Μετά το γκράφιτι με την μορφή του Νίκου Ξυλούρη στην είσοδο του χωριού κατά την διάρκεια των περσινών εκδηλώσεων, οι διοργανωτές του Φεστιβάλ Χαιμαλίνα, ολοκλήρωσαν απόψε τις φετινές με την μορφή της μεγάλης Ανωγειανής αγωνίστριας Βαγγελιώς Κλάδου να κοσμεί ένα τοίχο στα πατρογονικά της εδάφη στα Σίσαρχα! Στο γκράφιτι και πάλι δημιουργός ο Αλέξανδρος Ραπτάκης που συμμετείχε σε αυτόν τον σκοπό αφιλοκερδώς. Αξίζουν συγχαρητήρια στους εμπνευστές της ιδέας αλλά και στον καλλιτέχνη που της έδωσε μορφή. Όπως αναφέρουν οι διοργανωτές του Φεστιβάλ:

“Η Ευαγγελία Κλάδου επιστρέφει στον τόπο της, πλάι στο αγαπημένο της σχολειό, ανοίγοντας ξανά το παράθυρο στη γνώση, τον αγώνα και την ελευθερία . Η ιστορία κυριαρχείται από αντρικές φιγούρες που επηρέασαν την έκβαση γεγονότων. Υπάρχουν,όμως γυναίκες που, ενώ υπερέβησαν ανθρώπους και όπλα, δεν έλαβαν ποτέ όση αναγνώριση τους άξιζε.

Μια από αυτές τις γυναίκες, είναι η Βαγγελιώ Κλάδου. Γεννημένη στα Σίσαρχα, δασκάλα στο επάγγελμα και οργανωμένη στο ΚΚΕ από το 1942, όταν ξέσπασε ο πόλεμος εντάχθηκε αμέσως στο ΕΑΜ, έχοντας υπό την ευθύνη της το γυναικείο τμήμα του νομού Ρεθύμνης. Ως δασκάλα στην Επισκοπή Μυλοποτάμου δεν εγκατέλειψε τους μαθητές της κατά τη διάρκεια της κατοχής, βοηθώντας έτσι να λειτουργήσει το σχολείο. Το 1944 έγινε μέλος του ένοπλου ΕΛΑΣ. Η συμβολή της στην οργάνωση του αντάρτικου των Λευκών Ορέων ήταν καθοριστική. Αφού αρνήθηκε μετά την κατοχή να δηλώσει υποταγή στο τότε αστικό καθεστώς, δεν κατάφερε να ξαναδουλέψει ως εκπαιδευτικός, παρόλα αυτά δεν επαναπαύτηκε και αφιερώθηκε στο λαϊκό κίνημα των Χανίων, όπου το 1946, στην παναγροτική απεργία, την συνέλαβαν μαζί με άλλους δυο, ως πρωταίτιοι των κινητοποιήσεων. Στην δεύτερη απεργία, μετά από ένα χρόνο έχει μπει πλέον στο στόχαστρο από τις παρακρατικές οργανώσεις. Έγινε μέλος του Δημοκρατικού Στρατού Δυτικής Κρήτης και πρωτοστατούσε στις μάχες του εμφυλίου. Αποκεφαλίστηκε στις 6 Δεκεμβρίου του 1949, μετά την ήττα του Γράμμου, από καταδιωκτικό απόσπασμα. Οι δήμιοι της περιφέρανε στα γύρω χωριά το κεφάλι της, το οποίο δεν βρέθηκε ποτέ. Ως ΑνωγειαΝέες/Νέοι θεωρήσαμε χρέος μας να αποδώσουμε κι εμείς, με τον δικό μας τρόπο, φόρο τιμής στην χωριανή μας αγωνίστρια, που παρά την κυρίαρχη πατριαρχική κουλτούρα, ξεχώρισε με
το θάρρος της στην Κρήτη, μέσα στη μαύρη δεκαετία του 1940.

Ο Αλέξανδρος Ραπτάκης, στο πλαίσιο του φεστιβάλ Χαϊμαλίνα, έδωσε ζωή στη μορφή της, μέσα στο χωριό των Σεισάρχων. Τον ευχαριστούμε πολύ για την αφιλοκερδή συμμετοχή και στήριξη του στον σκοπό μας! “

 https://www.youtube.com/watch?v=V4DFvQWojQ4

 Βγήκαν στ’Ανώγεια Γερμανοί, χιλιάδες και χαλούν τα.

Καιν’ και κουρσεύουν το χωριό, το διαλεχτό της Κρήτης.

Κλαίνε τριγύρω τα βουνά, κλαίει κι ο Ψηλορείτης,

γιατί κουρσεύτηκε κι αυτός, του πήραν τα κοπάδια,

κι έμεινε μόνος κι έρημος.

Πάλι το χτίσαν το χωριό και κάμαν τα κοπάδια

και στολιστήκαν τα βουνά, δεν είναι πια ρημάδια.

(Ιωάννης Φασουλάς-Νταμπακογιάννης)

Ήταν Κυριακή πρωί, ένα ζεστό πρωινό, στις 13 Αυγούστου του 1944 την ώρα που οι εκκλησίες λειτουργούσαν, όταν 7.000 Γερμανοί στρατιώτες με την ενίσχυση πυροβολικού και αεροπορίας και κατευθυνόμενοι από 4 σημεία, κυκλώνουν τα Ανώγεια.75 χρόνια πέρασαν, αλλά αυτή η ημέρα προκαλούσε και θα συνεχίσει να προκαλεί έναν αρχικό κόμπο στο στομάχι του κάθε Ανωγειανού όπου γης. Μια επέτειος που θα τιμάται αιώνια στον ιερό αυτό τόπο. Ο αρχικός κόμπος σύντομα μετατρέπεται σε φούσκωμα στο στήθος, ένα φούσκωμα περηφάνιας για την καταγωγή και τους προγόνους μας, που θυσίασαν τα πάντα για την Ελευθερία, αντιτάχθηκαν σθεναρά σε κάθε μορφή φασισμού και ναζισμού  και πότισαν το βωμό της με αίμα, δάκρυα, ξεριζωμό, προσφυγιά και αποκαΐδια, τα οποία όμως η μαχητική τους ψυχή γρήγορα μετέτρεψε σε αναγέννηση, στο στήσιμο ξανά του χωριού, στην επιστροφή του χαμόγελου και της ελπίδας, στα Ανώγεια που γνωρίζουμε σήμερα. Άλλωστε η μαντινάδα του Γιαλάφτη, διαχρονική, δίνει το στίγμα των Ανωγειανών που επέστρεφαν πάντα στον τόπο τους μετά τα τρία Ολοκαυτώματα της Ιστορίας τους, δυο από τους Τούρκους και ένα από τους Γερμανούς και μετέτρεπαν ακούραστοι και πείσμωνες την στάχτη σε λάσπη και πέτρα, τον θρήνο σε τραγούδι ελεύθερο.

 Tην Ιστορία του χωριού θα πω με λίγα λόγια..

Ότι το κάψαν τρεις φορές και πάλι είναι Ανώγεια..(Αριστείδης Χαιρέτης)

Οι Γερμανοί κατακτητές, λίγους μήνες πριν την οριστική τους αποχώρηση από την Κρήτη και την Ελλάδα, μια ανάσα πριν την οριστική κατάρρευση του Τρίτου Ράιχ, που σκόρπισε τον θάνατο και τον όλεθρο σε ολόκληρη την Ευρώπη, θα θελήσουν να εκδικηθούν τα σημαντικότερα κέντρα αντίστασης του νησιού, μια τελευταία αναλαμπή μίσους και απανθρωπιάς, στοιχεία που αποτελούσαν το κύριο γνώρισμα των ναζί κατακτητών. Ένα από αυτά τα κέντρα αναμφισβήτητα υπήρξαν τα Ανώγεια. Δεν είχε περάσει ούτε μια εβδομάδα, από τις τελευταίες “δράσεις” των Ανωγειανών ανταρτών, της Μάχης στο Σφακάκι στις 7 Αυγούστου και του Σαμποτάζ της Δαμάστας στις 8 του μήνα, που εξευτέλισαν την υποτιθέμενη ανίκητη γερμανική μηχανή, και ο Γερμανός Διοικητής Κρήτης Χ.Μίλλερ συντάσσει στο..πόδι της διαταγή της ισοπέδωσης των Ανωγείων, στην μάταιη προσπάθεια τους να υποτάξουν το ηθικό των ανταρτών των Ανωγείων.

Πέντε αφορμές επικαλέστηκε ο στρατηγός Μίλλερ στην διαταγή ισοπέδωσης των Ανωγείων, πέντε “επειδή”, πέντε αιτίες που μόνο περήφανους κάνουν όλους εμάς τους μεταγενέστερους και νεότερους για την δράση των παππούδων και των πατεράδων μας στη μαύρη διάρκεια της Ναζιστικής Κατοχής. Όταν δεν μπορεί να υποταχθεί η αγέρωχη Ανωγειανή ψυχή, τότε αυτό που μένει είναι η καταστροφή των άψυχων αντικειμένων που την περιβάλλει. Έτσι επί 22 μέρες οι Γερμανοί ξεσπούν στα μητάτα, στις στάνες, στα σύνεργα τυροκομικής, στα σπίτια, τις πλατείες και τις περιουσίες των Ανωγειανών. Μεγάλη ματαιοδοξία να σκέφτεται ο κατακτητής ότι καταστρέφοντας τα, ακολουθεί η ερήμωση και η εγκατάλειψη. Γιατί στα Ανώγεια την καταστροφή ακολούθησε η δημιουργία και την ερήμωση διαδέχτηκε η αναγέννηση.

Ίντα να κάψετε μωρέ; Μπορείτε τσι ψυχές μας;

Τα σπίτια τα γκρεμίσατε, μα όχι τσι καρδιές μας..(Κώστας Μανουράς)”

«Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρον της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλον και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου»…

Η έγκαιρη προειδοποίηση που υπήρξε γλίτωσε τα Ανώγεια από μια ολοκληρωτική γενοκτονία, καθώς το σύνολο των ανδρών και των αγοριών είχαν εγκαταλείψει ήδη από την προηγούμενη ημέρα τα Ανώγεια, βρίσκοντας καταφύγιο σε δυσπρόσιτες περιοχές και σπηλιές του Ψηλορείτη. 27 πάντως άνθρωποι, κυρίως ηλικιωμένοι που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν το σπίτι τους, αλλά και νεότεροι, ως και μικρά παιδιά, θα βρουν τραγικό θάνατο, καθώς θα εκτελεστούν εν ψυχρώ στις 22 μέρες διάρκεσε το Ολοκαύτωμα.Περισσότερα από 2.300 γυναικόπαιδα που βρισκόντουσαν εντός των Ανωγείων θα εξοριστούν από τον τόπο τους και θα βρουν καταφύγιο και μια ζεστή αγκαλιά στήριξης σε κάθε μικρό ή μεγάλο χωριό της Κρήτης, από τα Χανιά μέχρι το Λασίθι, από το Ρέθυμνο ως το Ηράκλειο. Η στοργική Κρήτη αγκαλιάζει τους πρόσφυγες Ανωγειανούς, πολλοί από αυτούς μάλιστα θα μείνουν για πάντα στα μέρη που πρώτα έφτασαν μετά το Ολοκαύτωμα, θα δημιουργήσουν εκεί τις οικογένειες τους και θα χτίσουν μικρά Ανώγεια σε κάθε γωνιά του νησιού, μεταφέροντας εκεί τις αξίες, τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις τους που διατηρούνται ανέγγιχτα μέχρι και σήμερα.

Δειλά δειλά, μετά την ολοκλήρωση του πολέμου, στα μέσα του 1945 οι Ανωγειανοί θα αρχίσουν να επιστρέφουν στο ισοπεδωμένο χωριό τους και με πενιχρά οικονομικά μέσα, αλλά με κύριο συστατικό τη δύναμη της ψυχής τους, θα χτίσουν ξανά τα σπίτια τους, θα ξαναβάλουν τα κουδούνια στα πρόβατα τους, θα μετατρέψουν την καμμένη και πέτρινη γη, σε χώμα για τα αμπέλια και τις ελιές τους, θα στελιώσουν ξανά τις οικογένειες και τις ζωές τους. Ακούραστα, αγόγγυστα και αδιαμαρτύρητα θα μοχθήσουν για τουλάχιστον μια δεκαετία ώστε να βάλουν την ζωή τους ξανά σε κανονικούς ειρηνικούς ρυθμούς. Αδιαμαρτύρητα για το μεγάλο κακό που τους βρήκε, καθώς άντρες και γυναίκες θεωρούν με μεγαλείο ψυχής, ότι η μεγάλη αυτή θυσία της ισοπέδωσης και ολοκαυτώματος του τόπου, του φόρου αίματος στον Β’Παγκόσμιο πόλεμο, ήταν επιβεβλημένη ώστε να ανθίσει ξανά το δέντρο της ελευθερίας στην Ελλάδα.

Ίσαμε να ‘χω αναπνιά κι ακόμη απής ποθάνω..

Θα μάχομαι για Λευτεριά και κάτω δεν το βάνω..(Γιώργης Καράτζης)

Αυτά τα Ανώγεια κληρονομήσαμε από τους παλιότερους, αυτά πρέπει και εμείς να παραδώσουμε στις νεότερες γενιές, ένα χωριό με παραδόσεις και αξίες, έναν τόπο με αγώνες και ιστορία και ανθρώπους που απαντούν με ένα χαμόγελο και ένα σήκωμα του κεφαλιού και των μανικιών σε κάθε αντιξοότητα της ζωής, σε κάθε μικρό ή μεγάλο “Ολοκαύτωμα”.

Γροικώ από μέσα μου φωνές, να μου φωνάζουν απελπισμένα.

Και η ψυχή μου να θρηνεί για το χθες που έφυγε με μάθια δακρυσμένα.

Είναι οι προγόνοι μου που προσπαθούνε να ξεκορμίσουν από μένα.

Να μη χαθούνε μου ζητούνε, σαν θα πεθάνω μια μέρα.

Εγώ παλεύω απεγνωσμένα να κρατηθώ στου σήμερα τη μπόρα.

Σαν το καράβι που το χτυπούνε της θάλασσας τα κύματα αγριεμένα.

Μόνη σανίδα σωτηρίας που μου μένει μες στο ταξίδι της ζωής.

Το χρέος μου μην τους ντροπιάσω και ξεφύγω από το δρόμο της τιμής..(Βασίλης Σμπώκος, “Λουκάς”)

Χαρακτηριστικό της τόλμης και της στωικότητας που οι Ανωγειανοί αντιμετώπιζαν το θάνατο, στις δύσκολες εκείνες ώρες της καταστροφής και του ολέθρου, είναι και το ακόλουθο περιστατικό: «Ο Αριστείδης Πασπαράκης ή Αλμπάτης, υπερήλικας κατά την περίοδο καταστροφής των Ανωγείων, διέμενε μόνος σε ένα μικρό σπιτάκι που είχε κτίσει σε αγρόκτημα του στο Μέσα Πλατάνι, κάτω από τα Σίσσαρχα. Μια μέρα τον επισκέφθηκε ο περιπλανώμενος, όπως και οι υπόλοιποι Ανωγειανοί, επίσης γέροντας Μιχάλης Παπαδιός η Τζιομιχάλης. Την ώρα που οι δύο γέροντες καθόταν στο σπιτάκι κατέφθασε ένας Γερμανός από τα Σίσαρχα και οργισμένος τους διέταξε να σηκωθούν για να τους εκτελέσει, να τους κάνει «καπούτ» όπως τους είπε. Και ο Αλμπάτης απευθυνόμενος στο Τζιομιχάλη.

Σήκω, μουρέ, στάσου ανατολικά και κάμε το σταυρό σου. Μια φορά, μουρέ,

θα ποθάνουμε, ας ποθάνουμε σήμερο!!

Ο Γερμανός τους έβγαλε στον οψιγιά, πάνω από το σπιτάκι κι εκεί έχοντας γυρισμένη την πλάτη προς τον εκτελεστή, περίμεναν τη βολή.

Οι στιγμές περνούσαν βασανιστικές χωρίς ο Γερμανός να πραγματοποιεί την απειλή του.

Κάποια στιγμή ο Αλμπάτης γύρισε και είδε το Γερμανό να έχει κατεβασμένο το όπλο και τον άκουσε να του λέει:

-Νιξ παππού, καπούτ σήμερο. Αύριο καπούτ!

Κι ο Αλμπάτης

-Έπαε θαν είμαι γω και αύριο μονό να ‘ρθέις.

Την επάυριο οι δύο γέροντες πήγαν στις συκιές που ήταν απέναντι στο σπιτάκι να βρούν κανένα σύκο να το φάνε και να ξεπεινάσουν και αφού βοσκήθηκαν ο Αλμπάτης λέει στο Τζιομιχάλη:

-Αιντε, μουρέ, Μιχάλη να πάμε στο σπιτάκι γιατί μπορεί να ρθεί κείοσες, εννοώντας το Γερμανό. Άμεσα όμως πήρε την απάντηση.

Για γροίκα είντα λέει! Εγώ δε πάω!

Αργότερα ο Αλμπάτης διηγούμενος το περιστατικό στους Σαρχιανούς τους είπε ότι γύρισε στο σπιτάκι και :

-Έκεια τονε περίμενα πολλή ώρα, μα δεν εγύρισε ο κερατάς …

Ο Στεφανής Ξυλούρης εκτελέστηκε εν ψυχρώ από τους Ναζί την πρώτη μέρα που κύκλωσαν τα Ανώγεια, στις 13 Αυγούστου του 1944.

Ο Στεφανής πήρε το δρόμο προς τα πλάγια για φύγει προς το βουνό. Οι Γερμανοί καταχτητές έδειξαν από την πρώτη στιγμή τις βάρβαρες διαθέσεις τους, σκοτώνοντας ένα 8χρονο παιδί, στην προσπάθεια του να πετάξει προς την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

Το παιδί θα μείνει άταφο για πολλές μέρες μέσα στην εκκλησία της Παναγίας. Η μάνα του, η Ζαφειρένια Ξυλούρη, βρήκε κάποια στιγμή το κουράγιο και μπήκε στα ισοπεδωμένα Ανώγεια για να θάψει το παιδί. Συγκλονιστική είναι η διήγηση της ίδιας της  Μπαμπακιουδένας:«Έψαξα στα χαλάσματα να βρω νερό για πλύνω το κορμί του δεν βρήκα και το έπλυνα με τα δάκρυα μου…»

“Το χωριό ισοπεδωμένο. Δρόμοι δεν υπήρχαν. Δρόμοι ήταν ανοιχτοί, καινούριοι δρόμοι πάνω από τα χαλάσματα. Ξεπετιούντανε κρεατόμυγες να σε φάνε.Έβλεπες τα σκυλιά τόσανε στο πάχος, να τρώνε πτώματα.Έβλεπες κατσίκες, σκύλους και βόδια ακόμα σκοτωμένα μέσα στο χωριό.Άναβαν δεξά ζερβά,ρούχα, ξύλα και εγροίκας μια μπόχα, μια βρώμα κι απ’ όπου κι αν είχε στραφείς έβλεπες ερείπια, χάλια. Και λέω..Άραγες, αυτό το χωριό, θα ξαναγίνει χωριό ποτές..; Αυτό το χωριό θα ξαναγίνει χωριό πάλι;…”(Μιχάλης Ρούλιος, Ρουλομιχάλης).

Τα Ανώγεια μας τα χτίσανε πάνω στα αποκαίδια,

σκιάς τρείς φορές, άλλες γενιές, μα τα θεμέλια ίδια..(Λευτέρης Μπέρκης)..

 Δόξα και Τιμή στους Ήρωες του Ολοκαυτώματος των Ανωγείων στις 13 Αυγούστου του ’44!