Ιωάννης Κ. Νεονάκης MD, MSc, PhD.

[email protected].

Σε προηγούμενο άρθρο μας αναφορικά με το κρητικό γλωσσικό ιδίωμα [Άνω Γη 21-1-2013, https://www.anogi.gr/archives/8069] είχαμε προσεγγίσει και αναλύσει λέξεις προερχόμενες απευθείας από την αρχαία Ελληνική, οι οποίες άρχιζαν από το άλφα έως το κάπα. Συνεχίζοντας την προσπάθειά μας θα προσεγγίσομε στο σημερινό μας άρθρο λέξεις από το λάμβδα έως το ωμέγα. Πολύτιμος οδηγός μας και πάλι αποτέλεσε το «Λεξικό Ερμηνευτικό και Ετυμολογικό του Δυτικοκρητικού Γλωσσικού Ιδιώματος» του συγγραφέα Αντωνίου Ξανθινάκη [Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης].

1. Λείξι. [Φρ. «κάνω κάποιου λείξι κάτι» = επιδεικνύω κάτι σε κάποιον με σκοπό να τού προκαλέσω ζήλεια]. Πρόκειται για υποκορ. της λέξης «λειξιά» (λειχουδιά, διαλεκτό φαγητό ή γλύκισμα), προερχόμενη από το αοριστικό θέμα λειξ- του ρ. λείχω (γλείφω). Συνώνυμα: λειξολοΐδι, ξελειξίδι.
2. Λουπάσσω και λουφάσσω. Μένω κάπου αθέατος ησυχάζοντας ή παραμονεύοντας. Προέρχεται από το μσν. λωφάζω από το αρχ. ρ. λωφάω-ώ.
3. Μαδάρα. 1. Γυμνό βουνό (μτφ βοσκότοπος). 2. Μαδάρα (ως κύριο όνομα) = τα Λευκά Όρη. Από το μσν. μαδάρα, θηλ. του αρχ. επιθ. μαδαρός (<μαδώ) με ανέβασμα του τόνου.
4.  Μαλάθρακας. Εξάνθημα του δέρματος, δοθιήν. Αρχ. διαλ. μαλανθράκη [<μέλας (=μαύρος) + άνθραξ].
5. Μαλιχουλές. Στενοχώρια, αναστάτωση, καυγάς. Από το τούρκικο malihulya από το ελλην. μελαγχολία.
6. Μαργώνω. Παγώνω, κοκκαλιάζω από το κρύο. Από το αρχ. ρ. μαργάω –ώ (= μαίνομαι, βρίσκομαι σε υπερένταση).
7. Μαχώνω. Εγκλωβίζω, στρυμώχνω κάποιον. Όχι από το μάχ-η/μάχ-ομαι, αλλά από το μυχώνω < αρχ. μυχός από το ρ. μύω
8. Μπήσομαι. Επεμβαίνω δυναμικά, αναμειγνύομαι ενεργά σε υπόθεση. Από το ρ. μπήζομαι, μέσο του ρ. μπήζω <αορ. έμπηξα < ενέπηξα του αρχ. ρ. εμπήγνυμι.
9. Μπίζηλος. Δύσκολος, μπελαλίδικος. Από το αρχ. επίζηλος με τροπή του π σε ηχηρό μπ και σίγηση του άτονου έ.
10. Νουργούμαι. Θρηνώ, κλαίω γοερά. Αρχ. ρ. ανωρύομαι > ανωριούμαι > ανουριούμαι > νουργιούμαι > νουργούμαι.
11. Οξό(ν). Επίρρ.= εκτός, πλήν, παρά μόνο. Από το επίρρ. εξόν (μτχ. ουδ. του αρχ. έξεστι = επιτρέπεται, είναι δυνατόν).
12. Οψές. Επίρρ.=χθές. Αρχ. επιρρ. οψέ (=αργά) και επιρρ. καταληξη –ς.
13. Πιλώθω. Συνωθώ, συμπιέζω, στρυμώχνω. Αρχ. πιλόω ή πιλέω (=συμπιέζω) + ωθώ.
14. Ράσσω. Σπεύδω σε βοήθεια, προθυμοποιούμαι. Από το αρχ. ρ. αράσσω (=ορμώ).
15. Σακάζω (για αμνοερίφια που θηλάζουν). Απογαλακτίζω. Από το σακός, δωρ. τύπος του αττ. σηκός (=μάνδρα). Σακάζω επομένως σημαίνει βάζω τα αμνοερίφια σε χωριστή μάνδρα, ώστε να μην μπορούν να θηλάσουν.
16. Σκάρα. Γυπαετός και γενικά γεράκια που τρέφονται με πτώματα ζώων. Από το θέμα σκαρ- του αρχ. ρ. σκαίρω (=πηδώ, ορμώ).
17. Σπολλάτη (άκλιτο). Λέγεται: (α) ως ευχή ή ως χαιρετισμός και (β) με την έννοια του αρκετά, φτάνει πιά. Μσν. ευχή ή φρ. «εις πολλά έτη».
18. Στούπα. Νιφάδα χιονιού. Μεγεθυντικό του μσν. στουππίν < αρχ. στυπ(π)είον < στύπ(π)η.
19. Σώνει (απρόσωπο). Φτάνει, αρκεί. Μσν. σώνω < αρχ. ισώνω < ίσος.
20. Σώχωρο. Περιφραγμένο χωράφι, μικρό χωράφι κοντά στο χωριό. Από το εσωχώριον < έσω + χώρος.
21. Ταχιά. Επίρρ. = (α) αύριο, (β) στο εγγύς μέλλον. Από τον πληθυντικό του αρχ. επιθ. ταχύς: τα ταχέα > ταχιά.
22. Τσιλιούμαι. Έχω διάρροια. Μσν. ρ. τσιλώ από το αρχ. ρ. τιλώ = έχω ευκοιλιότητα.
23. Φρίσσα. Η ρέγγα. Από το αρχ. θρίσσα με τροπή του θ σε φ.
24. Ψιμυθευτός. Επίθ. καλλωπισμένος, ελκυστικός. Ρηματικό επίθ. του ρ.  ψιμυθεύω < ψιμύθιον = πούδρα, κάθε καλλυντικό.
25. Ψιχάλι. Μικρό κομμάτι, κομματάκι. Μσν. ψιχάλιν, υποκορ. του μσν ψίχα < αρχ. ψίξ (θρύμμα).

Άλλες λέξεις, που λόγω χώρου δεν μπορούμε να προσεγγίσομε πιο αναλυτικά, είναι αλφαβητικά και οι κάτωθι:

Λαγκός, λαήνα, λαντουρώ, λούφακας, λιγώνομαι, λογάδι, λοή, λουμπίνος. Μαγάρι (μέσω ιταλ. magarı), μαγλινός, μαθές/μαθώς, μαλλωτήρα, μανίζω, μάνταλος, μελίτακας, μιγόμι, μονιτάρου, μουστρούχα/μουστρουχίνα, μπίμπικας, μπομπές, μπουζιάζω, μπούμπουρα, μπρέ, μπρόβολος, μπροσάφορμος, μπρούμυτα, μυρμηδίζω. Νούγια, ντάι, ντανύζω, ντερεφός, ντονέ/ντηνέ/ντο. Ξαθέρι, ξαργουτού, ξαργώ, ξεκορνιάζω, ξεκουμπίζω, ξεμπαμπαλίζω, ξενηνιάζω, ξεμιστεύω, ξεπιτυρώ, ξεπλατσαρώνω, ξεσμηλιώνω, ξετελεύω, ξεφυσίδι, ξυπώ. Όθε, όι, οϊδά, όμπρος, ορνιός, οφτός, οψυγιάς. Παιδωμή, παίζω (κοροιδεύω, εμπαίζω), παπουδιάζω, παπούρα, παραπώδε, πάσπαρος/πάσπαλος, πιτακώνω, πορίζω, πυρόβολος, πυρώνω. Ράπη. Σιγλί, σιληχουρδίζω, σιμώνω, σινιάβρι, σκαπέτι, σκαρμώνω, σκλώπα, σκουλί,  σπω (φρ. σπω πέρα), στάκα/στακώνω, σταλίζω,  στερεύ(γ)ω, στουπίδι, στράφυλα, σύβαση, σύντεκνος, συστυλώνω, σφάκα. Ταϊτέρου, ταραχώ, τάρταλο, τζάρουκας, τουλόγου μου, τουρλώνω, τραλίζομαι, τράφος, τριβίδι, τριγουνίζω, τρόχαλος, τσάχαλος, τσιλατό/τσιλιό (διάρροια), τσινιά (κλοτσιά), τσουρώ/τσούρα/τσουρί, τσυτσυρίζω, τσύτσυρο. Φέγγω (βλέπω), φήλιαση, φκαιρέζω (αδειάζω), φλοίκουδο, φουκάρι, φρύσαλο, φυρώ. Χάλαζα, χαλέπα, χάμπαθο, χαντώ (νομίζω), χαρχάλα, χαρχαλεύ(γ)ω, χάφτομαι, χαχάλα, χουρχούδα, χοχλακίζω. Ψακώνω, ψημάλι, ψιλολοΐδι, ψιμοκαλόκαιρο, ψιμοπουλάκι.

Συντομογραφίες: αορ: αόριστος, αρχ: αρχαίο ελληνικό, αττ: αττικό, διαλ: διάλεκτος, δωρ: δωρικό, ελλην: ελληνικός,  επίθ: επίθετο, επίρρ: επίρρημα, θηλ: θηλυκό, μσν: μεσαιωνικός, μτγν: μεταγενέστερος, μτχ: μετοχή, μτφ: μεταφορικά, ουδ: ουδέτερο, ρ: ρήμα, υποκορ: υποκοριστικό, φρ: φράση.

Φωτό: Αλέξανδρος Αναγνωστόπουλος  (www.picme.gr)

Με απόλυτη επιτυχία στέφθηκε η ετήσια χοροεσπερίδα των ανωγειανών της Αθήνας που πραγματοποιήθηκε την προηγούμενη Παρασκευή 1 Φεβρουαρίου στο κέντρο ”Κονάκι”.

Η λύρα του Γιώργη Φασουλά και το χορευτικό συγκρότημα του Πολιτιστικού συλλόγου καθήλωσαν τους παρευρισκόμενους δημιουργώντας ένα αυθεντικό ανωγειανό γλέντι που κράτησε μέχρι τα ξημερώματα.

Με δελτίο τύπου που εξέδωσε ο σύλλογος και ο πρόεδρος του Γιάννης Μανουράς εξιστορεί τα γεγονότα της βραδιάς και ευχαριστεί όλους όσοι βοήθησαν και έφτιαξαν αυτή την όμορφη βραδιά.

Εμείς να ευχηθούμε υγεία σε όλα τα μέλη του συλλόγου για να συνεχίσουν να τιμούν το χωριό μας με την αγάπη και τη δράση τους.

Το Δελτίο τύπου έχει ως εξής:

Mε επιτυχία η ετήσια χοροεσπερίδα του Συλλόγου Ανωγειανών της Αθήνας

Εντυπωσιακή η παρουσία της χορευτικής ομάδας του Πολιτιστικού Συλλόγου Ανωγείων

Μια βραδιά που θα μείνει στη σκέψη όλων μας και θα μας χαρίζει, στο μέλλον, όμορφες και ξεχωριστές αναμνήσεις, ζήσαμε όλοι όσοι παρευρεθήκαμε, το βράδυ της Παρασκευής 1 Φεβρουαρίου στο κέντρο «Κονάκι» των αδερφών Γιάννη και Δημήτρη Σταυρακάκη, όπου έλαβε χώρα η ετήσια χοροεσπερίδα του Συλλόγου Ανωγειανών της Αθήνας. Ο κόσμος άρχισε να μαζεύεται στις 10 το βράδυ και λίγο αργότερα το κυρίως μέρος της εκδήλωσης ξεκινούσε με τις καλύτερες προδιαγραφές.

Ο πρόεδρος του Συλλόγου των Ανωγειανών της Αθήνας κ. Γιάννης Μανουράς, χαιρέτισε όλους τους παρευρισκόμενους και καλωσόρισε για ακόμα μια φορά όλους, όσοι ανελλιπώς βρίσκονται και ενισχύουν το Σύλλογο στις προσπάθειες που κάνει για την ευόδωση των σκοπών του. Στη συνέχεια, ο λόγος δόθηκε στον πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου Ανωγείων κ. Νίκο Βρέντζο, ο οποίος χαιρέτησε τους παρευρισκόμενους και ευχήθηκε η παρουσία του χορευτικού σχήματός του Συλλόγου, του οποίου και ηγείται, να επαναληφθεί στο μέλλον, στην Αθήνα. Δώρισε μάλιστα εκ μέρος του Συλλόγου τους μια εικόνα της Παναγίας, η οποία και θα λάβει περίοπτη θέση στα γραφεία του Συλλόγου των Ανωγειανών της Αθήνας, του οποίου ο πρόεδρος συμφώνησε, ότι ενωμένοι οι δύο Σύλλογοι μπορούν να αποδώσουν τα μέγιστα στον ανωγειανό πολιτισμό, αλλά και την διάδωση της ανωγειανής κουλτούρας

Φέτος ο κόσμος, λαμβανομένων υπόψη και της δύσκολης οικονομικής συγκυρίας, ήταν πολύς και «έβγαλε κέφι» υπό τους ήχους της μουσικής των συγχωριανών μας Γιώργη Φασουλά («Χουμάς», στη λύρα και το τραγούδι), Κώστα Καλλέργη («Κουρούπης» στο λαούτο) και Γιώργη Βρέντζου(«Κάτης», στο μαντολίνο), αλλά και του Κώστα Ανετάκη (κιθάρα).

Η εκδήλωση ξεκίνησε με την εντυπωσιακή και λαμπρή είσοδο του χορευτικού συγκροτήματος του Πολιτιστικού Συλλόγου Ανωγείων. Στην αρχή με «χανιώτικο συρτό», μετά με «μαλεβιζιώτη», «πεντοζάλη» και «ανωγειανό πηδηχτό» το κέφι και η ατμόσφαιρα ζεστάθηκε πολύ. Το χορευτικό αποσύρθηκε, αφού πρώτα απονεμήθηκε σε κάθε μέλος του, δια χειρός ενός εκάστου των μελών του ΔΣ του Συλλόγου των Ανωγειανών της Αθήνας, αναμνηστικός «πάπυρος». Η απονομή αυτή συνοδεύτηκε και με την παρουσίαση και γνωριμία των μελών του χορευτικού συγκροτήματος στους παρευρισκόμενους.

Σειρά πήραν όλοι οι παρευρισκόμενοι, ανεβαίνοντας στην πίστα, «πιάνοντας στο χορό». Η εκδήλωση «κράτησε» μέχρι τις 4:30 τα ξημερώματα και οι Ανωγειανοί απέδειξαν, ότι ακόμα και σε δύσκολες εποχές, μονιάζουν και κουβεντιάζουν τις κοινές αγωνίες τους και τα προβλήματά, αλλά και τις χαρές τους.

Φέτος την εκδήλωσή του Πολιτιστικού Συλλόγου Ανωγείων, πέραν από τους πολλούς ανωγειανούς, αλλά και καλούς φίλους των Ανωγείων, τίμησαν με την παρουσία τους, μεταξύ άλλων και: ο βουλευτής Ρεθύμνης ΝΔ Ιωάννης Κεφαλογιάννης, ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Κίνησης Μυλοποταμιτών κ.Σπύρος Τρούλης, και ο γεν. γραμματέας αυτής, κ Γιώργος Φλουρής, πρώην αντιπρόεδρος της Παγκρητίου Ενώσεως κ. Άρης Μανουράς, ο Περιφερειακός Σύμβουλος και πρώην Πρόεδρος του Συλλόγου Κρητών Αμαρουσίου κ. Κώστας Κανελλάκης και ο νυν πρόεδρος του ίδιου, ως άνω Συλλόγου κ. Άρης Χαιρέτης, οι πρώην πρόεδροι του Συλλόγου Ανωγειανών της Αθήνας κ. Βασίλης Τουπής και Ιωάννης Ανδρεαδάκης, ο πρώην αντινομάρχης Αττικής κ. Πέτρος Σαμόλης, ο πρόεδρος Συλλόγου Κρητών Δηλεσίου κ. Θέμης Μέμμος, ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Ανωγείων (όπως σημειώθηκε παραπάνω) κ. Νίκος Βρέντζος και τα μέλη του ΔΣ του ίδιου Συλλόγου Λευτέρης Μπέρκης και Χριστίνα Φασουλά και ο πρόεδρος του χορευτικού ομίλου «Ερωτόκριτος» κ. Κώστας Κυριακάκης, με πολλούς από τους πρωτοχορευτές του.

Την εκδήλωση, παρά την απουσία τους, χαιρέτησαν με τιμή, η Υπουργός Τουρισμού κ. Όλγα Κεφαλογιάννη και ο Δήμαρχος Ανωγείων κ. Σωκράτης Κεφαλογιάννης.

Σημαντικό εδώ, είναι να αναφέρουμε τα ονόματα των χορευτών του Πολιτιστικού Συλλόγου Ανωγείων που συμμετείχαν στη φετινή μας χοροεσπερίδα, την φιλοξενία των οποίων ανέλαβαν με έξοδά του τα αδέρφια Σταυρακάκη από το κέντρο «Κονάκι». Αναφερόμαστε λοιπόν στους: Νίκο Βρέντζο, Λευτέρη Μπέρκη, Γιώργη Σαλούστρο, Λευτέρη Καλλέργη, Μελπωμένη Χαιρέτη, Ελπίδα Καλλέργη, Ραφαέλα Νταγιαντά και Εμμανουέλα Καλλέργη.

Ευχαριστούμε όλους για τη συμμετοχή του στην επιτυχία της φετινής μας εκδήλωσης και δεσμευόμαστε για την κοινή συνεργασία και προσπάθεια μας με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Ανωγείων, ώστε ενωμένοι να τιμάμε και διασπείρουμε τη φήμη του ανωγειανού πολιτισμού και παράδοσης στον κόσμο.

Αθήνα, 3/2/2013

το ΔΣ

του Συλλόγου Ανωγειανών της Αθήνας

Ιωάννης Μανουράς

Ζαχαρίας Σαλούστρος

Μανώλης Σκανδάλης

Κώστας Μέμμος

Νίκος Καράτζης

Βασίλης Κονιός

Στέφανος Χαιρέτης