Η μάχη στο Λούλο Χανίων ή των Ανωγειανών στην Κλυμέντενα Ηρακλείου σηματοδοτεί την έναρξη της ένοπλης σύγκρουσης των Κρητικών με τους Οθωμανούς στην επανάσταση του 1821 ;

 Γράφει ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης, Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Θραψανού

Η πρώτη σημαία που υψώθηκε στην Κρήτη, στην Πλατεία Αρμί των Ανωγείων, κατά την έναρξη της Επανάστασης του 1821, ήταν αυτή που κέντησαν τρεις Ανωγειανές κοπέλες, η Ζαφείρα Μανουρά, η Αρετή Μπαντιδόνη και η Αγάπη Νιώτη με τις λέξεις Ελευθερία – Πατρίς – Πίστις

Τη Μεγάλη Πέμπτη 7 Απριλίου 1821, σε σύναξη των Σφακιανών στην περιοχή «Γλυκά Νερά» Σφακίων, αποφασίστηκε να ξεκινήσουν οι διαδικασίες για την έναρξη της Επανάστασης στην Κρήτη. Η περιοχή Γλυκά Νερά, βρίσκεται μεταξύ της Χώρας Σφακίων και του χωριού Λουτρού.

Μία εβδομάδα αργότερα, την Παρασκευή 15 Απριλίου 1821, οι Σφακιανοί ξανασυναντήθηκαν στο Λουτρό, καλώντας και τους προκρίτους από διάφορα χωριά της Κρήτης. Η απόφαση για τη συμμετοχή της Κρήτης στον αγώνα είναι ομόφωνη και ορίζεται το Λουτρό ως έδρα της Επανάστασης.

Στο βιβλίο «Ιστορία των Επαναστάσεων της Κρήτης», των Ζαμπέλιου και Κριτοβουλίδη, ένα αξιόπιστο ιστορικό έργο, οι συγγραφείς καταγράφουν τη συγκέντρωση των Κρητικών στο Λουτρό και αναφέρουν απεσταλμένους από τα χωριά των Σφακίων, τις επαρχίες Κυδωνίας, Αποκορώνου και Ρεθύμνης. Για άλλους απεσταλμένους επαρχιών της Κρήτης, αρκούνται στη φράση «…ως και άλλων της Κρήτης μερών», (σελ. 297-299). Καμιά αναφορά για συμμετοχή Ανωγειανών στη συγκέντρωση του Λουτρού. Αναφορά για την παρουσία Ανωγειανών στο Λουτρό δεν γίνεται ούτε στο πολύτομο έργο «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1821-1832».  Και στο βιβλίο του Γρηγορίου Παπαδοπετράκη «Ιστορία των Σφακίων», δεν αναφέρονται απεσταλμένοι των Ανωγείων στη συνάντηση των προκρίτων της Κρήτης στα Γλυκά Νερά.

Τη Δευτέρα 21 Μαΐου 1821, σε νέα συνεδρίαση στο Λουτρό, δημιουργείται η «Καγκελαρία» από προκρίτους των Σφακίων. Το έργο της «Καγκελαρίας» ήταν σημαντικό για την έναρξη του αγώνα, όπως να συγκεντρώσει όπλα και πολεμικό υλικό, να μεριμνήσει για την εύρεση οικονομικών πόρων, να οργανώσει του πολεμιστές, να προστατέψει τους αμάχους, να δημιουργήσει έναν τοπικό υγειονομικό σταθμό στο Λουτρό, να επικοινωνεί και να συνδιαλέγεται με τους επαναστάτες της ηπειρωτικής Ελλάδας, να μεταφέρει τα νέα του αγώνα σε κάθε χωριό της Κρήτης.

Την Τρίτη 29 Μαΐου 1821, σε λαϊκή σύναξη στον ναό της Παναγίας της Θυμιανής Σφακίων, η επανάσταση έλαβε τη «λαϊκή εντολή» και έτσι αυτή η ημέρα ορίζεται ως ημέρα έναρξης της Επανάστασης στην Κρήτη.

Για την Επανάσταση του 1821 στην Κρήτη, διαβάζουμε : «Η Επανάσταση στην Κρήτη έμελλε να αντιμετωπίση πολλά και δύσκολα προβλήματα. Οι ιδιαίτερες συνθήκες της νήσου συντελούσαν σ’αυτό. Πρώτα απ’όλα, λόγω της εξαιρετικής γεωγραφικής της θέσεως η Κρήτη, μετά την εκδίωξη των Βενετών το 1669, είχε συγκεντρώσει πολλούς Τούρκους που σύμφωνα με μαρτυρίες έφθαναν το 1821 ως 120.000 ενώ οι Έλληνες δεν υπερέβαιναν τις 140.000. Ενώ όμως σε άλλες υπόδουλες περιοχές η θέση των Ελλήνων είχε σημαντικά βελτιωθή, στην Κρήτη η εξέλιξη δεν ήταν ανάλογη, επειδή επικρατούσε φοβερή καταπίεση. Οι σφαγές των Ελλήνων  ήταν καθημερινές και η τρομοκρατία συνεχής καθ’όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Χαρακτηριστικό είναι ότι ενώ ολόκληρη η Πελοπόννησος βρισκόταν  υπό την διοίκηση ενός και μόνον πασά, η Κρήτη είχε τρεις κεντρικές διοικήσεις : στο Ηράκλειο, στα Χανιά και στο Ρέθυμνο. Έτσι και με την παραμικρή υποψία ανταρσίας των Ελλήνων οι Τούρκοι θα αντιδρούσαν αμέσως παίρνοντας σκληρά μέτρα…». (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Η Ελληνική Επανάσταση 1821-1832, τόμος ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών 1975, σελ. 165).

……………………………………

Ως ημέρα της πρώτης μάχης στην Κρήτη, οι συγγραφείς των τριών παραπάνω βιβλίων, (Ζαμπέλιος – Κριτοβουλίδης, Εκδοτική Αθηνών και Γρηγόριος Παπαδοπετράκης, ορίζουν την Πέμπτη 14 Ιουνίου 1821 στο χωριό Λούλος Χανίων. Τη Δευτέρα 12 Ιουνίου 1821, προηγήθηκε επίθεση του Οπλαρχηγού Ιωάννη Παπαδογεωργάκη εναντίον τουρκοκρητικών στο Θέρισο Χανίων, για τη βάρβαρη συμπεριφορά του τούρκου «σούμπαση» του χωριού Σκυλομεμέτη. Αμέσως τουρκοκρητικοί από την πόλη των Χανίων με επικεφαλής τον Ιμπραήμ Ταμπουρατζή, στράφηκαν εναντίον των χριστιανών για να τους τιμωρήσουν. Η μάχη δόθηκε στο χωριό Λούλος Χανίων στις 14 Ιουνίου 1821. Επικεφαλής των Κρητικών ήταν οι οπλαρχηγοί Βασίλης Χάλης, Ιωάννης Παπαδογεωργάκης,  Παπαντρέας, Μουτσογιάννης, Σήφακας και Βαρδουλομανούσος. Η νίκη έστεψε τα όπλα των χριστιανών. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκε ο αρχηγός των τούρκων Ιμπραήμ Ταμπουρατζής.

Στο σύνολο των βιβλίων για την Επανάσταση του 1821 στην Κρήτη, η 14^η Ιουνίου 1821 καταγράφεται ως ημέρα που ξεκίνησαν οι εχθροπραξίες μεταξύ τούρκων και Κρητικών.

Ο Μανόλης Δακανάλης – Παπαδομανόλης. Έπεσε μαχόμενος ηρωικά, σε μάχη με τους τούρκους στο Γιόφυρο Ηρακλείου, τη Μεγάλη Παρασκευή 20 Απριλίου 1823

Ο γιατρός Γεώργιος Σπυρίδωνα Δακανάλης, (1884 – 1963), σε δακτυλογραφημένο κείμενο 52 σελίδων με τίτλο : Συμβολή στην Ιστορία των Ανωγείων, αναφέρει εντελώς διαφορετικά την έναρξη του ένοπλου αγώνα της Επανάστασης στην Κρήτη. Είναι σημαντικό το χειρόγραφο του γιατρού Δακανάλη, γιατί στηρίζεται σε μαρτυρίες συγχωριανών του που έζησαν τα γεγονότα της Επανάστασης και τα διηγήθηκαν στον ίδιο. Κατά τον Εμμανουήλ Δακανάλη, η πληροφορία του ξεσηκωμού των Ελλήνων στην Πελοπόννησο τον Μάρτιο του 1821, έφθασε στα Ανώγεια τον επόμενο μήνα Απρίλιο. Οι Ανωγειανοί, πιστοί στις παραδόσεις τους, ετοιμάστηκαν αμέσως και ύψωσαν τη σημαία της Επαναστάσεις που ύφαναν τρεις Ανωγειανές κοπελιές, (η Ζαφείρα Μανουρά, η Αρετή Μπαντιδόνη και η Αγάπη Νιώτη), στην πλατεία Αρμί. Ένα λευκό πανί με σκούρα γράμματα, κεντημένο με τις λέξεις Ελευθερία, Πίστις, Πατρίς. Σχημάτισαν ένοπλο σώμα και με Αρχηγούς ηρωικές μορφές των Ανωγείων, τον Μανόλη Δακανάλη ή Παπαδομανόλη, τον Βασίλη Σμπώκο και τον Σταύρο Ξετρύπη. Επειδή οι Ανωγειανοί αυτοοργανώθηκαν και πήραν τα όπλα μόλις μαθεύτηκε στα Ανώγεια ο ξεσηκωμός των Ελλήνων, (τον Απρίλιο του 1821), εξηγείται η στάση τους να μη στείλουν αντιπροσώπους στη σύναξη του Λουτρού Σφακίων στις 21 Μαΐου 1821.

Οι Ανωγειανοί έδωσαν την πρώτη μάχη με τους τούρκους του Ηρακλείου, (επικεφαλής τους ο Καψάλης), στην περιοχή της Κλυμέντενας (μεταξύ του χωριού Αστυράκι και της τοποθεσίας Σωρού), με τη νίκη να στεφανώνει τα όπλα τους. Ο Εμμανουήλ Δακανάλης δεν αναφέρει την ημερομηνία της μάχης, από τα γραφόμενά του όμως συμπεραίνουμε ότι αυτή έγινε τις πρώτες ημέρες του Μαΐου 1821. Συγκεκριμένα, στο χειρόγραφο του γιατρού Εμμανουήλ Δακανάλη διαβάζουμε : «…τον Απρίλιον του 1821 πληροφορηθέντες πλέον την γενική  εξέγερσιν του έθνους εκήρυξαν και αυτοί την επανάσταση περί της οποίας επληροφορήθη ο εν Ηρακλείω εχθρός. Ο Σουλτάνος δεν είχε αρκετάς στρατιωτικάς δυνάμεις συγκεντρώσει και μόνον εις Άγ. Μύρωνα ίδρευεν δύναμις τάγματος περίπου ίνα ελέγχη το ορεινόν Μαλεβύζι και τον Μυλοπόταμον. Εν τη πόλει του Ηρακλείου με την αναγγελίαν της επαναστάσεως επηκολούθησαν ταραχαί και ήρχισεν θορυβώδης προπαρασκευή δι’εκστρατείαν εις Ανώγεια και κατάπνιξις της ανταρσίας των απίστων.  Τα σχέδιά των δεν απέκρυπτον οι αιμοχαρείς γιανίτσαροι και ο τουρκικός της πόλεως πληθυσμός, περί των οποίων έλαβον γνώσιν οι Ανωγειανοί έτοιμοι να τους αντιμετωπίσουν.

Συνήλθον εις την ιστορικήν πλατείαν το Αρμί και εκεί υπό την αρχηγίαν του Εμμ. Δακανάλη ή Παπαδομανώλη, του Βασ. Σμπώκου και του Σταύρου Ξετρύπη ύψωσαν την πρώτην σημαίαν της επαναστάσεως την οποίαν εν πάση μυστικότητι είχον φιλοτεχνήση η Ζαφείρα Μανουρά (του Περπυρή, μνηστή του Παπαδομανώλη ή Δραμουντάνα, εξ ης έλαβον το επίθετον οι έκτοτε Δραμουντάνηδες), η Αρετή Μπαντιδόνη και η Αγάπη Νιώτη (όχι Αρετή ως αναφέρει ο κ. Μουρέλος, Νιώτη Αρετή ούτε καν είχον ακούσει οι γέροντες Ανωγειανοί αλλά Αγάπη). Αρετή ονομαστή ήτο η Μπαντιδόνη ήτις υπήρξεν ο σύνδεσμος των από του 1823-1830 αρματολών Νιώτη, Ξετρύπη και Μπαλμέτη. Αλλά περί της δράσεως μιας εκάστης εκ των ηρωίδων τούτων θα περιγράψω κατωτέρω.

Επί της σημαίας είχον κεντήσει τας λέξεις ελευθερία-πατρίς-πίστις και αυτήν την παρέδωσεν η Ζαφείρα Μανουρά εις τον μνηστήρα της Παπαδομανώλην.

Την εκκίνησιν των τούρκων εξ Ηρακλείου επληροφορήθησαν εγκαίρως και αφού προηγήθη δοξολογία και ευχαί υπέρ του αγώνος, υπό τας ζητωκραυγάς του πλήθους, το σώμα ξεκίνησεν ίνα φυλάξη τας διόδους από τας οποίας επρόκειτο να διέλθη ο μαινόμενος εχθρός. Με τυμπανοκρουσίας και μπαϊράκια εξήλθον της πόλεως του Ηρακλείου, ως να επήγαιναν εις πανηγύρι με επί κεφαλής τον γιανίτσαρον Καψάλην και διερεθέντες εις δύο τμήματα ώδευσαν οι μεν από τον Πόρον τ’Ασβέστη προς το Αστυράκι οι δε από τον Σωρόν. Οι Ανωγειανοί πλαισιούμενοι και από πολλούς ορεινούς Μυλοποταμίτας κατέλαβον την Κλυμέντεναν (κατ’άλλους Σαρακήναν καλουμένην μεταξύ Αστυρακίου και Σωρού) με πρόθεσιν να ανακόψωσιν την πρόοδον του εχθρού προς Ανώγεια τα οποία γαυριών ο Καψάλης, έλεγεν ότι θα καταλάβη και πυρπολήση.

Πράγματι εκεί ανέμενον τα τουρκικά στίφη και περί τα ξημερώματα της επομένης εφάνησαν πάνοπλοι και θορυβούντες. Τοποθετημένοι οι άνδρες των γενναίων μας εις μονίμους οχυράς φυσικάς θέσεις και αναμένοντες μέχρις ότου φθάσει ο εχθρός εις βολήν όπλου, έβαλον κατ’αυτού εκσπώντες εις ιαχάς και ανταλλάσοντες μετ’αυτού ύβρεις. Η σύρραξη υπήρξεν απροσδόκητος δια τους τούρκους οίτινες δεν ανέμενον εκεί επίθεσιν και δεν επίστευαν ότι οι γκιαούρηδες θα είχον την τόλμην να αντιμετωπίσωσιν τα στρατεύματα του σουλτάνου. Θεριζόμενοι υπό του ευστόχου πυρός ησκημένων πολεμιστών σκληρών και χαλυβδίνων ετράπησαν προς τα οπίσω φεύγοντες και δια να επισπεύσωσι την φυγήν των πετώντες τα όπλα των υπείκοντες και εις την κραυγήν των επιτιθεμένων.

-Πετάξετε τα όπλα σας και φύγετε !

Την στιγμήν εκείνην της ταραχής και της συγχύσεως του εχθρού εισήλθεν εις την μάχην το σώμα των κορηνοφόρων, 200 περίπου άνδρες, υπό τον Παπαδονικόλαν Σκουλάν, που είχον τοποθετηθεί εις την παρακειμένην τοποθεσίαν Φιλιόρημον.

Ως αετοί ιστάμενοι κατάφερον επί των κεφαλών των φευγόντων πανικοβληθέντων τούρκων τας φονικάς των κορήνας θραύοντες τα κρανία τούτων και μη δίδοντες εις αυτούς τον καιρόν να γεμίσωσιν τα όπλα των κραυγάζοντες προς τους ιδικούς των οπλοφόρους το ιστορικόν : σπάσετέ τσοι και άστε μας τσοι.

Περί της διατάξεως της αραιάς ταύτης παρατάξεως των ημετέρων, υπό ποίους αρχηγούς ετέλουν και πως εξελίχθη η μάχη αύτη αναφέρει ο Γεώργιος Αναγν. Σκουλάς. Το κέντρον κατείχεν ο Εμμ. Δακανάλης, Παπαδομανώλης, το αριστερόν  ο Σταύρος Ξετρύπης και το δεξιόν ο Βασ. Σμπώκος, το δε άκρον δεξιόν  προς τον Φιλιόρημον ο αρχηγός των κορηνοφόρων Παπαδονικόλας Σκουλάς.

Δεν θα σχολιάσω τα εις τα απομνημονεύματα του Γ. Α. Σκουλά αναγόμενα πολεμικά γεγονότα συμφωνούντα απολύτως με τας γνωστάς μου διηγήσεις των γερόντων και των παραδόσεων. Θα φέρω μόνον μίαν παρατήρησιν ως προς τον αριθμόν των πολεμιστών Ανωγειανών και ετέρων Μυλοποταμιτών. Ούτοι δεν θα υπερέβαινον ασφαλώς τους 500 εξ ων 200 με κορήνας και 300 περίπου οπλοφόροι οι πλείονες με πιστόλια και οι ελάχιστοι με πολεμικά όπλα της εποχής, καρυοφίλια και καραμπίνες.

Κατά την σύγκρουσιν ταύτην ο εχθρός αιφνιδιασθείς υπέστη πανωλεθρίαν και όσοι των ανδρών του εσώθησαν δια της φυγής επέταξαν τα όπλα των. Και ούτω εκτός της νίκης που έστεψε τα όπλα των μέχρι της χθες επτοημένων ραγιάδων, έδωκε την ευκαιρίαν να οπλισθώσιν ούτοι με τον εχθρικόν οπλισμόν. Τοιούτος ήτο ο πανικός που κατέλαβεν το τουρκικόν σώμα και η καταστροφή του, ώστε οι επανελθόντες εξ Ηρακλείου φυγάδες, μετέδωκαν τον πανικόν  και εις τον τουρκικόν  πληθυσμόν.

Αι αρχαί πανικοβληθείσαι και αυταί έσπευσαν να κλείσουν την Πόρταν των Χανίων, ίνα μη εισέλθωσιν οι επαναστάτες και ήρχιζαν προπαρασκευαζόμενοι δια νέας εξορμήσεις κατά της υπαίθρου, εκδικούμενοι δε το πάθημά των προέβησαν εις σφαγάς εν τη πόλει, όπως λέγεται.

Οι νικηταί επανήλθον εις Ανώγεια με το φρόνημα υψωμένον και με υπερηφάνιαν, επεδείκνυον τα λάφυρα του εχθρού, όπλα, τουφέκια, μπιστόλας και μαχαίρας. Εγένοντο δεκτοί υπό των γυναικών και των τέκνων των που με φιλιά και δάκρυα εις τους οφθαλμούς ύψωναν τας φωνάς των μέχρις ουρανού, διότι ο Θεός τας ηξίωσεν να επανίδωσιν τους δικούς των, νικητάς και αβλαβείς…».

………………………………………………..

Η μάχη της Κλυμέντενας δεν καταγράφεται σε κανένα από τα βιβλία που μελετήσαμε. Αναζητήσαμε πληροφορίες από άλλα βιβλία και ερευνήσαμε αρχεία και έγγραφα της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά και σ’αυτά δεν συναντήσαμε στοιχεία ή αναφορές  για τη μάχη της Κλυμέντενας στην έναρξη της Επανάστασης στην Κρήτη.

Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι :  Η μάχη στο Λούλο Χανίων ή των Ανωγειανών στην Κλυμέντενα Ηρακλείου, σηματοδοτεί την έναρξη της ένοπλης σύγκρουσης των Κρητικών με τους Οθωμανούς στην επανάσταση του 1821 ;

Πιστεύουμε ότι σύντομα η ιστορική έρευνα θα απαντήσει σ’αυτό ερώτημα.

Σημείωση : Για τη σύνταξη του παραπάνω άρθρου, αντλήσαμε πληροφορίες από τρία σημαντικά και αξιόπιστα βιβλία και ένα χειρόγραφο για την Επανάσταση του 1821 στην Κρήτη :

α) Ζαμπελίου και Κριτοβουλίδου, «Ιστορία των Επαναστάσεων της Κρήτης», συμπληρωθείσα υπό Ιωάννου Δ. Κονδυλάκη, επανέκδοση αδελφών Βαρδινογιάννη, Αθήνα 1971.

β) Γρηγορίου Παπαδοπετράκη, «Ιστορία των Σφακίων», επανέκδοση αδελφών Βαρδινογιάννη, Αθήνα 1971.

γ) : ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1821-1832, τόμος ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1975, σελ. 165-168, 189-191,236-240, 275-279, 293-294, 306, 343-345, 471, 491-494, 511-512, 535-536» και

δ) Ιατρού Γεωργίου Σπυρίδωνα Δακανάλη, (1884 – 1963), «Συμβολή στην Ιστορία των Ανωγείων», Ηράκλειο, δακτυλογραφημένο χειρόγραφο, σελίδες 52.