζωνος διαρκέσασα επί 4 ώρας. Ο εχθρός δεν ηδύνατο να ανθέξη εις την ακατάσχετον ορμήν των ημετέρων και εις τας ζημίας της τρομεράς ταύτης μάχης, και υπεχώρησε μέχρι Αργυρουπόλεως.
Λεπτομερείαι περί των πεσόντων εις την μάχην ταύτην δεν έχομεν εισέτι. Γνωρίζομεν μόνον ότι εις Σούδαν μετεφέρθη μέγας αριθμός τραυματιών Τούρκων. Και εν ταις λοιπαίς επαρχίαις της νήσου διάφοροι έλαβον χώραν συμπλοκαί. Και εις μεν την επαρχίαν του αγίου Βασιλείου κατά την ημέραν του Μεγ. Σαββάτου οι ημέτεροι κατεδίωξαν εχθρικόν σώμα, το οποίον είχε εισβάλει εις την επαρχίαν ταύτην και εξέβαλον αυτό εκ της επαρχίας.
Εν δε τη επαρχία των Κυδωνιών την 17 και 18 απριλίου οι Κρήτες προσέβαλον των εν Κεραμιά στρατοπεδεύοντα στρατόν και τον ηνάγκασαν να υποχωρήση μέχρι των υψωμάτων του Νεροκούρου, απεχόντων 5 μίλια εκ της πόλεως Χανίων. Εν τη πόλει ταύτη ηκούοντο οι πυροβολισμοί της μάχης. Και αυτοί οι δυσμενείς προς τους Έλληνας διακείμενοι ξένοι διαμένοντες εν Χανίοις ομολογούσιν ήδη την απαράμιλλον τόλμην και ανδρείαν των χριστιανών και το ακράδαντον της ανδρικής αυτών και ηρωϊκής αποφάσεως του να εμμείνωσι μέχρι τέλους πιστοί στρατιώται της σημαίας της ανεξαρτησίας, ήν γενναίως ύψωσαν επί της μαρτυρικής νήσου.
(εκ του Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής).

Ο Γεώργιος Σκουλάς είναι ο συγγραφέας του βιβλίου ΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ ΤΟΜΟΣ Α΄. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΥΣΤΙΣ ΤΗΛ: 281034645