Ολόκληρη η ομιλία της δασκάλας του δημοτικού σχολείου, Ευτυχίας  Νταγιαντά-Φασουλά στη σημερινή εκδήλωση του Δήμου Ανωγείων στο Αρμί, έχει ως εξής:

“Σεβαστοί πατέρες,

Αξιότιμοι κύριοι και κυρίες εκπρόσωποι Αρχών και φορέων,

Αγαπητοί συγχωριανοί,

«Την ιστορία του χωριού θα πω με λίγα λόγια,

Πως τρεις  φορές το κάψανε μα πάλι είν’ Ανώγεια».

Αγαπητέ ξένε, διαβάτη, φίλε των Ανωγείων,

  Εσύ που σήμερα θα περιπλανηθείς στον τόπο μας ίσως για πολλοστή φορά, θα διαπιστώσεις στον ανωγειανό αέρα κάτι διαφορετικό ερχόμενο από τα βάθη του χρόνου.  Ίσως, αν ήσυχος σταθείς στα σοκάκια του χωριού μας  και αφουγκραστείς,  ν ακούσεις  τον απόηχο από το μοιρολόι μιας μάνας. Ίσως να ‘ρθει στα ρουθούνια σου μυρωδιά από καπνό και  δυναμίτη. Ίσως ν’ αντιληφθείς ήχους από ποδοβολητά ανθρώπων που εγκαταλείπουν βιαστικά τα σπίτια τους υπό την απειλή ενός γερμανικού όπλου.  Κι ίσως, άθελά σου, παρατηρήσεις στο πέρασμά σου τα βλέμματα των άλλοτε εύθυμων Ανωγειανών  , αυτήν την ημέρα  διακριτικά βουρκωμένα. Γιατί σήμερα ξυπνούν μέσα οι μνήμες μέσα από αιματοβαμμένα χώματα.

Ο τόπος ετούτος συνδέονταν ανέκαθεν με το μέρος  όπου δεσπόζει η ανεξαρτησία.  Ο λαός των Ανωγείων αντιμετώπιζε συνεχείς πολεμικές συγκρούσεις με τους ξένους κατακτητές, πρωτοστατώντας στους αγώνες για ελευθερία.

*Το 1ο ολοκαύτωμα των Ανωγείων το 1822 επί Τουρκοκρατίας και το 2ο το 1867 σημάδεψαν ως γεγονότα τον Ανωγειανό λαό που βίωσε την καταστροφή του χωριού ως αντίποινα για τις επαναστατικές ενέργειες και τις επιθέσεις των αντάρτικων ομάδων εναντίων των Οθωμανών.

Ερχόμενοι στα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής , στο 1944, οι  αντάρτικες ομάδες των Ανωγείων συνεχίζουν την έντονη πολεμική δραστηριότητά τους  και δρουν καταλυτικά εναντίον του εχθρού με μια σειρά κλιμακούμενων ενεργειών που κορυφώνονται με το σαμποτάζ της Πυργούς( 23 Ιουλίου 1944), τη μάχη στο Σφακάκι  (7 Αυγούστου 1944)  και το σαμποτάζ της Δαμάστας  (8 Αυγούστου 1944)  , οι οποίες εξοργίζουν τους Γερμανούς. Η επιθετική αντίδραση  του εχθρού ήταν αναμενόμενη από το λαό των Ανωγείων που στωικά περίμενε την επόμενη κίνηση της τρομερότερης πολεμικής μηχανής που είχε ως τότε γνωρίσει ο κόσμος.

13 Αυγούστου 1944.  Κυριακή πρωί σαν και σήμερα,  δόθηκε η διαταγή εκείνη που έμελλε να ορίσει για πάντα  την κοινωνικο- ιστορική  πορεία   των Ανωγείων:

«Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρο της αγγλικής κατασκοπίας εν Κρήτη και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του λοχία φρουράρχου Γενί-Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας , επειδή εις Ανώγεια ευρίσκουν άσυλο και προστασίαν οι αντάρται των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια , διατάσσομεν την ΙΣΟΠΕΔΩΣΙΝ τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου. Χανιά 13-8-44. Ο Στρατηγός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης Χ .(Χάινριχ) ΜΙΛΛΕΡ».

 Τα ναζιστικά στρατεύματα περικυκλώνουν την περιοχή  . Οι προσπάθειές τους να βρουν τον αντρικό πληθυσμό  δεν είχαν αποτέλεσμα αφού εκείνοι είχαν βρει καταφύγιο στα όρη και τότε   ξεκινούν να σκορπούν τον όλεθρο.  Προχωρούν σε εκτελέσεις  όσων Ανωγειανών αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους συμπεριλαμβανομένων των ηλικιωμένων και των ανήμπορων.  Έπειτα για 23 μέρες καίνε  με μανία και ανατινάζουν με δυναμίτη  ένα ένα τα σπίτια του χωριού, ρημάζοντας ό,τι τους θύμιζε το χωριό της αντίστασης, της ανυποταγής. Οι γερμανικές δυνάμεις συγκεντρώνουν περίπου 1.500 γυναικόπαιδα και τα οδηγούν  στα γύρω χωριά του Μυλοποτάμου. Τα κοπάδια των ζώων κατάσχονται, οι περιουσίες των ανθρώπων λεηλατούνται .

Αρχές Σεπτέμβρη 1944. Το ξακουστό  χωριό του Ψηλορείτη , γνωστό στο Πανελλήνιο για το ανυπόταχτο και ηρωικό  πνεύμα των κατοίκων του,  δεν υπάρχει πια.  Μονάχα ερείπια , φλόγες , καπνοί και σκοτωμένα ζώα στους δρόμους. 940 σπίτια, κόποι ανθρώπων μιας ολόκληρης ζωής , ολοσχερώς κατεστραμμένα .Μέσα στα χαλάσματα   θρήνος για  τους Ανωγειανούς νεκρούς και τον τόπο που μαρτύρησε.  Οι Ανωγειανοί , αυτοί που  κοίταζαν περιφρονητικά ή γύριζαν επιδεικτικά τις πλάτες σε κάθε χιτλερικό επισκέπτη  στο χωριό τους, μη μπορώντας ποτέ τους να συμβιβαστούν  με τον κατακτητή,  πλήρωσαν την υπερηφάνεια τους ζώντας  τη φρίκη του πολέμου μέσα από τα  εγκλήματα των Ναζί,  ήρθαν  αντιμέτωποι με το μέγεθος της θηριωδίας εις βάρος  άμαχου πληθυσμού  και είδαν τ’ Ανώγεια να γίνονται στάχτες, σωρός από μπάζα,  να θυσιάζονται στο βωμό των υψηλών ιδανικών τους.

Μετρώντας απώλειες αγαπημένων προσώπων, χωρίς το βιος τους πια , φτωχοί, πεινασμένοι, αλλά  όρθιοι. Κατατρεγμένοι, όμως υπερήφανοι. Γιατί  έκαμαν το χρέος τους στην πατρίδα και είχε- πάντα έχει- βαρύ τίμημα.

Η διαταγή του στρατηγού Μίλλερ, ένα χρόνο μετά την οργάνωση  του ολοκαυτώματος της Βιάννου από τον ίδιο , δόθηκε με τρόπο λακωνικό έτσι ώστε να αποτελεί την πιο περιεκτική περίληψη της Ανωγειανής Αντίστασης , μη γνωρίζοντας οι Γερμανοί ωστόσο πως με τις λέξεις εκείνες ομολόγησαν και φανέρωσαν σε όλο της το μεγαλείο τη  δύναμη της Ανωγειανής ψυχής, με τις πράξεις ανθρώπων που χαρακτηρίζονται μονάχα από αυτοθυσία και γενναιότητα. Με τη διαταγή εκείνη πέρασαν   τα Ανώγεια   στο πάνθεον της Ιστορίας.

 Το τρίτο σε σειρά Ολοκαύτωμα των Ανωγείων που σκοπό είχε την ολοκληρωτική καταστροφή του χωριού  ήταν απόδειξη του μένους και της βαναυσότητας των Ναζί ως αντίποινα  στην ανθρώπινη ψυχή που μάχεται ακούραστα να παραμείνει αδούλωτη.

Αναφέρει ο γνωστός ποιητής Κώστας Καρυωτάκης : “Μπορείς να τρέξεις μακριά από τα πάντα αλλά όχι από αυτά που έχεις μέσα σου” . Και οι Ανωγειανοί  είχαν και έχουν  βαθιά μέσα στην ψυχή τους την αγάπη για τον τόπο τους και την πατρίδα,  τη δίψα για ελευθερία  , το  πείσμα  να στέκονται όρθιοι απέναντι στις δυσκολίες της ζωής  , στοιχεία που συντέλεσαν το επαναστατικό τους πνεύμα . Δεν γνώριζαν το μονοπάτι της δειλίας,  της ταπείνωσης και της σκλαβιάς, δεν ήξεραν κι ούτε τους ήταν δυνατό να κάνουν αλλιώς.

Μεγαλωμένοι σ’ ένα σκληροτράχηλο τόπο , παλεύοντας με δύσκολες καιρικές συνθήκες, χιόνια , βροχές  και γαλουχημένοι με τις ηθικές αξίες της προσφοράς στο συνάνθρωπο, της αλληλοβοήθειας, της αγάπης για την οικογένεια έπραξαν όπως η ψυχή τους τους πρόσταξε παίρνοντας τη μοίρα τους στα χέρια τους.  Πειθαρχημένοι και προσηλωμένοι στους άγραφους νόμους και στα έθιμα  της Ανωγειανής κοινωνίας, αλληλέγγυοι και συσπειρωμένοι πάντα με εντυπωσιακή ταχύτητα  απέναντι σε κάθε δυστυχία, με λόγο  «συμβόλαιο»,  αυτοδύναμοι, αυθόρμητοι,  έντονα συναισθηματικοί , με αφοσίωση, τάση για αυτοθυσία προσέφεραν στην ιστορία τις μεγάλες στιγμές με τα ηρωικά τους κατορθώματα . Αγάπησαν και αγαπούν τον τόπο τους με πάθος , μα πέρα από τα όρια του κοντόφθαλμου και συντηρητικού χαρακτηρισμού ενός  «τοπικιστή»,  γιατί είναι εκείνοι οι άνθρωποι που δε μπορούν να λογιάσουν τη ζωή τους και τις πράξεις τους χωρίς να τους ορίσουν οι μνήμες,  χωρίς να χαρακτηριστεί η προσωπικότητά τους από το ανωγειανό πνεύμα που σαν αόρατο νήμα ενώνει τους απανταχού γης Ανωγειανούς , χωρίς να είναι σμιλεμένη η ψυχή τους με τις  πέτρες και τα χώματα.

Μαζί με αυτούς κι εκείνες, οι μαυροντυμένες λιγνές φιγούρες με το τσεμπέρι στα μαλλιά, ακούραστες, υπομονετικές, δυναμικές , υπερήφανες Ανωγειανές , στήριγμα των αντρών τους ,βοηθώντας τους αθόρυβα να ξεπερνούν τις δυσκολίες της ζωής τους,    παρηγοριά στο προσκεφάλι των πεινασμένων και φοβισμένων παιδιών τους, παρούσες με όποιο τρόπο μπορούσαν  στον Αγώνα της αντίστασης, να διδάσκουν σ΄ εμάς τις νεότερες τον τρόπο με τον οποίο η γυναικεία υπόσταση μπορεί να γίνει κινητήριος δύναμη για μια κοινωνία στον καθημερινό αγώνα της ζωής.

Εν έτει 2023 ,  οι εχθροί άλλαξαν μορφή.  Έγιναν αόρατοι, απειλούν τον τομέα της υγείας μας και μας κράτησαν μακριά από τους αγαπημένους μας. Σήμερα που  οι ανθρώπινες αξίες βρίσκονται σε κρίση, σήμερα  που ο αριθμός των γυναικοκτονιών στην Ελλάδα  μας τρομάζει , άνθρωποι χάνονται στις ελληνικές θάλασσες ψάχνοντας ένα καλύτερο αύριο, εμπρησμοί στα ελληνικά δάση αφήνουν πίσω τους καμένη γη,  μικρά προσωπικά «ολοκαυτώματα» μπορεί να   λαμβάνουν χώρα στη ζωή του κάθενός μας,  ας ανασύρουμε στη μνήμη μας γεγονότα και ας διδαχθούμε από  τη στάση των Ανωγειανών : το σθένος της ψυχής τους απέναντι στην απελπισία και στην αγωνία που φέρνει η καταστροφή.

 Έχοντας ψηλά το κεφάλι παρά τα πένθη τους και την ισοπέδωση του χωριού τους  έγιναν φίλοι με τον πόνο και τον άφησαν ελεύθερο να απλωθεί πάνω τους και να τους χαρακτηρίσει , να βγαίνει  αβίαστα  τότε και για  πάντα από μέσα τους με τη μορφή της μαντινάδας, του τραγουδιού, του σεμνού λεβέντικου χορού τους. Ύψωσαν ανάστημα, «έστεσαν μπέτη» , είδαν τη ζωή όπως είναι: ένας συνεχής αγώνας να ελευθερωθεί η ψυχή από όσα την υποτάσσουν. Δεν είχαν όμως ίχνος έπαρσης, δεν αυτοπαρουσιάστηκαν ως «ήρωες», δε ζήτησαν αμοιβές για όσα έχασαν, ήταν άνθρωποι απλοί με στέρεο χαρακτήρα και καθαρό βλέμμα που ήξεραν να δίνουν στην πατρίδα και στη λευτεριά χωρίς να περιμένουν ανταλλάγματα.        

 Επέστρεψαν στα Ανώγεια και έχτισαν ξανά τη ζωή τους και τα σπίτια τους από την αρχή μέσα από τις στάχτες . Το ελεύθερο ελληνικό κράτος σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για τους ηρωικούς αγώνες και τις θυσίες των Ανωγείων απένειμε τον πολεμικό σταυρό Α’ τάξεως και ανακήρυξε την Κοινότητα των Ανωγείων σε Δήμο.

  Σε μια δεκαετία το χωριό είχε αναγεννηθεί κυριολεκτικά μέσα από τα συντρίμμια.  Οραματίστηκαν να δουν ξανά τον τόπο τους σαν ένα μέρος ειρήνης και ευημερίας, όπου τα παιδιά θα παίζουν ξέγνοιαστα στις πλατείες, οι καντάδες θα αντηχούν  τα βράδια στα στενά , τα πειράγματα και τα γέλια θα ακούγονται από τα καφενεία, τα παραδοσιακά γλέντια  θα διαρκούν μερόνυχτα  και η καθημερινότητα θα κυλά όμορφα, απλά.   Δεν έχασαν ποτέ τους την ελπίδα, την όρεξη για τη ζωή, την πεποίθηση πως μπορούν τα πάντα, ακόμη κι αυτά που φαίνονταν αδύνατα. Στάθηκαν απέναντι από το θεριό του φασισμού και το νίκησαν με τη δύναμη της ψυχής τους , μιας ψυχής που όμως έμεινε αλώβητη από το Ολοκαύτωμα, που η δική της σπίθα δεν έσβησε ποτέ .

Τα Ανώγεια γνωρίζουν από ξεριζωμό , ορφάνια, πείνα, φτώχια , γι’ αυτό συντρέχουν και ενώνονται με  κάθε κατατρεγμένο επί γης  , κάθε άνθρωπο που υποφέρει , κάθε τόπο που γνώρισε καταστροφή. Δεν εγκαταλείπονται και δεν ξεχνούν. Οι θρυλικές  μορφές των Ανωγειανών ανταρτών και οι εικόνες των Ανωγειανών μανάδων  κατοικούν μέσα μας , είναι οι δικοί μας φύλακες – άγγελοι  και ορίζουν την υπόστασή  μας , τις πράξεις και τα έργα μας υπενθυμίζοντάς μας το δρόμο του χρέους, της ευθύνης, της τιμής, αφήνοντάς μας βαρύ όνομα,  παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.

Χρέος δικό μας στα παιδιά , που μας κοιτούν ευθεία στα μάτια και περιμένουν από εμάς να τους χαράξουμε το ελπιδοφόρο μονοπάτι του μέλλοντός τους ,  όπως δίδαξαν εμάς οι πρόγονοί μας , ο Ανωγειανός  λαός που δεν έσφιξε άλλο το ζωνάρι, που δεν έσκυψε ποτέ του  το κεφάλι . Εκείνοι βγήκαν νικητές , δοξασμένοι αιώνια και η Ανωγειανή ψυχή θα μένει πάντα εκεί ,  πείσμα στα σημεία των καιρών,  να οδηγεί μέσα στο χωροχρόνο  έναν άνθρωπο,  Έλληνα, Κρητικό , Ανωγειανό  έτσι όπως του πρέπει να ζει : ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ !

**«Δεν έχει τόπο η σκλαβιά εδώ να κατοικήσει,

 Γιατί ‘χει κάστρο η λευτεριά χιλιάδες χρόνια χτίσει.»

Σας ευχαριστώ!

*μαντινάδα του Αριστείδη Χαιρέτη

**ποίημα του Λευτέρη Μπέρκη

Βιβλιογραφικές πηγές

Δετοράκη Θ. Ε. , 1990, Ιστορία της Κρήτης, Ηράκλειο

Πρακτικά συνεδρίου, 1998, Τ’ Ανώγεια στο πέρασμα του χρόνου, 13-14 Αυγούστου ’94 . Έκδοση Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ανωγείων

Σκουλάς Γ. Μ. , 2016, Τα Ανώγεια και η Ιστορία τους, Α ’τόμος. Εκδόσεις: Μύστις

Σμπώκος Γ., 1992, Ανώγεια. Η ιστορία μέσα από τα τραγούδια τους. Εκδόσεις: Αθήνα

Σταυρακάκης Μ.Γ. , 2000,  Θύελλες και κατατρεγμοί. Αληθινές διηγήσεις των κατατρεγμένων στα χρόνια της θύελλας . Εκδόσεις: Αθήνα

Σταυρακάκης Ν.Γ., 2014, Απομνημονεύματα. Εκδόσεις: Τροπή

Ταχατάκη Ε. , 2022, Σαν δυο σελίδες Ιστορίας. Εκδόσεις Περιφέρειας Κρήτης.”