Το βιβλίο που ρίχνει φως στην ιστορία του Ιδαίου Αντρου

της Ίνας Ταράντου

Παρακολουθώντας, λίγο μετά το θάνατό του, τον Οκτώβριο που μας πέρασε, μια από τις τελευταίες συνεντεύξεις του σπουδαίου αρχαιολόγου Γιάννη Σακελλαράκη, είχα σταθεί στην διαπίστωσή που είχε κάνει μετά από τόσες ανακαλύψεις για το παρελθόν, «ότι όλα αλλάζουν και τίποτα δεν αλλάζει, οι άνθρωποι είναι ίδιοι». «Η μεταφορά στο χρόνο μου δίδαξε την επαλληλία των στρωμάτων, την καταστροφή και την αναγέννηση, ο άνθρωπος πάνω στα ερείπια δημιουργεί» είχε πει. Το μήνυμα μπορεί να διαβαστεί και αισιόδοξα, καθώς έτσι ήθελε να το βλέπει και ο ίδιος.

Λίγο πριν φύγει από τη ζωή ετοίμαζε ένα συγγραφικό έργο, για τη μεγάλη ανασκαφή στον Ψηλορείτη, που του αποκάλυψε ένα από τα σημαντικότερα μυστικά της περιοχής, αλλά και όλου του αρχαίου ελληνικού κόσμου: το Ιδαίο Άντρο, τη σπηλιά όπου γεννήθηκε ο Δίας, το ιερότερο σπήλαιο της αρχαιοελληνικής θρησκείας κι ένα από τα αρχαιότερα λατρευτικά κέντρα στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Εκεί κατέφυγε η Ρέα για να γεννήσει το Δία, φοβούμενη τον πατέρα του, τον Κρόνο, που κατάπινε τα παιδιά του, καθώς κάποιο από αυτά ήταν πεπρωμένο να του πάρει τη βασιλεία του κόσμου.

Δυστυχώς, ο θάνατος τον πρόλαβε και δεν κατάφερε να το δει ολοκληρωμένο και τυπωμένο. Η σύντροφος και συνοδοιπόρος στη ζωή του, επίσης αρχαιολόγος, Έφη Σαπουνά-Σακελλαράκη ανέλαβε να τελειώσει το έργο αυτό, μαζί με τις εκδόσεις Μίλητος. Ένα βιβλίο γεμάτο θησαυρούς, τους θησαυρούς που ήταν καλά κρυμμένοι στα 1538 μ. στον Ψηλορείτη και που η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως, 30 χρόνια πριν.

Θησαυροί
Το πλήθος των ευρημάτων, που χρονολογούνται από τις απαρχές του Κρητικού πολιτισμού, μαρτυρά την αδιάλειπτη χρήση του χώρου, από την αυγή της Κρητικής ιστορίας μέχρι και σήμερα. Κοσμήματα, ειδώλια, σκεύη, αγγεία, χρυσά, αργυρά και χάλκινα αντικείμενα πολλά από αυτά σχετικά με το μύθο της γέννησης του Δία. Στα κοσμήματα αποτυπώνονται όλες οι τεχνικές της αρχαίας χρυσοχοΐας, καθώς αποτελούνται από ελάσματα και διακοσμούνται με κοκκίδωση, έχουν ενθέσεις από άλλα πολύτιμα υλικά. Στη «Βηθλεέμ της Αρχαιότητας» όπως την ονόμαζε ο αρχαιολόγος, βρέθηκαν ακόμη τύμπανα, ασπίδες και χιλιάδες κόκαλα, ανάμεσά τους ένας αστράγαλος αίγας επενδεδυμένος με φύλλο ασημιού, μάλλον για μαντική χρήση.
Λατρεία
Σημαντικές πληροφορίες συλλέγησαν για τη λατρεία στον ιερό αυτό τόπο. Οι άνθρωποι έκαναν οδοιπορία μέρες για να ανέβουν ως εκεί, πλούσιοι και φτωχοί κρεμούσαν τα αναθήματά τους μέσα ή έξω από τη σπηλιά, στα κλαδιά των δέντρων, όπως γίνεται με τα τάματα στις εκκλησίες στα νεότερα χρόνια.
Η ιδιαιτερότητα της λατρείας του Δία στο Ιδαίο Άντρο, ήταν η μυθολογούμενη γέννησή του και ο ετήσιος θάνατός του στον ίδιο τόπο. Στο ιερό σπήλαιο λατρευόταν σαν νήπιο, σαν έφηβος και σαν ώριμος θεός. Θυσίες αιματηρές ή αναίμακτες, εκστατικοί χοροί, θόρυβοι τυμπάνων και κροτάλων, Διονυσιακά μυστήρια πιθανολογούνται από τα ευρήματα. Ωστόσο, όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος, γνωρίζουμε λίγα για τα μυστήρια του Ιδαίου Άντρου. Η μυστικότητα ήταν το απόλυτο μυστήριο, ο ιερός λόγος ήταν άρρητος-απόρρητος και η κοινοποίηση τους, προέβλεπε σοβαρές ποινές.

Η ανασκαφή
Ο Γιάννης Σακελλαράκης περιγράφει τις δυσκολίες του εγχειρήματος: «Σε ένα σπήλαιο στα 1538 μ. δεν ήταν δυνατόν να ακολουθήσει κανείς τον ορθόδοξο τρόπο ανασκαφής. Η αποτυχία ήταν δεδομένη λόγω του σκότους και η ανεύρεση οποιουδήποτε μικροαντικειμένου αδύνατη, αν τα υγρά χώματα δεν ξεραίνονταν στο φως του ήλιου και δεν κοσκινίζονταν. Ο τεχνολογικός εξοπλισμός ήταν, λοιπόν, απαραίτητος και έτσι εγκαταστάθηκε γεννήτρια, αναβατόριο και σιδηροτροχιές με βαγονέτα για την ανύψωση τόνων λίθων και την απόρριψή τους – ο πρώτος σιδηρόδρομος της Κρήτης – όπως έλεγαν οι βοσκοί. Για την εκτέλεση των έργων χρειάστηκε ένα επιτελείο πολλές φορές μέχρι και 75 ατόμων. Είναι προφανές ότι δεν ήταν μια εύκολη ανασκαφή, η «ψηλότερη ελληνική ανασκαφή», όπως ονομάστηκε. Ο χειμώνας του 1983 ήταν βαρύτατος στον Ψηλορείτη και το 1984 αναγκαστήκαμε να σπάμε τον πάγο μέσα στη σπηλιά, για να ανασκάψουμε τα υγρά χώματα».

Σύληση
Εννέα πρόσωπα έπαιξαν μοιραίο ρόλο στην πρώτη μέγιστη σύληση του Ιδαίου Άντρου στα τέλη του 19ου αιώνα. Το πρώτο ήταν ένας βοσκός που ανακάλυψε τυχαία, εκεί που έβοσκε τα πρόβατά του, κάποια αρχαία αντικείμενα. Τίποτα δε μένει μυστικό σε μια κλειστή κοινωνία και πλήθος Ανωγειανών συνέρρευσαν στο βουνό κι επιδόθηκαν ομαδικά στη σύληση των αρχαίων. Είναι χαρακτηριστικές οι αφηγήσεις γηραιότερων κατοίκων, ότι οι Ανωγειανές νοικοκυρές έφερναν χωνεμένη κοπριά από το βουνό για τα φυτά τους και έβρισκαν ανακατεμένα με το χώμα, κομμάτια χρυσού. Βασικός αρχαιοκάπηλος όμως ήταν ο χρυσοχόος Ιωαννης Μητσοτάκης, κάποια αντικείμενα της συλλογής του οποίου αγόρασε η Αρχαιολογική Εταιρεία από τη χήρα του και τα δώρισε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Έτσι λοιπόν, όταν άρχισε το σκάψιμο στην περιοχή, τα χώματα ήταν τόσο αναμοχλευμένα ώστε βρίσκονταν ανάμεικτα νεολιθικά όστρακα με τουρκικά νομίσματα!.

Το βιβλίο
Το τελευταίο συγγραφικό έργο του Γιάννη Σακελλαράκη και της συζύγου του Έφης-Σαπουνά Σακελλαράκη, θα κυκλοφορήσει την άλλη εβδομάδα από τις εκδόσεις Μίλητος, με τον τίτλο «Ιδαίο Άντρο, το σπήλαιο του Δία και οι θησαυροί του».

*Η Ίνα Ταράντου είναι δημοσιογράφος.