Το ιστορικό της ημέρας ανέπτυξε σήμερα στην πλατεία Αρμί, η δασκάλα του 1ου Δημοτικού σχολείου Ανωγείων, Στυλιανή Σαρχόση. Αναλυτικά η ομιλία της έχει ως εξής:

“Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συγχωριανοί, αγαπητά μας παιδιά,

Σήμερα στεκόμαστε όλοι μαζί εδώ, στην πλατεία του χωριού, με σεβασμό, συγκίνηση και υπερηφάνεια, για να τιμήσουμε μία από τις πιο ένδοξες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Την 28η Οκτωβρίου 1940, όταν η Ελλάδα, μικρή σε μέγεθος αλλά μεγάλη σε ψυχή, ύψωσε το ανάστημά της λέγοντας το μεγάλο “ΟΧΙ” στον φασισμό, την υποταγή, την αδικία και τον φόβο.

Εκείνο το “ΟΧΙ” δεν ήταν απλώς μια λέξη. Ήταν η απόφαση ενός ολόκληρου λαού να υπερασπιστεί τα ιδανικά του, ακόμη κι αν γνώριζε πως ο δρόμος θα ήταν δύσκολος, γεμάτος στερήσεις, πόνο και θυσίες. Ήταν η απάντηση σε εκείνους που πίστευαν πως οι λαοί υποτάσσονται με τελεσίγραφα, απειλές και τη δύναμη των όπλων. Η Ελλάδα απέδειξε πως η ελευθερία δεν παραδίδεται επειδή το απαιτεί ο ισχυρός.

Ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου, ο Ιταλός πρεσβευτής επέδωσε στον Ιωάννη Μεταξά το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης, απαιτώντας ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της. Λίγες ώρες αργότερα, οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Αλβανία. Ο ελληνικός στρατός, με πείσμα και αυταπάρνηση, αντιστάθηκε και πέρασε στην αντεπίθεση, απωθώντας τους εισβολείς.

Από τα χιονισμένα βουνά της Πίνδου και την Ήπειρο, από τη Μακεδονία μέχρι την Κρήτη, σ’ όλη την Ελλάδα απ’ άκρη σ’ άκρη, οι Έλληνες στρατιώτες πολεμούσαν μέσα στην παγωνιά, την πείνα και την εξάντληση. Δίπλα τους, γυναίκες, παιδιά, άμαχοι, , κουβαλούσαν πολεμοφόδια και τρόφιμα σε δύσβατα μονοπάτια, αποδεικνύοντας πως η δύναμη ενός έθνους δε μετριέται μόνο με όπλα και αριθμούς, αλλά με την πίστη και την ενότητα, την αλληλεγγύη και την αποφασιστικότητα να υπερασπιστεί κανείς ό,τι πιο πολύτιμο έχει : την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Πίσω από κάθε στρατιώτη υπήρχε μια μάνα που προσευχόταν, ένα παιδί που περίμενε, μια οικογένεια που αγωνιούσε. Και για πολλούς, η επιστροφή δεν ήρθε ποτέ. Έμειναν για πάντα μακριά από τα σπίτια τους, αφήνοντάς μας μια πατρίδα ελεύθερη, μα και μια ευθύνη βαριά : να μην ξεχάσουμε ποτέ τη θυσία τους.

Τον Απρίλιο του ‘41, η γερμανική εισβολή οδηγεί στην Κατοχή. Ακολουθούν η πείνα, οι διώξεις, οι εκτελέσεις και οι καταστροφές. Όμως ο ελληνικός λαός δεν παύει να αντιστέκεται. Άνθρωποι κάθε ηλικίας και κοινωνικής τάξης αγωνίζονται με κάθε τρόπο, γνωρίζοντας πως η αντίσταση θα μπορούσε να κοστίσει τη ζωή τους. Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, τον Νοέμβριο του ‘42, έμεινε στην ιστορία ως μία από τις σπουδαιότερες πράξεις της αντίστασης αυτής.

Και μέσα σε αυτή τη μαύρη περίοδο, η Κρήτη έγραψε τις δικές της σελίδες θάρρους και θυσίας. Ανάμεσα στους τόπους που πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος βρίσκονται και τ’ Ανώγεια.

Τον Αύγουστο του ‘44, οι γερμανικές δυνάμεις διατάζουν την καταστροφή του χωριού ως αντίποινα για την αντιστασιακή δράση των κατοίκων του. Το χωριό πυρπολείται, τα σπίτια γκρεμίζονται και οι κάτοικοι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους. Άνθρωποι χάνουν το βιός τους, οικογένειες ξεριζώνονται, ζωές που αλλάζουν για πάντα. Οι πέτρες γίνονται ερείπια, οι κόποι μιας ζωής στάχτη.

Σήμερα, όταν μιλάμε για την 28η Οκτωβρίου, πρέπει να θυμόμαστε όλους εκείνους που συνέχισαν να λένε “ΟΧΙ” στην υποταγή, ακόμη κι όταν ο πόλεμος είχε φέρει την καταστροφή. Να θυμόμαστε τους αγωνιστές, τους αμάχους, κάθε άνθρωπο που πλήρωσε με πόνο και αίμα την αγάπη του για την ελευθερία.

“Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λεύτερος”, υποστήριξε με σθένος ο δικός μας Νίκος Καζαντζάκης. Η ελευθερία, όμως, δεν είναι μόνο ένα δικαίωμα που κερδήθηκε στο παρελθόν. Είναι και μια ευθύνη για το σήμερα. Να στεκόμαστε απέναντι στην αδικία, να μην αδιαφορούμε για τον πόνο του άλλου, να μη θεωρούμε ποτέ την ειρήνη δεδομένη.

Αγαπητά παιδιά,

Είστε εσείς οι συνεχιστές αυτής η ιστορίας. Να θυμάστε τους ανθρώπους που αγωνίστηκαν, όχι μόνο όταν ακούτε τον Εθνικό Ύμνο ή όταν κρατάτε τη σημαία, αλλά κάθε φορά που επιλέγετε το δίκαιο αντί για το άδικο, την αλληλεγγύη αντί για την αδιαφορία και την ειρήνη αντί για τη βία.

Γιατί η μεγαλύτερη τιμή στους ήρωες δεν είναι μόνο να τους θυμόμαστε. Είναι να μην χρειαστεί ποτέ ξανά να υπάρξουν παιδιά που θα αποχαιρετούν τους γονείς τους στον πόλεμο, μάνες που θα περιμένουν μάταια και χωριά που θα γίνονται στάχτη.

Ας κοιτάξουμε λοιπόν σήμερα γύρω μας αυτό τον τόπο, τους ανθρώπους του, τα παιδιά μας. Ας σκεφτούμε το τίμημα που πλήρωσαν όσοι έζησαν εκείνα τα χρόνια, για να μπορούμε εμείς σήμερα να στεκόμαστε ελεύθεροι.

Και ας κρατήσουμε βαθιά στην καρδιά μας μια υπόσχεση : δε θα ξεχάσουμε κανέναν άνθρωπο που θυσιάστηκε για την ελευθερία. Γιατί πίσω από κάθε ερείπιο υπήρχε μία ζωή. Πίσω από κάθε όνομα, ένας άνθρωπος. Πίσω από κάθε θυσία, ένα όνειρο για έναν κόσμο καλύτερο.

Ας είναι λοιπόν η μνήμη τους, φως στο δρόμο μας. Και η ειρήνη, το χρέος μας απέναντί τους.”