Του Μανώλη Δακανάλη πρώην Αγρονόμου

Οι Ανωγειανοί έχουν δημιουργήσει διαχρονικά ένα ιδιότυπο πολιτισμό και εκφράζεται πολύμορφα, στη μεγάλη τους φιλοξενία, στο χιούμορ, στον αυτοσαρκασμό, στη μυθοπλασία, στο τραγούδι, στη μαντινάδα, στο ριζίτικο, στο χορό, στη λαϊκή τέχνη, στη γέννηση, στο γάμο και τέλος στο θάνατο.

Λέγεται κατά το μύθο ότι ο πρώτος Σκουλάς , φέρει το επίθετο από το τριχωτό του σώματος του « σκουλί » σύμφωνα με τη διάλεκτο των Ανωγείων.

Ο πρώτος αυτός Σκουλάς κυνηγούσε χειμώνα τους παλαιούς καιρούς στο Ανωγειανό αόρι, που ήταν δασωμένο από πρίνους, ασφεντάμους και άλλα δέντρα. Ο χειμώνας ήταν πολύ βαρύς με πολλές βροχές, ομίχλες και χιόνια. Εκεί που κυνηγούσε έπεσε σε ένα τάφκο «βάραθρο», προσπάθησε να εξέλθει αλλά δεν το κατόρθωσε. Μέσα στο βάραθρο επικρατούσε πολύ ψύχος, υγρασία και το κυριότερο δεν υπήρχε τροφή.

Μια ζουρίδα που ήταν μέσα στον τάφκο, του έλυσε το φλέγον ζήτημα της πείνας, την θήλαζε καθημερινά. Σιγά-σιγά όλο του το σώμα καλύφτηκε από πυκνό τρίχωμα το οποίο τον προστάτεψε από το κρύο, έτσι πήρε το όνομα Σκουλάς « τριχωτός ». Μέσα στο βάραθρο ήταν μέχρι την άνοιξη που έλιωσαν τα χιόνια. Κάποια μέρα είδε τη ζουρίδα να ανηφορίζει προς την έξοδο του τάφκου, την ακολούθησε και με προσεκτικά βήματα βγήκε από εκεί μέσα.

Πήγε στο σπίτι του, αλλά η σύζυγός του δεν τον αναγνώρισε με τόσο τρίχωμα που είχε, νόμισε ότι ήταν ζητιάνος και τον φίλεψε. Μάλιστα είδε ότι είχε γεννηθεί το παιδί του και στο τέλος αναγκάστηκε να πει στη σύζυγό του τι είχε συμβεί.

Από τον μύθο αυτό μπορούμε να βγάλουμε δυο συμπεράσματα. Το πρώτο δείχνει την παλιά καταγωγή της οικογένειας των Σκουλάδων και το δεύτερο δείχνει την πονηριά που έχει ανέκαθεν η οικογένεια αυτή. Για το σκοπό αυτό αναμιγνύει ο μυθοπλάστης την πονηρή ζουρίδα.

Μια άλλη παραλλαγή του μύθου αναφέρει, ότι μέσα στον τάφκο υπήρχε κουλουριασμένο ένα μεγάλο φίδι. Αλληλοκοιτάχτηκαν πολλές φορές και στο τέλος αφού είδαν, ότι δεν κινδύνευαν μεταξύ τους φιλεύτηκαν. Σε κάποια στιγμή είδε το φίδι, να ρουφάει το νερό από ένα βράχο που έσταζε λίγο – λίγο. Όταν αποσύρθηκε το φίδι, έκανε και αυτός το ίδιο, φαίνεται ότι το νερό περιείχε κάποιες θρεπτικές ουσίες από τις οποίες διατηρήθηκαν.

Την άνοιξη κάποια στιγμή είδε το φίδι να παίρνει δρόμο για την έξοδο. Το έπιασε από την ουρά και σιγά-σιγά βγήκαν έξω.-

Πηγές: Απομνημονεύματα Δακανάλη Γεωργίου γιατρού σελ.9 ( πέθανε το 1963).

Ανωγειανή παράδοση: Διήγηση από γενιά σε γενιά του παραπάνω μύθου.

Η μουσική στην Κρήτη είχε ξεχωριστή θέση από την αρχαιότητα. Στις αρχαιολογικές ανασκαφές της Κνωσού και της Φαιστού, σε αναπαραστάσεις γλυπτών, κεραμικών και ζωγραφικής απεικονίζονται μουσικοί και χορευτές που παραπέμπουν στη σημερινή εποχή, όπου ο λυράρης παίζει στη μέση και οι χορευτές χορεύουν γύρω του κυκλικά. Στο αρχαιολογικό μουσείο Ηρακλείου σώζεται αυλός με δακτυλίους που μετακινούμενοι καλύπτουν τις οπές για να αποδοθούν οι νότες. Αλλού εικονίζονται αυλοί, δίαυλοι, βούκινα, σάλπιγγες. Οι αρχαίοι Κρήτες έπαιζαν την αρχαία λύρα, όπως φαίνεται από αναπαραστάσεις σε τοιχογραφίες και σφραγίδες. Ο  Κλαύδιος Αιλιανός (Claudius Aelianus), ο επιλεγόμενος «Σοφιστής», στο έργο του “Varia Historia” («Ποικίλη Ιστορία»,  αναφέρει ότι “οι Κρήτες τους παίδας μανθάνειν τους νόμους εκέλευον μετά τινος μελωδίας, ίνα εκ της μουσικής ψυχαγωγούνται και ευκολώτερον τη μνήμη διαλαμβάνουσιν…” δηλ. οι Κρήτες έδιναν εντολή τα παιδιά να μαθαίνουν τους νόμους με τη συνοδεία κάποιας μελωδίας, αφενός για να ψυχαγωγούνται με τη μουσική και αφετέρου για να εντυπώνουν (τους νόμους) καλύτερα στη μνήμη … .

Η μουσική παιδεία των αρχαίων Κρητών αποκαλύπτεται από το γεγονός ότι όταν ο Θαλήτας, Κρητικός νομοθέτης και μουσικός, από την Γόρτυνα, κλήθηκε στη Σπάρτη τον 8ο π.Χ. αιώνα, μεταλαμπάδευσε εκεί όλη τον μουσικό πλούτο της Κρήτης, όπως αναφέρει ο Πλούταρχος στο έργο του «περί μουσικής».

Η Κρήτη παρέμεινε στην κυριαρχία των Ενετών και μετά των Άλωση της Πόλης (1453), διαιωνίζοντας σε πιο ελεύθερο περιβάλλον την Ελληνική – Βυζαντινή μουσική κληρονομιά, αφού πολλοί δάσκαλοι της εκκλησιαστικής μουσικής από την Πόλη όπως ο Μανουήλ Χρυσάφης, ο Ακάκιος Χαλκιόπουλος κ.ά., ίδρυσαν σχολές Ελληνικής – Βυζαντινής μουσικής στην Κρήτη. Σ’ αυτές τις σχολές αναδείχθηκαν σπουδαίοι μελωδοποιοί όπως ο Κοσμάς Βαράνης, οι αδελφοί Επισκοπόπουλοι, ο Δημ. Ντάμιας. Το 1669 μετά την κατάκτηση της Κρήτης από τους Τούρκους πολλοί Κρητικοί βρήκαν καταφύγιο στα Επτάνησα όπου καλλιέργησαν την γνωστή από τότε Κρητοεπτανησιακή ή Κρητική μουσική που ακούγεται μέχρι σήμερα ευχάριστα. Στη Ζάκυνθο επέζησε μέχρι τις μέρες μας η “Κρητική” όπως λέγεται πολυφωνική λειτουργία, επειδή όμως έχει υποστεί επιδράσεις από την Ιταλική καντσονέτα, έχασε το αρχικό της ύφος.

Το γεγονός ότι, η Κρητική μουσική εξακολουθεί να είναι ζωντανή και να εμπλουτίζεται, οφείλεται τόσο στην ιδιαίτερη σημασία που έχει ο στίχος, είτε πρόκειται για μεγάλη ρίμα, είτε για σύντομη δίστιχη μαντινάδα, όσο  και στην ψυχική διάθεση του καλού λυράρη , ο οποίος, μέσω του αυτοσχεδιασμού αποδίδει τις διάφορες μελωδίες (κοντυλιές).

Τα ριζίτικα τραγούδια είναι τραγούδια της τάβλας και της στράτας. Της τάβλας τραγουδιούνται σε πολλές μελωδίες, ενώ της στράτας είναι πάνω σε ένα σκοπό. Τραγουδιούνται ομαδικά – χορωδιακά, ή αρχικά άδεται ένα ημιστίχιο από έναν τραγουδιστή και κατόπιν αυτό επαναλαμβάνεται χορωδιακά από την παρέα (καθ’ υπακοήν και κατ’ αντιφώνησιν) ενώ αρκετά ριζίτικα είναι ιδιόμελα με δικές τους μελωδίες. Μια ειδική ομάδα τραγουδιών είναι οι ‘μανέδες και μια άλλη τα λεγόμενα σταφιδιανά ή ταμπαχανιώτικα ή Κρητικά ρεμπέτικα. Μερικά από αυτά έχουν επιδράσεις από τα μουσικά μοτίβα και το στίχο των παραδοσιακών τραγουδιών της Μικράς Ασίας, αφού πρόσφυγες Μικρασιάτες εγκαταστάθηκαν και στην Κρήτη.

Οι σύγχρονοι παραδοσιακοί Κρητικοί λυράρηδες αν και παίζουν όλες τις μελωδίες και σκοπούς, ακολουθούν ο καθένας με σεβασμό, μια από τις παραδοσιακές “σχολές” της κρητικής μουσικής, στο ύφος, στο ήθος, στον τρόπο παιξίματος, στο ρεπερτόριο…: Στη λύρα η σχολή Μουντάκη και Σκορδαλού, στο βιολί το τοπικό ηχόχρωμα της Κισάμου και της ανατολικής Κρήτης ενώ στην κεντρική Κρήτη είναι διαμορφωμένος ο Ανωγειανός τρόπος στη λύρα και στο μαντολίνο. Πολλοί έντεχνοι μουσικοί ενσωμάτωσαν στοιχεία από την κρητική μουσική στο έργο τους, όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο οποίος αξιοποιώντας τις μοναδικές μουσικές ικανότητες του μεγάλου ερμηνευτή Νίκου Ξυλούρη, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διάδοση της κρητικής μουσικής. Σημαντική τέλος είναι η συμβολή του  Ψαραντώνη και του Ιρλανδοκρητικού Ross Daly, στη κρητική μουσική παράδοση, η οποία  προωθήθηκε και εκτός Ελλάδας, παραμένοντας σήμερα περισσότερο ζωντανή παρά ποτέ.

Ιωάννα Μπισκιτζή

Λέκτορας κλασικής φιλολογίας

Πηγές: Παιδεία και πολιτισμός στην Κρήτη: Βυζάντιο – Βενετοκρατία

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,2008

Cretan Music, Χναράκη Μαρία, Κέρκυρα – Economia Publishing, 2007