Δρ. Χαράλαμπος Γ. Φασουλάς

Η Αγία Μαρίνα στα Ανώγεια δεν είναι μόνο ένα τοπόσημο του Ψηλορείτη αλλά και το σημείο αναφοράς της οικογένειας των Φασουλάδων στο οποίο συρρέουν από κάθε γωνιά της Κρήτης και της Ελλάδας κάθε χρόνο στις 17 του Ιούλη για την ομώνυμη γιορτή της Αγίας και της οικογένειας. Κτισμένο στον εύφορο κάμπο της περιοχής και περιστοιχισμένο από πολλές πηγές, αποτελεί μια ιστορική και λατρευτική ίσως συνέχεια των κοινοτήτων, μετά την Μινωική και Ρωμαϊκή Ζώμινθο με την οποία συνορεύει.

Το πετρόκτιστο εκκλησάκι θεμελιώθηκε σύμφωνα με τις αναφορές στα 1840 από τον Γεώργιο Φασουλά ή Μαρνιέλο και άλλους συγγενείς και η ηλικία αυτή προσέδιδε και την παλαιότερη ιστορική καταγραφή της οικογένειας, μια που τα αλλεπάλληλα ολοκαυτώματα κατέστρεψαν κάθε υφιστάμενο αρχείο. Στον Γεώργιο Φασουλά ή Μαρνιέλο ανατρέχει ως σημείο αναφοράς και το πρόσφατο Γενεαλογικό Δένδρο των Φασουλάδων που δημοσίευσε πριν μερικά χρόνια ο Μανώλης Φασουλάς.

Ένας καλός φίλος και ιστορικός μελετητής ο Γιάννης Παπαδάκης από την Αξό με πληροφόρησε πριν αρκετούς μήνες για δύο άλλες πηγές που κάνουν αναφορά στην οικογένεια των Φασουλάδων.

Η πρώτη προέρχεται από το αρχείο του Franciscus de Cruce, Ληξίαρχο του Χάνδακα την περίοδο 1338 – 1339, που δημοσιεύθηκε αργότερα από τον Χαράλαμπο Γάσπαρη (Βενετία 1999). Εκεί υπάρχει το συμβόλαιο που συντάχθηκε το Νοέμβριο του 1339 ανάμεσα στο Donato Sirigo, κατοίκο του Χάνδακα και τους Γεώργιο Βουκολόπουλο και Νικόλαο Φασουλά του Μάρκου (Nicolaus Fassula) κτηνοτρόφων και κατοίκων της Αξού, για πώληση τυριού και μαλλιού. Το γεγονός ότι οι δύο κάτοικοι της Αξού μπορούσαν να υπογράφουν συμβόλαιο αποδεικνύει ότι ήταν ελεύθεροι πολίτες και όχι δουλοπάροικοι. Με αυτό το συμβόλαιο λοιπόν η ρίζα των Φασουλάδων μεταφέρεται στα 1339 και στην Αξό ή τα περίχωρά της, ως τόπο κατοικίας.

Όμως η δεύτερη πηγή είναι πιο σημαντική και παλαιά. Αφορά στη Συνθήκη Ενετών και Αλέξιου Καλλέργη με τους Συνοδευτικούς Πίνακες Ελευθερίας. Η μελέτη της συνθήκης έγινε από πολλούς Έλληνες και ξένους ιστορικούς, δημοσιεύθηκε στα Ελληνικά από τον Κ.Δ. Μέρτζιο στη Βενετία το 1948 και στη συνέχεια από τα Κρητικά Χρονικά. Ο Αλέξιος Καλλέργης μαζί με πολλούς ελεύθερους και δουλοπάροικους κατοίκους του Μυλοποτάμου και του Ρεθύμνου ξεκίνησε επανάσταση ενάντια στους Ενετούς το 1282 που διήρκεσε 17 χρόνια και κατέληξε στη Συνθήκη του 1299 που αναφέρεται και ως Pax Alexii Callergi. Ο Αλέξιος κατάφερε να ενώσει πολλές ελληνικές αριστοκρατικές οικογένειες ενάντια στους Ενετούς, να ελέγξει μεγάλο μέρος της υπαίθρου και να δυσκολέψει σημαντικά τη Ενετική διοίκηση. Η Συνθήκη αυτή αναγνώρισε στον Αλέξιο Καλλέργη υψηλό κοινωνικό και πολιτικό κύρος, μεγάλες γαιοκτησίες, φορολογικά προνόμια, δικαίωμα να διατηρεί ένοπλη συνοδεία και συμμετοχή στη Διοίκηση. Παράλληλα αναγνώρισε προνόμια σε πολλές Ελληνικές οικογένειες, επιτράπηκε η ευρύτερη άσκηση της ορθόδοξης λατρείας, αποκαταστάθηκαν περιουσίες και παραχωρήθηκαν αμνηστίες και ελευθερίες στους επαναστάτες. Η συνθήκη αυτή επέτρεψε στον Αλέξιο να υποδείξει ένα αριθμό 100 δουλοπάροικων (villani) οι οποίοι απέκτησαν την ελευθερία τους (francus).

Στους σχετικούς αυτούς πίνακες αναφέρονται τα ονόματα τεσσάρων Φασουλάδων. Στον Πρώτο πίνακα με τη λίστα των 100 δουλοπάροικων που απελευθερώνονται αναφέρεται το όνομα του Κώστα Φασουλά (Costas Fassula villanus Costantie, sororis Marini Cauco), που ήταν δουλοπάροικος της Κωσταντίας, αδελφής του Μαρίνου Κάουκου. Στον Τρίτο πίνακα με τα ονόματα των ελευθέρων πολιτών των οποίων τα δικαιώματα ανανεώνονται, αναφέρονται οι Ιωάννης και Γιώργος Φασουλάς, γιοι του Χαρήτου Φασουλά (Joanes, Georgius Fassula filii Cherito Fassula) και Μάρκος Φασουλάς γιός του εκλιπόντα Νικολάου Φασουλά (Marcus Fassula f.g. Nicolai Fassula). Μπορούμε λοιπόν να υποθέσουμε ότι ο Νικόλαος Φασουλάς που αναφέρεται στο συμβόλαιο του 1339 ίσως ήταν ο γιός του Μάρκου του οποίου η ελευθερία ανανεώθηκε με τη Συνθήκη του Αλέξιου.

Με αυτά τα δεδομένα η ιστορία της οικογένειας Φασουλά μεταφέρεται στα τέλη του 12^ου αιώνα με μέλη τα οποία ήταν ελεύθεροι πολίτες αλλά και δουλοπάροικοι. Σε συνδυασμό με το αρχείο του F. Cruce μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ήταν κάτοικοι της Αξού ή των περιχώρων της. Μάλιστα στη Συνθήκη του Αλέξιου Καλλέργη θα βρούμε και άλλα επίθετά των Ανωγείων, όπως των Παπά Γιώργη και Μιχάλη Σκουλά (Sculla), Χαρωνίτη (Caroniti), Κλάδου (Clado), Καψάλη (Kapsalis) και Βλατά (Vlata). Έχοντας επίσης ως δεδομένο ότι το παλιότερο υφιστάμενο κτίσμα των Ανωγείων είναι ο Βυζαντινός ναός του Αι Γιάννη (11-12^ος Αιώνας) έχουμε πλέον αρκετές αποδείξεις ότι οι πρώτοι κάτοικοι του χωριού εγκαταστάθηκαν αυτήν περίοδο στην περιοχή γύρω απ’ τις πηγές του Περαχωριού και του Άι Γιάννη. Πιθανά μετοίκησαν από την Αξό και για αυτό στα επίσημα έγγραφα του 1339 αναφέρονται ως κάτοικοι της Αξού και για αυτό και το επίθετο των Ανωγείων που διατηρήθηκε μέχρι και τη δεκαετία του 1980 ήταν Αξικά.

Ανάμεσα λοιπόν στους πρώτους κατοίκους των Ανωγείων επιβεβαιώνεται η παρουσία της οικογένειας των Φασουλάδων και το ίδιο μπορούμε να υποθέσουμε και για τους Σκουλάδες, Κλάδους, Χαρωνίτηδες, Βλατάδες και Καψάληδες.