Μια φωτογραφία από ένα γάμο στα Ανώγεια το 1966 αλιεύσαμε από το ίντερνετ με τη βοήθεια της Ζαχαρένιας Σκουλά , μέσα από τη σελίδα ”Ιχνηλατώντας τις ρίζες της ελληνικής παράδοσης”.

Ο γαμπρός οδηγείτε από τον πατέρα του και τους υπόλοιπους συγγενείς του στην εκκλησία ντυμένος με μια κρητική παραδοσιακή στολή. Δυστυχώς παρά τις προσπάθειες δεν καταφέραμε να αναγνωρίσουμε τους εικονιζόμενους, ίσως αυτό το καταφέρουν οι αναγνώστες της ”Α” με τη σημερινή δημοσίευση. Οι περισσότερες απόψεις πάντως συγκλίνουν σε γάμο της οικογένειας Μανουρά στο Μετόχι.

Στην ιστοσελίδα  που δημοσιεύτηκε αναφέρονται τα εξής:

«Ο γαμπρός οδηγείται στην εκκλησία.
Ανώγεια Κρήτης 1966
Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Τα ψωμιά του γάμου είχαν ιδιαίτερη σημασία για την ευτυχία των μελλόνυμφων «…για ένα καλορίζικο γάμο» και η προετοιμασία τους ήταν τελετουργική. Σε πολλές περιοχές τα προσκλητήρια του γάμου, το δώρο του κουμπάρου, του παπά, τα κεράσματα των
προσκεκλημένων και οι μπομπονιέρες ήταν ψωμιά. Σε άλλες περιοχές ο γαμπρός έδινε ένα ψωμί για να πάρει τη νύφη από την οικογένειά της, ψωμί κρεμούσαν στο φλάμπουρο (τη σημαία) του γάμου και ένα ψωμί έσπαγε η νύφη στο καινούργιο της σπίτι για να ευτυχίσει το ζευγάρι.
Πολλά είναι τα δίστιχα που τραγουδούν οι γυναίκες στη χρονοβόρα προετοιμασία των ζυμωτών του γάμου, που μπορεί να διαρκέσει τρεις ολόκληρες μέρες, όπως στην Κάρπαθο:
…Νύμφη μου καλονύμφη μου το πρώτο ζυμωτό σου,
ζάχαρη να τ’αλεύρια σου τσαι μέλι το νερό σου…
….Πλάστε κοπέλες όμορφα τω κουλουργιώ τις κλώνους
Και (δ)ώτε εθκές στ’αντρό(γ)υνο,να ζήσει χίλιους χρόνους…
Τα ψωμιά του γάμου έχουν ειδικό διάκοσμο με σύμβολα που διώχνουν το κακό και φέρνουν τύχη στο ζευγάρι, όπως ρόδια, φίδια, κυπαρίσσια, σταφύλια, σταυρούς, πουλιά, στεφάνια με λουλούδια…»

Πηγή: Λουϊζα Καραπιδάκη
Από την έκδοση της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας για τη Βιώσιμη Αγροτική Ανάπτυξη

Ο Βασίλης Γ.Χαρωνίτης είναι λογοτέχνης και εκπαιδευτικός με καταγωγή από τα Σίσαρχα και έγραψε ένα πολύ όμορφο άρθρο για την πρόσφατη έκδοση των τριών νέων βιβλίων του πρώην Δημάρχου Ανωγείων κ. Γιώργη Σμπώκου.

”Οποιος εγκύψει σ’ αυτούς τους τόμους που η  φιλέρευνη καρδιά του συγγραφέα αποτύπωσε στο χαρτί θα μείνει έκπληκτος όχι μόνο από το πλήθος των στοιχείων που έχει αποθησαυρίσει από τη συγκεκριμένη περιοχή της Κρήτης, αλλά και από τον τρόπο που παρουσιάζονται” αναφέρει χαρακτηριστικά.

Το άρθρο του που δημοσιεύεται και στα Χανιώτικα Νέα μας εστάλη στην ΑνωΓη και αναφέρει τα εξής:
«Ο Γεώργιος Σμπώκος ένας υπεύθυνος ενεργός πολίτης, γεννημένος στην ιστορική αετοφωλιά του Ψηλορείτη, τα Ανώγεια, έχει κάμει βίωμά του το γραφικό «ο ζήλος του οίκου σου κατέφαγέ  με».
Εζησε τις φωτεινές και τις σκοτεινές ιστορικές στιγμές του τόπου του, από τη δεκαετία του 1930 και εξής και αξιώθηκε να τον υπηρετήσει ως δάσκαλος και ως δήμαρχος. Στάθηκε με σεβασμό στους ανθρώπους και στο ιερό βουνό που τους τρέφει, υλικά και πνευματικά, κάνοντάς τους υπερήφανους και δημιουργικούς.
Ο Ψηλορείτης και τα Ανώγεια… Τα Ανώγεια και ο Ψηλορείτης… Δύο τόποι αξεδιάλυτα ενωμένοι που για αιώνες συμπορεύονται, συνομιλούν και δημιουργούν πολιτισμό, παράδοση και ιστορία. Αυτά τα πολύτιμα στοιχεία (την ιστορία, την παράδοση και τον πολιτισμό) έζησε από τα παιδικά του χρόνια ο Γεώργιος Σμπώκος τα μελέτησε σε βάθος, κατανόησε τη δύναμη και την αξία και κάποιες φορές τη μοναδικότητά τους και αποφάσισε να τα καταγράψει και να τα διασώσει από τη λήθη και την φθοροποιό δύναμη του χρόνου. Αν και είναι φυσικό ν’ αγαπά κανείς τον τόπο του δεν συνηθίζεται, ιδιαίτερα στην εποχή μας, να καταδαπανάται για τη διάσωση του προσώπου αυτού του τόπου, να το κωδικοποιεί και να το παραδίδει για χρήση και αξιοποίηση από τις επόμενες γενιές. Ομως όταν έχεις καθημερινά μπροστά σου την έντονη πρόκληση του συγκεκριμένου βουνού και των ανθρώπων του και όταν έχεις χρηματίσει δάσκαλός τους -μια ιδιότητα που δεν αποβάλλεται ποτέ – δεν γίνεται να μην δώσεις τον καλύτερο εαυτό σου και να μη διαθέσεις κάθε σωματική και πνευματική σου δύναμη να διασώσεις και να προβάλλεις το ήθος και τη μορφή του. Αυτό έκαμε και ο Γιώργης ο Σμπώκος.
Αγωνίστηκε και μας έδωσε την εικόνα ενός λαού και ενός τόπου και αξιώθηκε να καταλάβει διακεκριμένη θέση μεταξύ των σκαπανέων του πολιτισμού και της ιστορίας και του Ψηλορείτη και των Ανωγείων.
Το 1992 δημοσίευσε έναν πυκνογραμμένο τόμο με τίτλο  “Ανώγεια: Η ιστορία μέσα από τα τραγούδια τους” και στη συνέχεια έδωσε στη δημοσιότητα άλλους 5 τόμους με το γενικό τίτλο “Τα Ανωγειανά”. Σ’ αυτούς τους τόμους  έχει αποθησαυρίσει το ήθος, το χαρακτήρα, τη σπιρτάδα, τη γλώσσα, τις παραδόσεις και μέρος από την πολυαίωνη και πολυκύμαντη ζωή του χωριού του.
Παραθέτω τους τίτλους τους:
1. Ο Ανωγειανός, απόγονος των Κουρητών και Ιδαίων Δακτύλων.
2. Η Ανωγειανή Μαντινάδα.
3. Το Γλωσσικό Ιδίωμα των Ανωγείων.
4. Στοιχεία από την υλική και πνευματική ζωή των Ανωγειανών.
5. Η Γέννηση, οι “Χαρές” και ο Θάνατος του Ανωγειανού.
Πριν από λίγες ημέρες έλαβα τρεις ακόμη πολυσέλιδους τόμους από την πολύχρονη εργασία του με τους τίτλους:
Α) Πρωταγωνιστές της Λευτεριάς- Χαΐνηδες του Ψηλορείτη, Ανώγεια 2010.
Β) Πολύτιμα πετράδια του Ανωγειανού γλωσσικού ιδιώματος, Ανώγεια 2013 και
Γ) Μια φορά ένας Ανωγειανός (Ανωγειανές Αθιβολές- Ανέκδοτα) Ανώγεια 2013.
Οποιος εγκύψει σ’ αυτούς τους τόμους που η  φιλέρευνη καρδιά του συγγραφέα αποτύπωσε στο χαρτί θα μείνει έκπληκτος όχι μόνο από το πλήθος των στοιχείων που έχει αποθησαυρίσει από τη συγκεκριμένη περιοχή της Κρήτης, αλλά και από τον τρόπο που παρουσιάζονται.
Το συγγραφικό έργο του Σμπώκου είναι σημαντικό τόσο στον πλούτο των πληροφοριών, όσο και στις τοποθετήσεις και αξιολογήσεις προσώπων και πραγμάτων, μόχθος βαρύτατος και προσφορά πραγματική, όχι μόνο στο γενέθλιο τόπο του, αλλά και στην Κρήτη και τα γράμματα γενικότερα. Δίκαια το Ανώτατο Πνευματικό Ιδρυμα της χώρας, η Ακαδημία Αθηνών τον βράβευσε.
Είχα την εξαιρετική τιμή να γίνω αποδέκτης των χειρογράφων του 1ου από τους τρεις τόμους δηλαδή τους «Πρωταγωνιστές της Λευτεριάς…» και είχα διαπιστώσει ότι είναι ένα ζωντανό κείμενο, με θαυμάσιες, συγκλονιστικές κάποτε, περιγραφές και πάρα πολλά άγνωστα στοιχεία που ίσως για πρώτη φορά παρουσιάζονται.
Ο τόμος με το γλωσσικό ιδίωμα των Ανωγείων αποτελεί το αναγκαίο συμπλήρωμα του πρώτου ομότιτλου τόμου. Ετσι μ’ αυτή την καταγραφή διασώζονται τα πολύτιμα γλωσσικά πετράδια, «τα περισσότερα πανάρχαια και ακατάλυτα στο πέρασμα των αιώνων», όπως έχει δηλώσει ο ίδιος.
Τέλος ο τόμος «Μια φορά ένας Ανωγειανός -Ανωγειανές Αθιβολές» με τα πασίγνωστα ανωγειανά ανέκδοτα μας παρουσιάζει τον αληθινό Ανωγειανό στην καθημερινότητά του με την ετοιμολογία, τη σπιρτάδα και το φιλοσοφημένο πνεύμα του.
Παραθέτω δύο απ’ αυτά, που φανερώνουν την ευστροφία μικρών και μεγάλων:
Α) Κάποτε μια Ανωγειανή έστελνε το παιδί της στην εκκλησία:
– Άμε, παιδί μου, στην εκκλησά!
– Δε μπάω, μάνα!
– Άμε, παιδί μου!
– Δε μπάω, μάνα, γιατί οι Αγίοι είναι ξυπόλυτοι και θα μου πάρουνε τα στιβάνια μου!
Β) Ενας Ανωγειανός βρίσκεται στο δικαστήριο κι ο δικαστής αμφιβάλλοντας για την ειλικρίνειά του, του λέει:
– Ξέρεις τι παθαίνει όποιος παίρνει ψεύτικο όρκο;
Κι ο Ανωγειανός:
– Κι αμέ δε γατέχω; Τη δίκη ντου κερδίζει!!!

Την ερχόμενη Κυριακή 5 Απριλίου . θα πραγματοποιηθεί στη μουσική σκηνή του Νυν και Αει στο Ηράκλειο  (Αρχιεπισκόπου Μακαρίου 17) η παρουσίαση του νέου βιβλίου με μαντινάδες του Λευτέρη Καλομοίρη (Ντεμέλο) με τον τίτλο «Ποιο παραμύθι να σου πω».

Πρόκειται για το τέταρτο βιβλίο του Λευτέρη, ενός από τους σημαντικούς ανωγειανούς μαντιναδολόγους και είναι ουσιαστικά ένα έργο ζωής καθώς περιλαμβάνει συνολικά 520 μαντινάδες γραμμένες από την εφηβεία του μέχρι και σήμερα.

Τη βραδιά θα τιμήσουν με τη παρουσία τους σπουδαίοι καλλιτέχνες, που έχουν τραγουδήσει μαντινάδες του Λευτέρη. Θα παίξουν και θα τραγουδήσουν αγαπημένα κομμάτια ο Νικηφόρος Αεράκης, ο Μιχάλης Καλλέργης, ο Γιώργης Καλομοίρης(Γιωργαντός), ο Αντώνης Ξυλούρης(Ψαραντώνης), ο Γιώργης Ξυλούρης( Καντρής), ο Σωπασής Γιάννης(Βρουβογιάννης) και ο Σωπασής Νίκος. Θα χορέψει και θα μας διασκεδάσει το παιδικό χορευτικό συγκρότημα του Λ. Καλομοίρη.

Τη βραδιά θα παρουσιάσει το μοντέλο και πρώην Σταρ Ελλάς  Μαρία Τζαγκαράκη.
Ευχόμαστε από καρδιάς στον Λευτέρη να είναι καλοτάξιδο το βιβλίο του και να συνεχίσει να μας προσφέρει τις όμορφες μαντινάδες του που μιλούν για όλα τα στάδια της ζωής ενός ανθρώπου.

«Θα μπορούσα να γράφω ώρες για την αγάπη μου για αυτό τον άνθρωπο όντας φανατικός θαυμαστής του. Θα μπορούσα να πω ότι χάρις αυτόν τον άνθρωπο ξετυλίχθηκε μπροστά μου όλο το κουβάρι της ανωγειανής μουσικής. Ακούγοντας τον Μύρο μέσα από τα τραγούδια του άρχισα να ανακαλύπτω Ανωγειανούς θησαυρούς(Μιλτιάδη Σκουλά,Νικηφόρο Αεράκη,Γιώργη Βρέντζο και άλλους  πολλούς από το χωριό σας). Δύο φορές ήρθα στο χωριό σας. Την πρώτη φορά είχα ένα μεγάλο βάρος φεύγοντας γιατί δεν επισκέφτηκα το ταφο του Μύρου-του ανθρώπου που με μύησε ακούγοντας τον μετά το θάνατο του στην ανωγειανή κουλτούρα και μουσική.Τη δεύτερη φορά όμως δεν έχασα την ευκαιρία.Πριν μπω στο χωριό σας, ανηφόρισα προς τα μνήματα.Εκεί αφού ειχα αρχίσει να ψάχνω στα τυφλά,ρώτησα μια κυρία που είναι ο τάφος του, και με όλη τη καλή διάθεση αφού μου συστήθηκε μου έδειξε το μέρος. Όταν στάθηκα μπροστά στον τάφο αυτού του ανθρώπου ένιωσα κάτι ανεξήγητο που δε μπορεί κάποιος εύκολα να το εξηγήσει με λόγια.Ένιωσα την αύρα αυτού του ανθρώπου χωρίς να τον έχω δει ποτέ μου.

θα μπορούσα να γράφω ώρες για αυτό το μεγάλο μερακλή,αλλα προτιμώ να σας διηγηθώ μια ιστορία:Το 2011-2012 ήμουν φαντάρος στα Γιαννιτσά, είχα αναλάβει κάποια περίοδο το ΚΨΜ. Πάντα για να περνά καλά η μέρα έβαζα να ακούσω το Μύρο(είχα μαζί μου ένα φλασάκι και το είχα συνδέσει με τα ηχεία του στερεοφωνικού).Μια μέρα οι νεοσύλλεκτοι είχαν επισκεπτήριο.Αφού είχε τελειώσει ο κύκλος με τα τραγούδια του Μύρου,είχα βάλει να ακούσω το Νικηφόρο με το Βρέντζο σε ένα κύκλο τραγουδιών όπου ένα κομμάτι ήταν αφιερωμένο στη μνήμη του Μύρου,οι ξακουστές ”πέρδικες”.(δε σας κρύβω ότι μέχρι τότε πίστευα ότι ήμουν ίσως από τους ελάχιστους  που δεν ήταν κρητικός στη καταγωγή και ήξερε το Μύρο).Σε μια στιγμή μπαίνει μέσα ένας επιλοχίας(καταγωγή από ένα χωριό των Γιαννιτσών) και μου λέει:”ποιος ακούει Μύρο;”.Στην αρχή κοκάλωσα,μετά για να τον ”ψαρώσω” του απάντησα οτι τραγουδά ο Νικηφόρος Αεράκης με το Βρέντζο και μου ανταποκρίνεται” ναι αλλά οι κοντυλιές είναι του Μύρου” .

Με λίγα λόγια,ο μύθος και η φήμη αυτού του μερακλή(γιατί για μένα δεν είναι ούτε στιχουργός ούτε καλλιτέχνης,είναι μερακλής-ανωτέρω όλων των προαναφερθέντων)έχει ξεπεράσει τα σύνορα της Κρήτης και έχει πάει παντού ανά την επικράτεια και όχι μόνο!!!!
Δε θα σας κουράσω άλλο,αφου αν αρχίσω να μιλάω για το Μύρο δε θα σταματήσω.»

Με εκτίμηση,

Στ.Φωτιάδης
Ένας φίλαθλος του ΠΑΟΚ-Λάτρης της ιστορίας και της μουσικής των Ανωγείων από τη Δυτική Μακεδονία.