Ιστορία
71 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την 13η Φεβρουαρίου 1944 όταν οι Ναζί εκτέλεσαν στα Ανώγεια τον αρχηγό της Αντίστασης Ιωάννη Δραμουντάνη,τον θρυλικό Στεφανογιάννη.
Μια μέρα σαν σήμερα με χιόνια να έχουν καλύψει όλο το βουνό ενώ τα ξημερώματα που τον συνέλαβαν έκανε κατακλυσμιαίες βροχές και είχε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Τον δεμένο πισθάγκωνα αρχηγό θέλησαν οι Γερμανοί να τον εκτελέσουν μπροστά στους χωριανούς του για παραδειγματισμό.Ο ίδιος αποφάσισε να φύγει με ψηλά το κεφάλι.Ξέφυγε για δευτερόλεπτα και έκανε ένα μεγάλο άλμα πριν πέσει νεκρός από τις σφαίρες των κατακτητών μπροστά στα μάτια του γιου του Ζαχαρία.Το μεγάλο εκείνο άλμα για την λευτεριά που κάνουν μόνο οι αληθινά μεγάλοι.
Η ιστορία πάντως πρέπει να έχει στις πιο χρυσές της σελίδες εκτός του μεγάλου ανωγειανού αρχηγού και 11 ακόμα Ανωγειανούς που εκείνη την μαύρη μέρα οι Γερμανοί συνέλαβαν μετά την εκτέλεση του Στεφανογιάννη και έκτοτε χάθηκαν για πάντα τα ίχνη τους σε μια άγνωστη σε πολλούς ιστορία του πολέμου και της προσφοράς των Ανωγείων σε αίμα και αντίσταση.Οι έντεκα σύντροφοι του αρχηγού πιθανότερα εκτελέστηκαν στο Ηράκλειο είτε την ίδια μέρα είτε την επομένη στις 14 Φεβρουαρίου 1944 και τάφηκαν πιθανότερα σε ομαδικό τάφο.Κανείς δεν έμαθε ποτέ για αυτούς.Παραθέτουμε με ευλάβεια και τιμή τα ονόματα τους:
1.Σμπώκος Κωνσταντίνος του Βασιλείου
2.Δραμουντάνης Γεώργιος του Βασιλείου
3.Κονιός Ιωάννης του Γεωργίου
4.Κοκοσάλης Ανδρέας του Σαρακηνού
5.Κοκοσάλης Εμμανουήλ του Νικολάου
6.Μανουράς Νικόλαος του Γεωργίου
7.Μανουράς Βασίλειος του Σταύρου
8.Σαλούστρος Ανδρέας του Ιωάννη
9.Σαλούστρος Αλκιβιάδης του Δημητρίου
10.Αεράκης Ανδρέας του Ιωάννη
11.Σταυρακάκης Ιωάννης του Ιωσήφ
Ιωάννης Δραμουντάνης Στεφανογιάννης
“Χαλά ο κόσμος και σεφτέ δε γ-κάνει το μαξούλι
βουβά ‘ναι όλα τα πουλιά όξω το νεκροπούλι.
Για ν’ αλαργάρει ετουτονά τση πίσσας το σκοτίδι
αντάρτες τση αντίστασης άφτουν τ’ ανελαμπίδι.
Στ’ αόρι αντάρτες έχουνε μεγάλο ρεβαΐσι
ζυγώνου ντη χειμωνική μπέλι και λιογαλίσει.
Στ’ ανάπλαγα των αοριώ αντάρτικες ομάδες
τση λευτεριάς και τση πρεπιάς είναι οι ξετρεχτάδες.
Στ’ αόρι το ανωγειανό ανταρτική ομάδα
μάχεται αμπέλι και φανεί τση λευτεριάς βγοράδα.
Αποκλαμούς ανταρτικούς ο Ψηλορείτης βγάνει
κι ανωγειανό ανταρτικό με το Στεφανογιάννη”.
(Κωστής Λαγουδιανάκης)
Ο Ιωάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης γεννήθηκε στο ιστορικό χωριό Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνου το 1897. Οι γονείς του Στέφανος και Ανεζίνα Δραμουντάνη, (το γένος Σμπώκου).
Σε ηλικία είκοσι ετών (1917) παίρνει μέρος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο με τα Ελληνικά στρατεύματα που πολεμούσαν στο πλευρό της Αντάντ. Η θητεία του στο στράτευμα συνεχίζεται παίρνοντας μέρος στη Μικρασιατική εκστρατεία 1919-1922 και βιώνει τη Μικρασιατική καταστροφή. Σε ηλικία 33 ετών, το 1930, παντρεύεται την Χαρίκλεια Σταυρακάκη και αποκτά μαζί της έξι παιδιά.
Κτηνοτρόφος στο επάγγελμα ο Ιωάννης Δραμουντάνης απολάμβανε μεγάλο κύρος όχι μόνο από τους κατοίκους του χωριού ή της περιοχής Μυλοποτάμου αλλά και της ευρύτερης περιοχής του Ψηλορείτη όπως τα χωριά Κρουσώνας, Βορίζα, Καμάρες, Γέργερη κ.ά.
Η συμβολή στη μεγαλειώδη Αντίσταση του Κρητικού λαού τα χρόνια 1941-1944, του Αρχηγού Ανωγείων και Άνω Μυλοποτάμου Γιάννη Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη, θα μπορούσε συνοπτικά να περιγραφεί ως εξής :
1ο) Λίγο πριν τη μεγαλειώδη μάχη της Κρήτης μαζί με άλλους συγχωριανούς του έκαναν απροσπέλαστο, (για ρίψη αλεξιπτωτιστών και προσγείωση αεροπλάνων) το Οροπέδιο της Νίδας, τοποθετώντας επί μέρες ογκόλιθους στην επιφάνειά του.
2ο) Αφού δεν έγινε κατορθωτή η ρίψη Γερμανών αλεξιπτωτιστών στη Νίδα, επικεφαλής ομάδος ενόπλων Ανωγειανών πήρε μέρος στη Μάχη της Κρήτης από την πρώτη ως την τελευταία ημέρα στην περιοχή Λατζιμά Ρεθύμνου.
3ο) Ο Γιάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης βοήθησε και πέτυχε την πρώτη επαφή του πλοιάρχου Πουλ με τον Αντώνη Γρηγοράκη-Σατανά τον Αύγουστο του 1941.
4ο) Μετά τη μάχη της Κρήτης ο Γιάννης Δραμουντάνης Στεφανογιάννης ήταν ένας από τους 32 συνολικά Κρήτες που επικύρηξαν οι Γερμανικές Αρχές Κατοχής και καθ’όλη τη διάρκεια της τετράχρονης σκλαβιάς παρέμεινε επικηρυγμένος και από τους πλέον καταζητούμενους Κρητικούς.
5ο) Πήρε μέρος σε όλες τις συσκέψεις των Αρχηγών των ενόπλων Ανταρτικών ομάδων της Κρήτης (Καπετάνιων Μπαντουβά, Πετρακογιώργη, Σατανά) και προετοίμασαν από κοινού μαζί με τον επικεφαλής της Αγγλικής αποστολής Τομ Ταμπάμπιν τα πρώτα σαμποτάζ που διενεργήθηκαν σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη τον Ιούνιο του 1942 (σαμποτάζ Καστελλίου Πεδιάδος και Ηρακλείου, 7 και 13 Ιουνίου 1942).
6ο) Διατήρησε άσβεστη τη σπίθα και τη δίψα της λευτεριάς σε μια μεγάλη εδαφική περιφέρεια της κεντρικής Κρήτης (Άνω και Κάτω Μυλοπόταμος – Δυτικό Μαλεβύζι)
7ο) Το δυσκολότερο έτος της Κατοχής, το 1942, όταν οι αντάρτες που λημέριαζαν στα βουνά μετρούνταν στα δάχτυλα των χεριών, έδωσε καταφύγιο στις συμμαχικές αποστολές οι οποίες με τους σταθμούς ασυρμάτου που έφεραν στον τόπο μας διατήρησαν επαφή με το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής (τον ελεύθερο τότε κόσμο). Τα Ανωγειανά μητάτα, Κορακόπετρα, Μίθια, Πετροδολάκια ήταν τα ασφαλή καταφύγια των σταθμών ασυρμάτου και των Άγγλων Αξιωματικών Συνδέσμων Τομ Ταμπάμπιν, Ραλφ Στόκμπριτζ, Πάτρικ Λη Φέρμορ κ.ά.
8ο) Παρέμεινε αδούλωτος ο Ψηλορείτης, το μοναδικό ίσως ελεύθερο τμήμα του νησιού μας, βρίσκοντας εκεί καταφύγιο οι καταδιωκόμενοι από τους Γερμανούς Κρήτες αλλά και οι Άγγλοι στρατιώτες οι οποίοι δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν τους συντρόφους τους μετά τη μάχη της Κρήτης. Το σπίτι του Στεφανογιάννη στα Ανώγεια ήταν το ασφαλές κρησφύγετο δεκάδων Κρητών πατριωτών που έπεφταν στη δυσμένεια των κατακτητών και από το σπίτι του Στεφανογιάννη ξεκινούσαν το μεγάλο ταξίδι για τα νότια παράλια και τη μεταφορά τους στην Αίγυπτο.
9ο) Ο Γιάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης ανέπτυξε άριστη συνεργασία με τον επικεφαλής της κατασκοπίας των νομών Ηρακλείου-Λασιθίου Γιώργο Δουνδουλάκη και στο σπίτι του στα Ανώγεια έγινε η αλλαγή της Αρχηγίας από το Γιώργο Δουνδουλάκη στο Μιχάλη Ακουμιανάκη την Άνοιξη του 1943.
10o) Ο Γιάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης τέλος σφράγισε με το αίμα του τον αγώνα που έδωσε για τα πανανθρώπινα ιδανικά της Ελευθερίας της Δικαιοσύνης και της Ειρήνης, πέφτοντας νεκρός χτυπημένος πισώπλατα από τα φονικά βόλια των κατακτητών στις 13 Φεβρουαρίου 1944.
Απόσπασμα από τον ερευνητή Γιώργο Καλογεράκη
Του Γιάννη Φασουλά-
Δημοσιογράφου ΝΕΡΙΤ
Η ανακήρυξη του καθηγητή Χ. Ρίχτερ σε επίτιμο διδάκτορα από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, αποδεικνύει ότι το… «δόγμα», «οι Γερμανοί ήρθαν σαν φίλοι» είναι εδώ, προφανώς εμφορούμενο από την παρουσία του Δ’ Μερκελικού Ράιχ, 70 χρόνια μετά την αιματηρή παρουσία στην Κρήτη του Γ΄ Χιτλερικού Ραϊχ.
Όλοι όσοι εμπνεύστηκαν και υλοποίησαν το θέμα της ανακήρυξης του Ρίχτερ αγνόησαν με τρόπο προσβλητικό την σύγχρονη κρητική ιστορία, στο όνομα της εξυπηρέτησης προσωπικών συμφερόντων, πετώντας στους κάδους του Πανεπιστημίου, την περήφανη αντίσταση του λαού μας κατά των Φασιστο-Ναζί.
Η «ένταξη» του κ. Ρίχτερ στο δυναμικό του Πανεπιστημίου Κρήτης σημαίνει ότι οι όμοιοι του υιοθετούν πλήρως όλα όσα έχει πει σε βάρος των αγώνων των Κρητών και υπέρ των Ες-Ες.
Στα όσα υποστηρίζει τώρα ο κ. Ρίχτερ στο βιβλίο του, θα ήθελα, με την ευκαιρία και του δημοσιεύματος στην αυστριακή εφημερίδα ότι οι Γερμανοί χρωστάνε 1,5 τρις δραχμές στους Έλληνες για τις θηριωδίες που διέπραξαν σε βάρος της χώρας, να του… ζητήσω… ταπεινά «συγγνώμη» για:
— Την ηρωική αντίσταση των Κρητών στο Μάλεμε, κατά την πτώση του επίλεκτου γερμανικού σώματος αυτό των αλεξιπτωτιστών
— Την μάχη του Λατζιμά
— Τη μάχη του Ηρακλείου
— Για την απαγωγή του Κραϊπε
— Για τις νυχτερινές επιδρομές των ανταρτών κατά του…πολιτισμένου γερμανικού στρατού.
Ξεχωριστή «συγγνώμη» θα ήθελα να του… ζητήσω, για την μεγαλειώδη αντίσταση των Ανωγειανών που είχε σαν αποτέλεσμα το Ολοκαύτωμα του χωριού. Επίσης για:
— Για την ισοπέδωση στης Καντάνου
— Για το κάψιμο της Βιάννου
— Για το κάψιμο των χωριών του Αμαρίου
— Για τις ομαδικές εκτελέσεις δεκάδων Κρητικών
-«Συγγνώμη» κύριε καθηγητά της «Ιστορίας» που δεν σας… βοήθησαν οι Κρητικοί να στήσετε και στο νησί ένα Νταχάου, ένα Άουσβιτς, για να τους κάψετε και να τους κάνετε σαπούνι, για να δώσετε και εδώ μια «Τελική Λύση», για να μετα-φέρετε και στην Κρήτη τον… «πολιτισμό των φούρνων».
– «Συγγνώμη» κύριε Ρίχτερ, που οργανωθήκαμε, που βγήκαμε στο βουνό, που παλέψαμε για την ελευθερία, για την δημοκρατία και πάνω από όλα για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
– «Συγγνώμη» κύριε Ρίχτερ που κάναμε σαμποτάζ κατά των γερμανικών στρατευμάτων Κατοχής. «Συγγνώμη» που τους πυροβολούσαμε… Τώρα που το σκέφτομαι ο Κρητικός λαός δεν θα έπρεπε να τα κάνει όλα αυτά. Έπρεπε μετά… βαϊων και κλάδων να… υποδεχτεί τους Ναζί και να τους βοηθήσει να… μεταλαμπαδεύσουν τα ιδανικά «των φούρνων» και «των κρεματορίων» στο νησί κι όπου αλλού μπορούσαν. Είναι αλήθεια κρίμα, που δεν… σας βοηθήσαμε και στην… εξάπλωση της «μοναδικής» θεωρίας της «Άριας Φυλής».
-«Συγγνώμη» κύριε Ρίχτερ που υπερασπιστήκαμε την πατρίδα μας, τα εδάφη μας, την τιμή των σπιτιών μας, τις μανάδες μας, τους πατεράδες μας, τα αδέλφια μας…
– «Συγγνώμη» κύριε Ρίχτερ που ήμασταν τόσο… βίαιοι κατά των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής. Κανονικά θα έπρεπε να περάσουν από… στρατοδικείο όλοι οι οπλαρχηγοί της Αντίστασης που …τόλμησαν και συγκρούστηκαν με τον αιμοσταγή γερμανικό στρατό. Έχετε ακόμα καιρό να τους δικάσετε…
– «Συγγνώμη» κύριε Ρίχτερ που γιορτάζουμε κάθε χρόνο στις 21 Μαΐου τη Μάχη της Κρήτης, θα …φροντίσουμε να την καταργήσουμε, για να μην ενοχλείται και το σύγχρονο μερκελικό Δ’ Ράιχ.
– «Συγγνώμη» κύριε Ρίχτερ που αντιστεκόμαστε και στο σημερινό Δ΄ Ράιχ, με τους χιλιάδες νεκρούς που έχει αφήσει πίσω του. Με τα εκατομμύρια των ανέργων, με τους χιλιάδες άστεγους και εξαθλιωμένους. Να διαμηνύσετε στην καγκελάριο των σύγχρονων «φούρνων» ότι θα συνετιστούμε και θα είμαστε καλά παιδιά, για να μην χρειάζεται ο Σόϊμπλε να κάνει συστάσεις κάθε τρεις και λίγο…
– «Συγγνώμη» λοιπόν κύριε Ρίχτερ! Όσο για σας κύριε Πρύτανη, απλά θα σας πούμε πως καταλαβαίνουμε την αναστάτωσή σας, για την επέμβασή μας στα του πανεπιστημίου, όμως στη Δημοκρατία συχνά, ότι είναι νόμιμο δεν είναι πάντα και δίκαιο. Το Πανεπιστήμιο δεν λειτουργεί ξεκομμένο από την κρητική κοινωνία, ιδιαίτερα όταν κάποια θέματα προσβάλλουν το εθνικό αίσθημα όχι μόνο των Κρητών αλλά και όλων των Ελλήνων, τότε αυτόχρημα η κοινωνία παίρνει θέση, την θέση που της επιβάλλει η Ιστορία του νησιού!
Εκτενή αναφορά στις οφειλές της Γερμανίας προς την Ελλάδα, κυρίως από το αναγκαστικό δάνειο αλλά και από τις πολεμικές αποζημιώσεις, για την επί 3,5 χρόνια γερμανοναζιστική κατοχή, κάνει η αυστριακή εφημερίδα «Ντερ Στάνταρντ» στη χριστουγεννιάτικη έκδοσή της, με αφορμή την επικείμενη κατάθεση της σχετικής εμπιστευτικής έκθεσης, από την ειδική ομάδα εργασίας στον υπουργό Οικονομικών.
«Οι Γερμανοί στρατιώτες ήταν στην Ελλάδα από τον Απρίλιο του 1941 έως το Σεπτέμβριο του 1944 και πίσω τους δεν άφησαν τίποτε άλλο παρά καμένη γη και την μνήμη σε πείνα, σαδιστικές σφαγές και εκτοπίσεις, η προγιαγιά του σημερινού πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά, η συγγραφέας Πηνελόπη Δέλτα, αυτοκτόνησε την ημέρα κατά την οποία εισέβαλε στην Αθήνα η «Βέρμαχτ», σημειώνεται στο δημοσίευμα, με τίτλο «Η οργή της Αθήνας για το αναγκαστικό δάνειο με τα δεκαπέντε μηδενικά», στο οποίο φιλοξενείται συνομιλία με τον επικεφαλής της ομάδας εργασίας, Παναγιώτη Καρακούση.
Ο ίδιος, που, όπως σημειώνει η εφημερίδα « με την ομάδα εργασίας επί δύο χρόνια ερεύνησαν και υπολόγισαν τί οφείλει η Γερμανία στους Ελληνες μέχρι σήμερα», εκφράζει θλίψη βλέποντας, όπως λέει, μερικούς στη Γερμανία και αλλού να αμφισβητούν το προφανές, δηλαδή τις ζημίες που υπέστη η Ελλάδα, καθώς αρκεί και μόνον να αναλογιστεί κανείς ότι η Ελλάδα είχε τις μεγαλύτερες απώλειες, με το 19 ο/ο του πληθυσμού της εκείνη την εποχή, δηλαδή 1,4 εκατομμύρια Ελληνες, να έχουν πεθάνει ή τραυματιστεί.
Όπως εξηγεί, πρόκειται για ομάδα τεχνοκρατών και ο ίδιος έχει παραμερίσει την οργή του και προσπάθησε να υπολογίσει τα πάντα αντικειμενικά, χωρίς οι έρευνες της ομάδας να έχουν κανένα πολιτικό στόχο και να σχετίζονται με τη δανειακή βοήθεια προς την Ελλάδα.
Στο δημοσίευμα σημειώνεται ότι το ποσό των 10 δισεκατομμυρίων ευρώ που φέρεται να αναφέρθηκε σε ενημέρωση της ειδικής επιτροπής της Βουλής είναι κατά πολύ μικρότερο από τα 162 δισεκατομμύρια ευρώ τα οποία ζητάει ο Μανώλης Γλέζος «ο λαικός ήρωας που ως νεαρός μαζί με έναν φίλο του το Μάιο του 1941 κατέβασαν από την Ακρόπολη τη σημαία με τον αγκυλωτό σταυρό και ο οποίος σήμερα, 92 χρονος, βρίσκεται στο Ευρωπαικό Κοινοβούλιο για το ριζοσπαστικό αριστερό κόμμα ΣΥΡΙΖΑ».
Η εφημερίδα παρατηρεί ότι τα δέκα δισεκατομμύρια ευρώ είναι το πολλαπλάσιο εκείνου που κατέβαλε το 1960 η Δυτική Γερμανία στους Ελληνες ως «αποζημίωση» για τα θύματα του ναζισμού στα τριάμισι χρόνια κατοχής, όταν η Βέρμαχτ είχε μεταφέρει στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης 70.000 Εβραίους από την Ελλάδα από τους οποίους δεν επέστρεψε σχεδόν κανείς και όταν είχε εκτελέσει 130.000 άμαχους στη χώρα.
Συμπληρώνει δε, ότι η επιχειρηματολογία των γερμανικών κυβερνήσεων είναι κατά κάποιον τρόπο ανέντιμη, όπως επισημαίνουν επανειλημμένα Γερμανοί ιστορικοί όπως οι Χάγκεν Φλάισερ και Αλμπρεχτ Ριτσλ, διότι μετά το 1945 η Βόννη «παρηγορούσε» τους Ελληνες πως όταν η Γερμανία θα έχει επανενωθεί θα μπορούσε να λυθεί οριστικά το ζήτημα των αποζημιώσεων. Ωστόσο όταν έγινε πραγματικά η επανένωση ήταν ήδη αργά, καθώς οι Γερμανοί στην «Συνθήκη των δύο συν τέσσερις» του 1990 περιέλαβαν προληπτικές διατάξεις για να αποτρέψουν περαιτέρω αξιώσεις για αποζημιώσεις.
Στη συνέχεια σημειώνεται πως κατά την επίσκεψη του Γερμανού προέδρου Γιόαχιμ Γκάουκ την περασμένη άνοιξη στην Ελλάδα, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας είχε ζητήσει να αρχίσει όσο το δυνατόν γρηγορότερα η αποπληρωμή των αποζημιώσεων από τη Γερμανία, κάτι στο οποίο ο Γιόαχιμ Γάουκ είχε αντιτάξει χαρακτηριστικά «Ξέρετε τι πρέπει να απαντήσω: η νομική οδός για αυτό έχει κλείσει».
Η «Ντερ Στάνταρντ» αναφέρει πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει για τους υπαλλήλους στο υπουργείο Οικονομικών στην Αθήνα και για τον Παναγιώτη Καρακούση που για πρώτη φορά συγκέντρωσε τα διασκορπισμένα αρχεία και ο οποίος στο σημειωματάριο του σημειώνει έναν δεκαπενταψήφιο αριθμό, δηλαδή 1,5 τρισεκατομμύρια δραχμές που αφαιρέθηκαν και είναι καταγεγραμμένα στην Τράπεζα της Ελλάδας, ως καταναγκαστικό δάνειο, το οποίο απέσπασαν το Μάρτιο του 1942 από τους Ελληνες, το γερμανικό Ράιχ και η Ιταλία.
Σημειώνει επιπλέον πως οι υπάλληλοι σε αυτούς τους υπολογισμούς τους δεν συμπεριέλαβαν καν τα δισεκατομμύρια δραχμών που ήταν τα μηνιαία έξοδα των κατοχικών δυνάμεων, ενώ, όπως παρατηρεί ο Παναγιώτης Καρακούσης, το δάνειο παραμένει ανοικτό και υπάρχουν οι υπογραφές των κατακτητών που μάλιστα λίγο πριν από το τέλος του Πολέμου είχαν πληρώσει δύο δόσεις του, κάτι που αποδεικνύει πως επρόκειτο για ένα δάνειο.
ΑΠΕ
Επετειακό: 1814-2014, 200 χρόνια από την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας
Λίγο πριν φύγει το 2014, ας μνημονεύσουμε την επέτειο για τα διακόσια χρόνια από την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, και ας θυμηθούμε τον ρόλο της στην Ελληνική Επανάσταση. Ο Ρήγας με την σημαντική ‘ρήση του πως «εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή», έθεσε τη βάση της προόδου ενός έθνους, η οποία θα πρέπει να βασίζεται στην ανάπτυξη των «γραμμάτων» και η οποία ως επακόλουθο θα φέρει την ανάπτυξη της κοινωνίας. Το 1806, η Ελληνική Νομαρχία που εκδόθηκε στην Ιταλία, αποτέλεσε το ύψιστο πνευματικό ιστορικό σύγγραμμα του νεοελληνικού λόγου και του φιλελεύθερου στοχασμού. Η Ελληνική Νομαρχία του Ανωνύμου του Έλληνος θωρείται το επαναστατικό μανιφέστο του Ελληνικού διαφωτισμού. Ο Ελληνικός διαφωτισμός αποτέλεσε το ιδεολογικό ρεύμα το οποίο τροφοδότησε το σχέδιο για την επαναστατική προοπτική της Ελλάδας.
Η Ευρώπη του Ναπολέοντα καταρρέει το 1814 στο Βατερλώ και στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815 η Ιερά Συμμαχία των μοναρχών αναλαμβάνει την προάσπιση των θρόνων και θέτει τις ανατρεπτικές προθέσεις υπό διωγμό. Αυτό βέβαια δεν εμπόδισε την ύπαρξη επαναστατικών ομάδων, οι οποίες όμως δρούσαν υπόγεια και μυστικά. Την πρόθεση των Ελλήνων για την εθνική αναγέννηση και εθνική συγκρότηση ήρθε να στηρίξει η Φιλική Εταιρεία, η οποία ιδρύθηκε στην Οδησσό στα τέλη του 1814. Ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας ήταν τρεις υπάλληλοι εμπορικών οίκων και μικροέμποροι, ο Νικόλαος Σκουφάς, ο Αθανάσιος Τσακάλωφ και ο Εμμανουήλ Ξάνθος. Η εμπειρία τους, από την συμμετοχή τους σε μασονικές στοές και σε οργανώσεις που στήριζαν το όραμα της Εταιρείας του Ρήγα Βελεστινλή, τους έκανε να αναπτύξουν πρακτικές με έντονα μυστικιστικό χαρακτήρα. Η μετατροπή της Εταιρείας σε ανατρεπτική δύναμη έγινε σταδιακά, με την στρατολόγηση εκατοντάδων επιφανών Ελλήνων , ενώ η μεταφορά της έδρας της στην Κωνσταντινούπολη(1818) την απελευθέρωσε από την επιτήρηση των ρωσικών αρχών και της έδωσε την δυνατότητα να συντηρεί το μυστήριο της Αόρατης Αρχής, καταδεικνύοντας τον τσάρο ως υποστηρικτή της και κατ’ επέκταση τον Καποδίστρια. Όταν ο Καποδίστριας, ο οποίος διήυθυνε την ρωσική διπλωματία, αρνήθηκε την θέση του επαναστάτη ηγέτη της Φιλικής Εταιρείας, την αρχηγία ανέλαβε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, στρατηγός και υπασπιστής του τσάρου, γόνος Φαναριώτικης οικογένειας, η οποία ανήκε σε παλαιούς ηγεμόνες της Βλαχίας. Η ιδιότητα του Υψηλάντη ως στρατιωτικού, σήμαινε πως η εταιρεία ετοιμαζόταν για πολεμική αναμέτρηση.
Ο Υψηλάντης αρχικά επεδίωξε να ξεκινήσει την επανάσταση από τις παραδουνάβιες περιοχές(Ρουμανία), διότι η Φιλική Εταιρεία έβλεπε την επανάσταση ως μία κίνηση, που θα συσπείρωνε τους άλλους χριστιανικούς λαούς και πληθυσμούς των Βαλκανίων και θα ανέτρεπαν την απολυταρχία του σουλτάνου. Τα σχέδια των Φιλικών δεν ευόδωσαν και η εξέγερση στη Μολδοβλαχία απέτυχε. Η επανάσταση τελικά ξεκίνησε και προχώρησε στην Πελοπόννησο, όπου η χριστιανική άρχουσα τάξη ήταν ισχυρή, οι ελληνικοί πληθυσμοί συμπαγείς και το αίτημα του αγώνα προσανατολίστηκε στον στόχο της ελληνικής ανεξαρτησίας. Μπορεί η Φιλική Εταιρεία να προετοίμασε επί της ουσίας τον αγώνα για την απελευθέρωση των Ελλήνων, δεν διατήρησε όμως την ηγεμονική της θέση μετά την έναρξη της Επανάστασης. Η Επανάσταση του 1821 συνέβη στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας αναταραχής, όπου στη Μεσόγειο, την Ιταλία, την Ισπανία και τη Λατινική Αμερική γίνονταν εξεγέρσεις ακολουθώντας τον δρόμο που χάραξαν οι επαναστάσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και της Γαλλίας. Ο αγώνας των Ελλήνων συμπεριελήφθη ως τμήμα ενός παγκόσμιου κινήματος, με αυτονόητες συμμαχίες αλλά και ανάλογες εχθρότητες. Υπάρχουν πολλές απόψεις για το τι προκάλεσε την ελληνική εξέγερση, όμως αυτό που έχει τελικά σημασία είναι ότι ξεκίνησε από όλα τα κοινωνικά στρώματα, που, αν και τα συμφέροντά τους ήταν αντικρουόμενα, είχαν το ίδιο αίτημα: να διώξουν τους Τούρκους.
Η Φιλική Εταιρεία ήταν η έμπρακτη απάντηση στην προβληματική της ιστορικής απαίτησης για την αφύπνιση των Ελλήνων, που οδήγησε στην εξέγερσή τους και στην αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού. Ο Γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Raymond Aron έγραψε πως γνωρίζει την ύπαρξη έθνους όταν διαπιστωθεί ότι τα μέλη του είναι έτοιμα να πεθάνουν για να το υπερασπιστούν. Τα 200 χρόνια από την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας είναι, αν μη τι άλλο, μια ευκαιρία να θυμηθούμε, διότι η μνήμη είναι προνόμιο όχι μόνο μιας ατομικής συνείδησης, αλλά και μιας συλλογικής, η οποία μας επιτρέπει να διατηρούμε ζωντανό μέσα μας το ιστορικό παρελθόν και να παίρνουμε τις κρίσιμες πληροφορίες, για τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε το μέλλον μας ως έθνος και ως πολίτες του Ελληνικού κράτους.
Ιωάννα Μπισκιτζή
Λέκτορας κλασικής φιλολογίας.
Πηγές: Δημαράς Κ. Θ., Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα ,1980
Dakin D., The Greek Struggle for Independence, 1821-1833, Batsford,London, 1973
Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, 1821: Η γέννηση ενός έθνους – κράτους, Σκάι, Αθήνα, 2010

Ανώγεια 1944: Φωτο-ντουκουμέντο μετά το Ολοκαύτωμα από τους ΝΑΖΙ. Αφιερωμένη στον κ. Ρίχτερ και τους όμοιους του…
Αιχμές για τους σκοπούς που εξυπηρετεί η αναγόρευση Ρίχτερ, άφησε σε ψήφισμα που εξέδωσε και το Δημοτικό Συμβούλιο Ανωγείων καθώς επεσήμανε πως οι Γερμανικές αποζημιώσεις, είναι διεκδίκηση που έχει «αγκαλιαστεί» συνολικά από την τοπική κοινωνία. Παράλληλα, εξέφρασαν τη διαμαρτυρία τους για την εν κρυπτώ αναγόρευση του Χάινς Ρίχτερ από το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Π.Κ υπογραμμίζοντας πως δεν εξετάστηκαν όλες οι παράμετροι καθώς και οι αντιδράσεις της τοπικής κοινωνίας.
Συγκεκριμένα, στο ψήφισμα αναφέρουν:
«Με νηφαλιότητα, σεβασμό στην ακαδημαϊκή ελευθερία και την αυτοτέλεια του Πανεπιστημίου αλλά πάνω από όλα με ανυποχώρητη προσήλωση στην υπεράσπιση της ιστορίας της πατρίδας μας, εκφράζουμε τη διαμαρτυρία μας για τα όσα συνέβησαν από τον κορυφαίο επιστημονικό φορέα της Κρήτης.
Διαφωνούμε με την απόφαση του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης, Πανεπιστημίου Κρήτης να προχωρήσει στην βράβευση του Γερμανού ιστορικού κ. Ρίχτερ, απόφαση η οποία θεωρούμε ότι ελήφθη χωρίς διεξοδική εξέταση όλων των δεδομένων.
Εκφράζουμε τον προβληματισμό μας για ότι αυτή η πράξης εξυπηρετεί.
Η αναγόρευση σε επίτιμο διδάκτορα αποτελεί ύψιστη τιμή και απονέμεται σε ανθρώπους, που πέραν της συμβολής στην επιστήμη και του ακαδημαϊκού και δημοκρατικού τους ήθους, τιμούν και στηρίζουν τη χώρα που τους το απονέμει.
Αυτό στην περίπτωση του κ. Ρίχτερ αμφισβητείται σήμερα και από εμάς.
Λυπούμαστε διότι η φωνή της κοινωνίας δεν εισακούστηκε από το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και κατ’ επέκταση από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, όπως και η εύλογη ανησυχία, ότι ο στόχος αυτών των μεθοδεύσεων είναι η εξίσωση θύματος και θύτη και η αποδυνάμωση της διεκδίκησης των γερμανικών οφειλών.
Αυτό δεν πρέπει να το επιτρέψουμε.
Ο αγώνας μας για την ανάδειξη της ιστορικής μνήμης και τη διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών έχει αγκαλιαστεί από τη συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού και συσπειρώνει όλο και περισσότερους Γερμανούς δημοκράτες και αντιφασίστες.
Με ενότητα και ομοψυχία, χωρίς αισθήματα εκδίκησης προς το γερμανικό λαό, μακριά από εθνικιστικές κραυγές αλλά με πίστη και αποφασιστικότητα για δικαιοσύνη, συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε για να μείνει αναλλοίωτη η Ιστορική Αλήθεια».
65 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τις 6 Δεκεμβρίου 1949 όπου μια μεγάλη ανωγειανή αγωνίστρια η Ευαγγελία Κλάδου (Βαγγέλα) σκοτώνεται από παρακρατικούς σε περιοχή των Χανίων. Η όμορφη ανωγειανή δασκάλα ,αδερφή του Γιώργη Κλάδου (πρώην Δημάρχου Ανωγείων), ασυμβίβαστη σε όλη τη διάρκεια της ζωής της ,θα ταφεί στην γενέτειρα της τον Αύγουστο του 1978 μετά από συντονισμένες ενέργειες από την οικογένεια της να βρεθούν τα οστά της.
Η Ευαγγελία Κλάδου γεννήθηκε το 1919 στα Ανώγεια της Κρήτης. Ο πατέρας της ήταν ένας φτωχός ταχυδρομικός υπάλληλος με έξι παιδιά. Από μικρή έδειξε έφεση στα γράμματα με αποτέλεσμα οι γονείς της με την οικονομική συνδρομή των συγγενών τους, να προσπαθήσουν να την σπουδάσουν. Δεν κατάφερε τελικά να περάσει στο Πανεπιστήμιο, αλλά φοίτησε στην Αρσάκειο Παιδαγωγική Ακαδημία παίρνοντας το πτυχίο της δασκάλας. Σημειωτέον ότι τελείωσε τη Σχολή της με άριστα και με τους απαραίτητους συνοδευτικούς επαίνους των καθηγητών της.
Τον Σεπτέμβριο του 1940, λίγο πριν την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, διορίστηκε εκπαιδευτικός στο χωριό Μυριοκέφαλα Ρεθύμνου. Ένα χωριό που μετά τη μάχη της Κρήτης απόκτησε στρατηγική σημασία, αφού ήταν κομβικό σημείο στο πέρασμα των Βρετανών και Ελλήνων στρατιωτικών στην Αίγυπτο.
Γράφει για την πατριωτική της δράση στην Κατοχή ο αδελφός της και κατοπινός δήμαρχος Ανωγείων Γιώργος Κλάδος:
«Στα Μυριοκέφαλα έπαιξε και τον πρώτο της ρόλο βοηθώντας ξένους στρατιώτες και αξιωματικούς να διαφύγουν έξω από την Κρήτη. Μετά από χρόνια κάποιος Νεοζηλανδός έγραψε ένα γράμμα θέλοντας να μάθει νέα της και να έρθει σε επαφή μαζί της. Το γράμμα έφτασε στα Ανώγεια, όπου ζούσαμε, αλλά δεν μας το έδωσαν. Το επέστρεψαν με την ένδειξη «απεβίωσε». Τότε είχε βοηθήσει και πολλούς Έλληνες αξιωματικούς να διαφύγουν. Ανάμεσα στις άλλες περιπτώσεις, θυμάμαι και αυτή του Ορέστη Ταμιπακά από τα Τρίκαλα και κάποιου ταξίαρχου Λιανόπουλου από την περιοχή του Βόλου. Με ειδοποίησε η Βαγγελιώ να πάω να τους πάρω και να τους μεταφέρω για να κρυφτούν στα Ανώγεια. Έτσι και έγινε. Έμειναν κοντά μας ενάμιση μήνα, μέχρι που πήραν επαφή με το Ηράκλειο και έφυγαν».
Λίγους μήνες μετά, η Βαγγελιώ Κλάδου θα μετατεθεί στην Επισκοπή Μυλοποτάμου. Το δημοτικό σχολείο του χωριού αυτού ήταν από τα λίγα της Κρήτης που σε όλη σχεδόν την διάρκεια της γερμανικής κατοχής λειτούργησε αδιάλειπτα και με πληρότητα. Η συμβολή της νεαρής δασκάλας σε αυτό το επίτευγμα ήταν τεράστια, γεγονός που το αποδεικνύει και μια ιδιαίτερα επαινετική έκθεση του επιθεωρητή δημοτικής εκπαίδευσης Ευαγγελίδη για την εργασία της.
Δεν μένει όμως μόνο στην εκπαιδευτική της δραστηριότητα. Οργανώνεται στο ΕΑΜ και στη συνέχεια αναδεικνύεται χάρη στις μοναδικές της οργανωτικές της ικανότητες, το απαράμιλλο θάρρος και την αγωνιστική της συνέπεια σε στέλεχος της εαμικής αντίστασης. Το 1944 περνάει στην παρανομία και γίνεται μέλος του ένοπλου ΕΛΑΣ Ρεθύμνου, με πολιτικό καθοδηγητή τον αξέχαστο Ανωγειανό κομμουνιστή Γιώργη Σμπώκο.
Η Βαγγελιώ (η Βαγγέλα σύμφωνα με το κρητικό και δη το ανωγειανό ιδίωμα), οργανώνεται στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και γρήγορα γίνεται μέλος του Γραφείου Περιοχής Κρήτης. Η μεγάλη αγωνιστική δύναμη που δείχνει, δεν μένει απαρατήρητη και η αντιστασιακή της δράση γρήγορα γίνεται πασίγνωστη, περνώντας πολλές φορές στα όρια του μύθου. Όλοι οι κορυφαίοι αντιστασιακοί της Κρήτης, όλοι οι αγωνιστές της εαμικής αντίστασης που την γνώρισαν στην Κατοχή, θα αναφέρονται κολακευτικά για το πρόσωπό της.
Ο επίσης μεγάλος αγωνιστής του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στην Κρήτη, Αλέκος Μαθιουδάκης θα της αφιερώσει ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο του «ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ».
Με βάση ένα άτυπο μορατόριουμ μεταξύ της Αριστεράς και των βενιζελογενών πολιτικών δυνάμεων, η Κρήτη περνάει – μετά την ήττα του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ τον Δεκέμβριο του 1944 στην Αθήνα – μια σχετικά ήρεμη διετία που τη χαρακτηρίζει η ελευθερία λειτουργίας των αριστερών κομμάτων και των οργανώσεων της Αντίστασης.
Παρ’ όλα αυτά η Βαγγελιώ δεν μπορεί να γυρίσει στην δουλειά της χωρίς να υπογράψει τις απαραίτητες ταπεινωτικές δηλώσεις νομιμοφροσύνης προς το αστικό καθεστώς, πράγμα που ήταν αδιανόητο για τον αδάμαστο χαρακτήρα της και το κομματικό της ήθος. Δεν θα επιστρέψει ποτέ στην έδρα της ως εκπαιδευτικός, αλλά αντίθετα θα μεταβεί στα Χανιά, όπου θα ενταχθεί με όλες τις δυνάμεις στο λαϊκό κίνημα, δουλεύοντας μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ.
Η μεγάλη παναγροτική απεργία του Μάρτη του 1946 παραλύει όλην την Κρήτη. Η Βαγγελιώ Κλάδου μαζί με την Ελένη Κοκολάκη και τον αγωνιστή των δημοκρατικών ελευθεριών του κρητικού λαού δικηγόρο Βαγγέλη Χατζηαγγελή θα συλληφθούν από τις αρχές ως πρωταίτιοι των κινητοποιήσεων. Θα απειληθούν με εκτόπιση, κάτι που τελικά δεν θα πραγματοποιηθεί λόγω των έντονων αντιδράσεων από τον χανιώτικο λαό.
Τα γεγονότα θα συνεχιστούν με σχετικά ομαλό ρυθμό τουλάχιστον για την Δυτική Κρήτη μέχρι τον Μάρτιο του επόμενου έτους, όπου η δεύτερη μεγάλη απεργία θα καταστήσει τη νομιμότητα της Κλάδου και των άλλων κομμουνιστών στα Χανιά επισφαλή. Μπροστά στον κίνδυνο της δολοφονίας της από τις παρακρατικές ομάδες των βενιζελικών καπεταναίων που λυμαίνονταν την περιοχή την δύσκολη αυτή περίοδο, η Βαγγελιώ θα περάσει στην παρανομία, όπου θα γίνει μέλος της πολιτικής καθοδήγησης του Δημοκρατικού Στρατού της Δυτικής Κρήτης που είχε αρχίσει πια να σχηματίζεται.
Στον Δημοκρατικό Στρατό αναπτύσσει πλούσια δράση και θα συμμετάσχει ως καπετάνισσα πια σε όλες σχεδόν τις μάχες που θα δοθούν ενάντια στον μοναρχοφασισμό το 1947 και το 1948. Ο αγώνας όμως είναι πραγματικά άνισος. Στη μεγάλη μάχη της Σαμαριάς τον Ιούνιο του 1948, ο Δημοκρατικός Στρατός στην Δυτική Κρήτη θα αποδεκατισθεί στην κυριολεξία, όπου θα απολέσει μερικά από τα καλύτερα στελέχη του.
Τα πλήγματα θα συνεχιστούν. Στις 26 Οκτωβρίου σε ενέδρα θα σκοτωθούν ο Τσιτήλος και ο Μακριδάκης, γραμματέας του Γραφείου Περιοχής Κρήτης και μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ αντίστοιχα. Τελικά θα απομείνουν κάπου τριάντα μαχητές, με τη Βαγγελιώ Κλάδου να είναι το τελευταίο επιζών στέλεχος του ΚΚΕ, το τελευταίο μέλος του Γραφείο Περιοχής Κρήτης του ΚΚΕ, οπότε θα αναλάβει την ηγεσία ενός ηρωικού αλλά άνισου αγώνα που αφορούσε αποκλειστικά και μόνο την επιβίωση των ανταρτών και μόνο.
Τα πάντα θα τελειώσουν για την Βαγγελιώ στις 6 Δεκεμβρίου του 1949, λίγους μήνες μετά από την τελική ήττα του ΔΣΕ στον Γράμμο, όταν θα σκοτωθεί και αυτή μετά από ενέδρα καταδιωκτικού αποσπάσματος. Η αχώριστη συντρόφισσα της Βαγγελιώς, Αργυρώ Κοκοβλή γράφει για τις τελευταίες στιγμές της μεγάλης αυτής μαχήτριας:
«Ξεκινήσαμε από τους πρόποδες του βουνού, από τις Καρές του Άποκορώνου. Είμασταν έξι. Η Μαρία (σημείωση: το ψευδώνυμο της Ευαγγελίας Κλάδου στον ΔΣΕ), ο Μήτσος Τσαγκαράκης, ο Βάνιας Παντελίδης, ο Λευτέρης Ηλιάκης, ο Νίκος Κοκοβλής και εγώ. Προορισμός μας η σπηλιά στα Αναφυντοχάλαρα που δεν την γνώριζαν παρά ελάχιστοι. Εκεί θα κάναμε σταθμό, πριν φύγουμε γι αλλού. Περπατήσαμε ολόκληρη νύκτα, μέσα σε παγωνιά και βροχόνερο. Τα ξημερώματα βρήκαμε τη σπηλιά. Λίγο αργότερα έπεσε πυκνή ομίχλη και τότε σκεφθήκαμε ν’ ανάψουμε μια μικρή φωτιά και να βράσουμε λίγο αλεύρι που είχαμε, να φάμε κουρκούτι. Ξαφνικά η ομίχλη διάλυσε. Σ’ αυτό το διάστημα φαίνεται πως μας είδαν από το απόσπασμα. Αμέσως μετά η ομίχλη έπιασε και πάλι πυκνότερη. Αυτό βοήθησε τους άνδρες του αποσπάσματος που πλησίασαν κάνοντας κλοιό γύρω από τη σπηλιά. Μεσημέρι πια αποφάσισε ο Λευτέρης Ηλιάκης να πάει να φέρει νερό από μια πηγή. Έξω βρισκόταν και ο Βάνιας σκοπός. Στα 10-15 μέτρα βρέθηκαν μπροστά στους άνδρες του αποσπάσματος. Ο Βάνιας άρχισε να πυροβολεί. Πεταχτήκαμε έξω από τη σπηλιά και οι υπόλοιποι. Με την πρώτη ή την δεύτερη σφαίρα από το απόσπασμα τραυματίσθηκε στο χέρι η Μαρία. Τότε ζήτησε να την σκοτώσουμε και ταυτόχρονα έδωσε στόχο στις σφαίρες, που την βρήκαν και την άφησαν νεκρή. Λίγο μετά τραυματίστηκε και ο Τσαγκαράκης που δυο ώρες αργότερα πέθανε εκεί. Εμείς συνεχίσαμε μέχρι που νύχτωσε και τότε μπορέσαμε να περάσουμε από τη μοναδική δίοδο, ανάμεσα από τις σφαίρες και τους άνδρες του αποσπάσματος. Πίσω έμεινε και ο Ηλιακής που είχε βρεθεί σε ένα βαθύ λάκκο κρυμμένος. Φύγαμε αφήνοντας τους δυο συντρόφους πίσω νεκρούς».
Οι διώκτες αφού θα κόψουν τις κεφαλές των δύο αγωνιστών θα ξεκινήσουν την γνωστή και συνηθισμένη στις εποχές αυτές, βάρβαρη τελετουργία πανηγυρικής περιφοράς και έκθεσής τους στα χωριά της περιοχής.
Θα διηγηθεί στη συνέχεια ο Αλέκος Μαθιουδάκης:
«Μεταξύ των χωριών που την πέρασαν ήταν και το μεγάλο χωριό το Καλάμι, που ήταν οι φυλακές που μας κρατούσαν, πάνω από 700 κρατούμενους, οι περισσότεροι θανατοποινίτες.
Την ίδια μέρα στο επισκεπτήριο οι επισκέπτες μας έδωσαν την είδηση για την περασιά του κεφαλιού της Βαγγέλας Κλάδου έξω πριν λίγες ώρες.
Μπούμεραγκ γύρισε ο «θρίαμβος» των διωκτών της Βαγγέλας. Ο κόσμος αντί να τους θαυμάζει τους έβαζε στη χορεία των μιασμάτων του έθνους».
Τα οστά της Βαγγέλας θα βρεθούν πολλά χρόνια αργότερα, από τον αδελφό της Γιώργο Κλάδο και κάποιους από τους επιζώντες συντρόφους της. Τον Αύγουστο του 1978, όπου θα μεταφερθούν στα Ανώγεια για να θαφτούν με όλες τις πρέπουσες τιμές.
«Ευαγγελία Πανέμορφη
Έτσι ψιθύριζαν όπου περνούσες
Ωστόσο δεν ευκαίρισες ποτέ
ένα καθρέφτη να κοιτάξεις
λουλούδι να καρφώσεις στα μαλλιά
Μόνη έγνοια σου το φως
και το μεταλαμπάδευες από καλύβι σε καλύβι
με λύχνο, λόγο και βιβλίο και με το άστρο της καρδιάς σου
Της αρετής το έπαθλο σε ηλέκτριζε (……..)
Τιμή σου της πατρίδας η τιμή και πάθος σου η ευτυχία του κόσμου…»

