*Άρθρο του φιλόλογου, Θεόδωρου Πελαντάκη

ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΣΦΑΚΑΚΙ ΑΝΩΓΕΙΩΝ (7-8-1944)

 Τρεις αξιόπιστες μαρτυρίες αυτοπτών

Α΄ Βασίλη Εμμ. Καλλέργη (Γαρτζόλη) (1900-2013)

Β΄ Ντοκουμέντο της έντυπης ΑΝΩΓΗΣ «Το αριστερό, κομμουνιστικό και ΕΑΜικό κίνημα Ανωγείων». Τρίμηνη έκδοση (φύλλο Νοε.-Δεκ. 2007, Γενάρης 2008).

Γ΄ Νικόλα Φασουλά (Σκαμνάκη)

Ο Βασίλης Καλλέργης ή Γαρτζόλης

Α΄ Ο Βασίλης Καλλέργης ήταν πεθερός μου, από την αρχή της δεκαετίας του 1970. Επόμενο ήταν να μου διηγηθεί πολλά για πολλούς παλιούς και νεότερους. Μου είπε και για τα γραφτά του τετράδια. Αυτά έγιναν βιβλίο, που αποτελεί ύμνο για τ’ Ανώγεια, για τον Βενιζέλο, για την Κρήτη, για την Ελλάδα, για την ειρήνη.

Μου είπε και για τη Μάχη στο Σφακάκι.

« Στις 7 Αυγούστου 1944  ήμουν μαζί με τον μαθητευόμενο Νικόλα Φασουλά στο τσαγκάρικό μου, όταν έμαθα ότι οι Γερμανοί ήρθαν στο χωριό και πήραν γυναικόπαιδα και τα οδηγούσαν προς το Γενί Γκαβέ. Αστραπιαία πέταξα την ποδιά του τζαγκάρη αναφωνώντας: Ήρθεν η ώρα να ποθάνομε. Αφού πήραν οι Γερμανοί τσι γυναίκες μας, πήραν την τιμή μας. Τι χρειάζεται να ζούμε, αν δεν ελευθερώσομε τα γυναικόπαιδα από του Γερμανούς. Με λίγες δρασκελιές έφταξα στο σπίτι μου και, χωρίς να πω κάτι, άρχισα να χαλώ το μέρος της καμινάδας του τζακιού, όπου είχα κρύψει το όπλο μου (χώστρα ή τουφεκιάστρα), τα φυσεκλίκια και το κινητό ουραίο. Η γυναίκα μου, η πεθερά μου και οι έξι θυγατέρες μου άρχισαν να ουρλιάζουν και να κλαίνε γοερά εκλιπαρώντας με να μην πάω, γιατί θα σκοτωθώ και αυτές τι θα γίνουν. Όμως δεν άκουα τίποτα. Χωρίς καθυστέρηση ήταν έτοιμο το όπλο και τα φυσεκλίκια χιαστί κρεμασμένα στους ώμους μου.

 Με λίγες δρασκελιές περνώντας από το τζαγκάρικο κατηφόρισα από το μονοπάτι προς την Αρκαλιά και ανατολικότερα στον Ανεμόμυλο και σε λίγη ώρα έφτασα στη Μεσομένη, στην κορυφή του λόφου, από όπου έβλεπα καθαρά την αναμέτρηση των Ανωγειανών με του Γερμανούς στρατιώτες. Ετοιμοπόλεμος όπως ήμουν από τη Μικρά Ασία, εντάχθηκα με τις απαραίτητες προφυλάξεις στη μάχη, κοντά με άλλους 4 χωριανούς, που ήρθαν οπλισμένοι από τ’ Ανώγεια. Σκότωσα έναν Γερμανό στρατιώτη, που αργότερα τον έθαψαν-σκέπασαν σ’ ένα πηγάδι ανατολικότερα.

 Στη Μεσομένη με ακολούθησε ο δεκαεξάχρονος τότε μαθητευόμενος τσαγκάρης Νικόλας Φασουλάς. Γυρίσαμε στο χωριό. Εκεί τον κοίταξα αυστηρά και του παράγγειλα να μην με ακολουθήσει, αλλά να μείνει εκεί, όπως και έγινε. Εγώ έφυγα για το βουνό, στο λημέρι της Μύθιας. Εκεί βρέθηκα στις 13 Αυγούστου, όταν περικύκλωσαν χιλιάδες Γερμανοί τα Ανώγεια και τα έκαιαν επί 20 μέρες. Με την οικογένειά μου συναντήθηκα στα χωριά του Μέσα Μυλοπόταμου, όπου  σε άθλιες συνθήκες είχαν καταφύγει ως πρόσφυγες»

Β΄ Η Μάχη στο Σφακάκι (ΑΝΩΓΗ – ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ)

«Μετά από τη σύσκεψη στις Αραβάνες ο Σμπωκογιώργης πήγε προς τ’ Ανώγεια όπου με τα στελέχη του ΕΑΜ Περάκη Νίκο και Κακουδάκη σε συνάντηση στου Φορτωμένου το δέτη με στελέχη του ΕΑΜ Ανωγείων κατέστρωσαν τριπλό σχέδιο και όρισαν τους υπεύθυνους για την εκτέλεσή του, το οποίο αναφερόταν βασικά στην εξουδετέρωση της φρουράς των Γερμανών του φυλακίου του Γενί Καβέ. Επειδή του φυλάκιο με τη Γερμανική φρουρά είχε μεταφερθεί τότε στη γέφυρα στα Μουρτζανά για τη φύλαξή της και επειδή στη φρουρά ήταν και δύο Ιταλοί αντιφασίστες με τους οποίους είχε επαφή η οργάνωση του Κάτω Μυλοπόταμου του ΕΑΜ αποφασίστηκε το κτύπημα να γίνει εκεί και μάλιστα όταν θα ήταν σκοποί οι δύο Ιταλοί. Υπεύθυνος για να συλλέξει πληροφορίες και να προετοιμάσει τμήματα του εφεδρικού ΕΛΑΣ στο Κάτω Μυλοπόταμο στάλθηκε ο Ζωνογιώργης.

Αν κάτι από το σχέδιο αυτό δεν πήγαινε καλά, σαν εναλλακτική λύση και αν οι Γερμανοί έβγαιναν προς τ’ Ανώγεια, αποφασίστηκε την ευθύνη για το κτύπημα τους να αναλάβει ο μόνιμος ΕΛΑΣ από τα Τσουνιά και ο εφεδρικός ΕΛΑΣ Ανωγείων με υπεύθυνο τον Σμαϊλομανώλη.

Πράγματι οι Γερμανοί το πρωί της 7^ης Αυγούστου βγήκαν στ’ Ανώγεια για να πάρουν κατοίκους για αγγαρεία και, αφού δεν βρήκαν άντρες, πήραν περίπου 50 γυναίκες και γέρους και έφυγαν προς Γενί Καβέ.

Προηγούμενα φεύγοντας προς τον Αι Γιώργη ο Σμαϊλομανώλης έστειλε τη Ζωνογιάννενα να δει και να τον πληροφορήσει πόσοι Γερμανοί και πόσοι Ιταλοί ήταν και τι οπλισμό είχαν. Στη διαδρομή συνάντησε και ειδοποίησε 8 άντρες του εφεδρικού ΕΛΑΣ και τράβηξε προς τη Παπούρα, όπου περίμεναν τη Ζωνογιάννενα. Αυτή τους ειδοποίησε ότι ήταν 6 Γερμανοί, δύο Ιταλοί και ο Σήφης με αυτόματα όπλα και μόνο ο Σήφης είχε μπιστόλι.

Από εκεί έστειλαν τον Περβολογιώργη να ειδοποιήσει την ομάδα του μόνιμου ΕΛΑΣ και τον Ποδιά στα Τσουνιά και οι υπόλοιποι έφυγαν για να οπλιστούν.

Αυτοί που ξεκίνησαν από την αρχή ήταν ο Μανουράς Μανώλης (Σμαϊλομανώλης), ο Καφατσής Κώστας αν και κούτσαινε, ο Αεράκης Λευτέρης (Νταρολευτέρης), ο Πέτρος Πασπαράκης, ο Χαράλαμπος Φρυσάλης, ο Ξημέρης Γιώργης, ο Νταγιαντάς Μανώλης (Λαμπρινομανώλης) και ο Νταγιαντάς Γιώργης (Περβολιός) που πήγε προς το βουνό (για να ειδοποιήσει τον Ποδιά). Στο δρόμο συνάντησαν τον Γιώργη Μανουρά (Γύπαρη) και τον Νταγιαντά Μανώλη (Παπουριανό) που γυρνούσαν από αποστολή στο Αστυράκι για να ξεκαθαρίσουν κάτι κλεμμένα πρόβατα του Γ. Μανιαδή (Τσαρπαλά).

Κατευθύνθηκαν προς του Φορτωμένου το δέτη όπου είχαν κρύψει τ’ όπλα που είχαν πάρει από τους χωροφύλακες. Ο Ξημερογιώργης και ο Λαμπρινομανώλης είχαν τα όπλα τους στην Καψίλα και πήγαν εκεί  τρέχοντας και τα πήραν. Απ’ εκεί η ομάδα κατευθύνθηκε προς τα Ποριά και πήρε θέσεις στο μονοπάτι απ’ όπου θα περνούσαν οι Γερμανοί με τα γυναικόπαιδα.

Το σχέδιο του Σμαϊλομανώλη ήταν να πυροβολήσει πρώτος ο Γύπαρης το Σήφη, να αποκόψουν του Γερμανούς και να τους γυρίσουν πίσω στον ποταμό του Μάκρη όπου να τους συλλάβουν ή να τους σκοτώσουν.

Πράγματι μόλις έπεσαν οι πρώτοι πυροβολισμοί, ο Σήφης ανταπέδωσε, όμως τα γυναικόπαιδα σκορπίστηκαν και έφυγαν απ’ το πεδίο βολής της μάχης και έτσι κατόρθωσαν να γυρίσουν πίσω τους Γερμανούς.

Στην αρχή της μάχης έτρεξε από τον Καμαριώτη όπου βρισκόταν ο μόνιμος ΕΛΑΣίτης Δημοσθένης Πασπαράκης και ο Γιαννιός Πασπαράκης, που βρισκόταν στην περιοχή και πήρε το τουφέκι του Καφατσόκωστα και τον αντικατέστησε, γιατί δεν μπορούσε να περπατά. Δύο Γερμανοί έφυγαν πίσω προς τ’ Ανώγεια κατά τη διάρκεια της μάχης, όμως τους πρόλαβαν άλλοι Ανωγειανοί που κατέβαιναν από το χωριό, τους καθήλωσαν και τους σκότωσαν.

Ο Σήφης τραυματισμένος και οι υπόλοιποι Γερμανοί και Ιταλοί παραδόθηκαν μέσα στον ποταμό στους ΕΛΑΣίτες. Με τους αιχμαλώτους και τους άλλους Ανωγειανούς οι αντάρτες του Εφεδρικού ΕΛΑΣ προχώρησαν προς την Αγία Παρασκευή (σημερινό νεκροταφείο), όπου ήδη είχε κατέβει τμήμα του μόνιμου ΕΛΑΣ με επικεφαλής τον Γ. Τρουλλινό και τον Κ. Πατραμάνη, που πήρε τους αιχμάλωτους στο βουνό όπου την άλλη μέρα μετά από ανάκριση του Σήφη και από τους Άγγλους τους πέρασαν από έκτακτο στρατοδικείο και τους εκτέλεσαν.

Στο χωριό τότε επικρατούσε ενθουσιασμός και πολλές γυναίκες πήγαν τρόφιμα και κέρασαν τους αντάρτες στην Αγία Παρασκευή.

Τότε συζητιόταν από τους αντάρτες  και τον εφεδρικό ΕΛΑΣ Ανωγείων να κηρύξουν τ’ Ανώγεια ελεύθερη περιοχή, να περιμένουν την αντίδραση των Γερμανών και να τους κτυπήσουν».

Ο Νικόλαος Φασουλάς ή Σκαμνάκος

ΝΙΚΟΛΑΣ ΦΑΣΟΥΛΑΣ: ΠΩΣ ΕΖΗΣΑ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ…

Γ΄  (Τον αγαπητό σε όλους για τη σοβαρότητά του  Νικόλα τον συνάντησα δύο φορές στο τζαγκάρικό του. Και τις δύο φορές μου είπε ακριβώς τα ίδια πράγματα και ακόμα ότι δεν φοβάται να λέει την αλήθεια και πως δεν ξέρει να λέει ψέματα)

Φασουλάς Νικόλας (Σκαμνάκης), έτος γέννησης 1928

18-1-2020 Τζαγκάρικο

«7 Αυγούστου 1944 Ημέρα Τετάρτη  ήμουν 16 χρονών.

Ετζαγκαρεύαμε εκειά που χει δα η Νίτσα τσι κρητικές στολές. Ήταν ανήσυχος ο Γαρτζόλης, επειδή ήτανε ενταγμένος στην αντίσταση. Σαν να περίμενε πως θα γίνει κακό. Οι κουμμουνιστές ήτανε παλικάρια. Τσ’ είχανε παραμερισμένους οι Ανωγειανοί. Στου Φορτωμένου το Δέτη είχανε κρύψει (ο ΕΛΑΣ) τα όπλα που είχανε πάρει με οδηγία του Σμπωκογιώργη από τον αστυνομικό σταθμό λίγες μέρες νωρίτερα.(Ο χωροφύλακας του αστυνομικού σταθμού πήγε με τους αντάρτες στον Ψηλορείτη).

Τελευταία δεν πηγαίνανε αγγαρεία οι Ανωγειανοί. Ειδικά όταν μαθεύτηκε ότι έχασαν οι Γερμανοί τον πόλεμο στη Ρωσία.

Στις 7 Αυγούστου 1944 ήρθε από το Γενή Γκαβέ ο Σήφης με 4 Γερμανούς και 2-3 Ιταλούς.

Ο Σήφης έδωσε χαστούκι στον πρόεδρο του χωριού, επειδή δεν εμάζεψε άτομα για την αγγαρεία. Από τα σπίτια που είχανε γραφτεί για αγγαρεία πήγανε οι Γερμανοί και παίρνανε γυναίκες, παιδιά, άντρες. Τους μαζέψανε στο Αρμί και έπειτα περί τα 100 γυναικόπαιδα  τα οδηγούσανε προς Γενή Γκαβέ από τον πεζόδρομο».

(Ο Γαρτζόλης με τον Νικόλα γυρίσανε στο τζαγκάρικο . Είχανε κρυφτεί όταν οι Γερμανοί μαζεύανε γυναικόπαιδα).

«Μόλις ακούστηκε η πρώτη τουφεκιά από το Σφακάκι, μου λέει ο Γαρτζόλης, το αφεντικό μου, Νικόλα: ήρθενε η ώρα να ποθάνομε.

Πάει στο σπίτι, ξεχώνει το όπλο (καινούργιο, γερμανικό), ξεχώνει τσι σφαίρες, προσαρμόζει το κινητό ουραίο και γραμμή για το Σφακάκι.

Οι γυναίκες (Ελένη, Μαρούλη, η πεθερά του) του κενώνονται: πού θα πας να σκοτωθείς και να μας αφήσεις – Αφήτε με. Τους είπε κοφτά με ύφος που δεν άφηνε περιθώρια για παραπέρα συζήτηση.

Εγώ του κλουθώ ατζί-μερί προς τον Ανεμόμυλο.

Εκειά μου λέει: Νικόλα. Εσύ είσαι μοναχοπαίδι. Εγώ πάω στον πόλεμο. Μην έρθεις. Εγώ του κλουθούσα και πάμε στην κορφή της Μεσομένης, κατά τσι 2-3 η ώρα.

Εκεί ήταν 5 Ανωγειανοί με τουφέκια:

Βρέντζος Αντώνης με ταχυβόλο

Βρέντζος Νικηφόρος με γερμανικό όπλο

Καλομοίρης Μανόλης (Μάνωλας) με όπλο

Νταγιαντάς Κώστας με όπλο

Γαρτζόλης με το όπλο του και γω

O Φρυσάλης Χαραλάμπης (ήτανε στην ομάδα του ΕΛΑΣ) κυνηγούσε 2 Γερμανούς. Αυτοί φοβηθήκανε και μπήκανε σ’ ένα λάκκο (ξεροπήγαϊδο).

Ο Φρυσάλης σκότωσε τον ένα.

Τον άλλο τον εσκότωσε ένας από τους 5 Ανωγειανούς, που του παίξανε όλοι. Ο Ρουλομιχάλης σκέπασε πρόχειρα τους 2 σκοτωμένους στο πηγάιδι.

Η ομάδα είχε πιάσει τον Σήφη, 2 Γερμανούς και 2 Ιταλούς. Τσοι πήγανε στο βουνό. Ο Χριστομιχάλης ανάκρινε – μαζί με τον Άγγλο Τομ (Νταμπάμπιν;) τον Σήφη.

Όταν τελείωσε η ανάκριση, δώσανε τον Σήφη  στην ομάδα του Ποδιά. Ο Ποδιάς ήτανε με τον τακτικό ΕΛΑΣ στα Τσουνιά. Ειδοποιήθηκε για τη μάχη στο Σφακάκι και κατέβηκε στη συγκέντρωση στην Αγία Παρασκευή νεκροταφείο. Τους 2 Γερμανούς τους σκοτώσανε στα Τσουνιά. Τον Σήφη  τον βάλανε στον Ταύκο. Μετά από χρόνια δείξανε τον Ταύκο στη μάνα του, που ήρθε επίτηδες από τη Γερμανία.

Στο Γενί Γκαβέ ένας Κοντογιάννης (Ανωγειανός με μαγαζί εκεί) είπενε του Σήφη «Άσε τσ’ Ανωγειανούς, για θα σου βγάλουνε τον κώλο».

«Εγώ θα γράψω: Εδώ υπήρχανε κάποτε τ’Ανώγεια»  απάντησε ο Σήφης.

Τους Ιταλούς τους κρατήσανε πολλές μέρες. Τελικά, όταν συμπτύσσονταν οι Γερμανοί στα Χανιά, τσοι σκοτώσανε στον Καμαριώτη.

Στο Σφακάκι ήτανε οι Ανωγειανοί:

Μανόλης Μανουράς, Σμαϊλομανόλης, αρχηγός-επικεφαλής

Γύπαρης Μανουράς

Φρυσάλης Χαράλαμπος

Πασπαράκης Πέτρος

Πασπαράκης Γιάννης (Γιαννιό)

Ξημέρης Γεώργιος (Ξημερογιώργης)

Νταγιαντάς Μανόλης (Παπουριανός)

Νταγιαντάς Γιώργης (Περιβολογιώργης)

Καφατσής Κώστας (Καφατσόκωστας)

Αεράκης Λευτέρης (Νταρολευτέρης) (αυτός έπιασε τον Σήφη και του πήρε το μπιστόλι).

Οι Γερμανοί δεν παίξανε ούτε μια τουφεκιά. Τα γυναικόπαιδα με το σύνθημα φύγετε δεξιά-αριστερά, σκορπιστείτε, διασκορπιστήκανε, ούτε τραυματίστηκε κανείς (άντρας, γυναίκα, παιδί) Ανωγειανός.

Ο Μαυρογιάννης Μανόλης (Μπεομανόλης), εμπειροπόλεμος από Μικρά Ασία, ήταν πιασμένος για αγγαρεία (αφού δεν βρήκανε τον γιο του που ήτανε γραμμένος). Στου Μάκρη, όταν είδε το Σήφη να σηκώνει το άσπρο μαντήλι, λέει στον Νταρολευτέρη: πιάστονε, παραδίδεται (Ο Μαυρογιάννης είχε πάει στρατό. Ο Νταρολευτέρης ήταν άπειρος).

Ο Γαρτζόλης από τη Μεσομένη γύρισε στο σπίτι και έπειτα στην ομάδα του Χριστομιχάλη Ξυλούρη στη Μύθια.

Εγώ πήγα στην Αγία Παρασκευή (νεκροταφείο) για να ιδώ το Σήφη. Φορούσε κοντό χακί παντελόνι. Τον είδα. Ήταν αξιολύπητος. Είχε κατουρημένο το παντελόνι του και είχε κυριολεκτικά φυράξει. Ενώ το πρωί αλώνιζε τα Ανώγεια και πριν από λίγες μέρες καυχόταν πως θα τα ισοπεδώσει.

Νεκροί Γερμανοί:

2 στη Μεσομένη

2 στα Τσουνιά

Σήφης στον Ταύκο

2 Ιταλοί αργότερα»

 Παρατηρήσεις-Επισημάνσεις-Προτάσεις

Πολλά μαθαίνομε από τις παραπάνω τρεις μαρτυρίες. Η μία συμπληρώνει ή διορθώνει την άλλη και έτσι λάμπει η αλήθεια. Περιορίζομαι μόνο στα παρακάτω:

1. Από προσεκτική μελέτη των παραπάνω μαρτυριών συνάγεται αβίαστα πόσο έξυπνο ήταν το σχέδιο αντιμετώπισης των Γερμανών από τον ΕΛΑΣ Ανωγείων, η εξασφάλιση όπλων από τον αστυνομικό σταθμό, ο αιφνιδιασμός των Γερμανών στα Ποριά και η αντιμετώπισή τους στην πιο κατάλληλη για τους αντάρτες θέση, στην επίπεδη τοποθεσία Σφακάκι, όπου έχει στηθεί το σχετικό μνημείο. Για τη μάχη αυτή μπορεί να σεμνύνεται, όπου Γης, κάθε Ανωγειανός.
2. Ο λοχίας Σήφης με τους στρατιώτες του πήραν από τα Ανώγεια, την Τετάρτη 7 Αυγούστου 1944, 98 γυναίκες, γέρους, παιδιά και κατηφόριζαν προς το Γενί Γκαβέ.
3. Η χωρίς προσυνεννόηση οχύρωση των πέντε Ανωγειανών που εσπευσμένα πήραν μέρος στη μάχη στο ύψωμα Μεσομένη ισοδυναμούσε με το να ευρίσκονται σε μπαλκόνι και να στοχεύουν στο μοναδικό δρόμο απ’ όπου έπρεπε να περάσουν οι καταδιωκόμενοι Γερμανοί. Ίδια τιμή πρέπει και στους πέντε Ανωγειανούς, επειδή μόλις είδαν τον θανατερό κίνδυνο, ξέχωσαν τα κρυμμένα όπλα τους και από το κατάλληλο σημείο έδωσαν το δεύτερο χτύπημα στους εχθρούς.
4. Οι πέντε αυτοί Ανωγειανοί (Βρέντζος Αντώνης, Βρέντζος Νικηφόρος, Καλλέργης Βασίλης, Καλομοίρης Μανόλης και Νταγιαντάς Κώστας) είναι οι «άλλοι Ανωγειανοί» στο ιστορικό ντοκουμέντο της ΑΝΩΓΗΣ. Από αυτό το δημοσίευμα μαθαίνομε ακόμη ότι οι δύο νεκροί της μάχης Γερμανοί στρατιώτες σκοτώθηκαν στη Μεσομένη.
5. Θεωρώ ότι είναι δίκαιο, τώρα που ο Δήμος Ανωγείων οργανώνει τη γιορτή για απόδοση τιμής στους συντελεστές της σημαντικής νίκης των Ανωγειανών, στις 7 Αυγούστου 1944, εναντίον του ναζισμού, να τους αναφέρει ΟΛΟΥΣ ονομαστικά. Με τον τρόπο αυτό θα τονίζεται το κυριότερο χαρακτηριστικό των Ανωγειανών: η έμπρακτη αλληλεγγύη και αλληλοβοήθεια στο κακό και στο καλό, στον πόλεμο ή στην ειρήνη. Σε αυτήν την άποψη έχω καταλήξει εγώ ο μη Ανωγειανός μελετώντας την ιστορία τους και ζώντας επί 50 χρόνια την κοινωνία των Ανωγείων.

Ρέθυμνο, 10-10-2020

Θεόδωρος Πελαντάκης

Φιλόλογος

Email: [email protected]