-Άρθρο του Γεωργίου Σκουλά

-Οι φωτογραφίες προέρχονται από το βιβλίο του  Ηρακλή Πυργιαννάκη, αφιερωμένο στον Ηρακλή Κοκκινίδη.

-Αγαπητοί φίλοι και αναγνώστες.
Προσπάθησα όλο αυτό το διάστημα να δώσω στον αναγνώστη ένα μέρος από την γνώση που έχω αποκτήσει όλα αυτά τα χρόνια της ενασχόλησής μου με την επανάσταση κυρίως του 1866 – 1869.
Δύο ήταν οι κύριοι στόχοι μου:
Ο πρώτος να καταδείξω ότι η μεγάλη αυτή επανάσταση δεν ήταν μία απλή επανάσταση των Κρητών αλλά μία επανάσταση ολόκληρου του ελληνισμού. Η μη αναγνώρισή της ως τέτοια από το ελληνικό κράτος, κατά την ταπεινή μου γνώμη, το μόνο που κάνει είναι να αδικεί τους αγώνες των υπολοίπων Ελλήνων.
Ο δεύτερος λόγος είναι να καταδείξω με στοιχεία την παραγραφή και αλλοίωση της επανάστασης του 1866 – 69. Πεποίθησή μου είναι ότι και μετά την σημερινή ανάρτηση δεν θα έχει μείνει σε κανέναν η απορία ποιοί και γιατί αλλοίωσαν την ιστορία αυτή και εξαφάνισαν τους αγώνες και τους ήρωες κυρίως των επαρχιών Μυλοποτάμου, Μαλεβιζίου, Τεμένους, Πεδιάδος και Μεραμπέλου. Ο λόγος είναι ένας και μοναδικός και ακούει στο όνομα «Μοναστηριακό ζήτημα».
Οι εκπρόσωποι των επαρχιών αυτών ολόκληρη την περίοδο της δεκαετίας του 1860 διεκδικούσαν χρήματα από τα εκκλησιαστικά έσοδα για την δημιουργία σχολείων στην ενδοχώρα της Κρήτης, ερχόμενοι σε αντιπαράθεση με τον Μητροπολίτη Διονύσιο και τους υποστηρικτές του στην χριστιανική Δημογεροντία Ηρακλείου με επικεφαλής τον Ιωάννη Δρακάκη ή πασά Δρακάκη, όπως τον αποκαλούσαν περιπαιχτικά οι Κρήτες και τον Οικονόμου.
Αμάχητο επιχείρημα των εκπροσώπων των επαρχιών υπήρξε ότι, επειδή οι πιστοί είχαν υποχρεωθεί να δωρίσουν στις μονές τις περιουσίες τους για να τις σώσουν από την τουρκική βουλιμία, όφειλε και η εκκλησία να επιστρέψει ένα μέρος των εσόδων της στον κρητικό λαό, με την δημιουργία και συντήρηση σχολείων στις μονές για την επιμόρφωσή του. Το τουρκικό κράτος ουδόλως ενδιαφερόταν για την επιμόρφωση του κρητικού λαού, ενώ προσπαθούσε να εκδιώξει από την Κρήτη όλους εκείνους τους νέους Κρήτες, οι οποίοι με σπουδές στα ελληνικά Γυμνάσια και το Πανεπιστήμιο Αθηνών, μεταλαμπάδευαν την συσσωρευμένη αυτή γνώση για πρώτη φορά, στον υπόδουλο κρητικό λαό, ενισχύοντας το φρόνημά του για την απόκτηση της ελευθερίας του και την ένωσή του με τους υπόλοιπους ομοθρήσκους και ομόγλωσσούς του σε μία και μόνη πατρίδα.
Δυστυχώς όπως φαίνεται από τα ιστορικά έγγραφα, ο μεγάλος «Φωτοσβέστης» των ελληνικών γραμμάτων στην Κρήτη, όπως τον αποκαλούν, και ο Β. Ψιλάκης και ο Ν. Τσιριντάνης, υπήρξε ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Διονύσιος, ο μεγάλος συνεργάτης των Τούρκων, αλλά και ο μεγάλος πολέμιος όλων αυτών των νέων «Φιλικών» της Κρήτης, όπως τους ονομάζω εγώ.
Η ιστορία σήμερα, 150 χρόνια μετά, έρχεται να αποδώσει δικαιοσύνη και να τον βάλει στο κάδρο που ο ίδιος επέλεξε να τοποθετήσει τον εαυτό του. Το Οικουμενικό Πατριαρχίο στα όρια των περιορισμένων δυνατοτήτων του προσπάθησε <<να τον μαζέψει>>, αλλά δεν μπόρεσε, λόγο των μεγάλων σχέσεων του Διονύσιου με το βαθύ κράτος της Τουρκίας. Ο κλήρος επίσης της Κρήτης δεν υπάκουσε στα κελεύσματα του Διονύσιου για υποταγή στους Τούρκους αλλά ταυτίστηκε με τα δίκαια του Κρητικού λαού, τιμώντας την Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό. Με πρωτοστάτες στους νομούς τους: Παρθένιος Περίδης και Παρθένιος Κελα’ί’δης στα Χανιά, Ηγούμενος Μονής Αρκαδίου, Γαβριήλ Μαρινάκης στο Νομό Ρεθύμνης, Μελέτιος Καλησπεράκης, Ηγουμενος της Μονής Ιερουσαλήμ στο Νομό Ηρακλείου και Παπά Γεώργιος Γιαμαλάκης στο Λασίθι.
Πιστεύω, ότι σε ένα αρκετά ικανοποιητικό βαθμό, πέτυχα τους δύο αυτούς στόχους που είχα θέσει. Από εδώ και στο εξής δεν θα υπάρξει τόσο λεπτομερής εξιστόρηση των γεγονότων της επανάστασης, καθώς μου είναι δύσκολο να δημοσιεύσω όλο τον όγκο των των πηγών μου, αλά θα επικεντρωθώ σε θέματα που έθιξα κατά την διάρκεια των ανακοινώσεων μου, τεκμηριώνοντάς τα με τα ανάλογα ιστορικά στοιχεία. Θα δούμε επίσης την πολιτική διάσπαση των Κρητών σε, ηγεμονιστές και ενωτικούς και τα επεισόδια που έγιναν. Θα δούμε το τέλος της επανάστασης, αλλά και την φανερή εισβολή του ελληνικού κράτους στην Κρήτη και τις βαρύτατες εθνικές συνέπειες.
Πρόθεσή μου είναι, εάν δω ότι υπάρχει το ανάλογο ενδιαφέρον, να τυπώσω αυτή την γνώση μου για την επανάσταση του 1866 – 69 σε βιβλίο. Όλα θα εξαρτηθούν από το εάν θα υπάρξει αποδεδειγμένο ενδιαφέρον για την δουλειά μου, καθώς δεν μπορώ μόνος μου να επωμισθώ ένα τέτοιο κόστος.
Συνεχίζοντας, θέλω να πω ότι υπήρξε παράληψη μου από την αρχή, το ότι δεν ανάρτησα τον όρκο που έδιναν οι Κρήτες πριν το ξέσπασμα των επαναστάσεων του 1821, 1841, 1866. Την περίοδο δηλαδή της συνωμοσίας. Των διαβουλεύσεων μεταξύ τους. Πριν γίνει γνωστή η επανάσταση στους Τούρκους. Είναι όρκος, η βαρύτητα του οποίου ακόμα και σήμερα, η ανάγνωσή του προκαλεί φόβο και δέος.

ΟΡΚΟΣ ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΟΣ.

«Εν ονόματι της αγίας και ομοουσίου και αδιαιρέτου τριάδος.
Ορκίζομαι εν ονόματι του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πναύματος, της μιας και αδιαιρέτου θεότητος, και ονόματι της υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας και εν ονόματι του ιερού Ευαγγελίου, να φυλάξω μυστικόν τό μυστήριον τό οποίον μοι εμπιστεύεται τήν στιγμήν ταύτην, και να συνεργήσω με όλας μου τάς δυνάμεις σωματικάς και διανοητικάς, και να μη φεισθώ ούτε κτημάτων, ούτε χρημάτων, ούτε συγγενών, ούτε τέκνων προς επιτυχίαν του ιερού σκοπού της απελευθερώσεως της Πατρίδος μου και της ιεράς και ορθοδόξου πίστεως του Ιησού Χριστού. Ορκίζομαι να συγχωρήσω εις όλους τους συναδέλφους μου χριστιανούς όλα όσα και αν μου έπταισαν, να μην υποφέρω εις τό εξής να βλέπω καταφρονουμένην τήν αγίαν του Χριστού καθολικήν και αποστολικήν Εκκλησίαν, και τάς Αγίας Εικόνας από τάς χείρας των ασεβών αλλά με αδελφικήν ομόνοιαν και αγάπην χριστιανικήν προς όλους τούς χριστιανούς να ενεργήσω τά πάντα και μόνος και μετά πολλών χωρίς δόλον και χωρίς σκοπόν ιδίου συμφέροντος διά να ελευθερωθή η Πατρίς μου και η ορθόδοξος του Χριστού εκκλησία από τόν ζυγόν των απίστων, και να ενωθή μετά των λοιπών ελευθέρων και ορθοδόξων χριστιανών.
Να κινηθώ με πίστιν καθαράν εις προσδιορισμένην ημέραν και ώραν με τα όπλα μου, χωρίς να λυπηθώ ούτε σπίτι, ούτε πράγματα, ούτε τέκνα, ούτε γονείς, ούτε σύζυγον, ούτε να φοβηθώ κανένα κίνδυνον διά τήν ζωήν μου, ούτε να αφήσω τούς συντρόφους μου χριστιανούς εις τόν κίνδυνον και να φύγω, αλλά να αγωνισθώ μέχρι τελευταίας μου αναπνοής μέτ’ αυτών, ούτε να ζητήσω ούτε να δεχθώ άλλην ελευθερίαν διά τήν Πατρίδα μου παρά μόνον τήν ένωσιν αυτής με τους λοιπούς ελευθέρους και ορθοδόξους χριστιανούς συναδέλφους μου, να εναντιωθώ και να φονεύσω, αν η χρεία τό καλέση με τήν ιδίαν μου χείρα, εκείνον όστις ήθελε ζητήσει ν’ αποχωρήση τήν Πατρίδα μου από τήν ολομέλειαν των λοιπών ελευθέρων ορθοδόξων χριστιανών ή ν’ αντενεργήση ή να προδόση τό σχέδιον του ιερού τούτου σκοπού, αν ήναι και αδελφός μου.
Και αν παραβώ τό παραμικρόν από τόν φρικτόν τούτον όρκον μου, να ήμαι επικατάρατος παρά Θεού Κυρίου Παντοκράτορος, να έχω τήν κατάραν των αγίων ενδόξων και πανευφήμων αποστόλων, των αγίων μεγάλων και οικουμενικών Πατριαρχών Βασιλείου του Μεγάλου, Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου του Χρυσοστόμου, και τό ανάθεμα των οσίων και Θεοφόρων Πατέρων πασών των αγίων συνόδων και πάντων των αγίων των απ’ αιώνος ευαρεστησάντων, να ήμαι έξω της του Χριστού εκκλησίας και ανάξιος της κοινωνίας των ιερών και αχράντων του Χριστού μυστηρίων και να κληρονομήσω τήν αγχόνην του Ιούδα και τήν λέπραν του Γιεζή και να πέση από τόν ουρανό αστραπή να με κατακαύση, ακάνθους και τριβόλους να βλαστάνη η γη εις τάς εργασίας μου, και οι κόποι μου και τά ζώα μου και τά πράγματά μου να ήναι κατηραμένα από τόν Θεόν.
Και μετά τόν θάνατόν μου να μην ιδώ Θεού πρόσωπον αλλά να ριφθώ εις τήν γένναν της Κολάσεως, και να εμβληθώ εις τό πύρ τό εξώτερον, τό ητοιμασμένον τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού εάν παραβώ τόν ιερόν αυτόν όρκον μου και αν υποφέρω πλέον τήν τυραννίαν των απίστων».

*Υποσημείωση κειμένου.
«Ιδού ο αληθής και άδολος όρκος των αδιαφθόρων και τιμίων Κρητών όν ομνύουσιν αλεπαλλήλως προ ενός και επέκεινα αιώνος, υπέρ της ιεράς ημών θρησκείας και της Ελλ. Εθνικότητος και ανενέωσαν κατά τό 1821, το 1841, το 1866, και διά τόν οποίον προσεφέρθησαν μυριάδες θυμάτων ηρωϊκών μαρτύρων και τόν οποίον φυλάττουσιν απαράβατον πάντες οι αδιάφθοροι και γενναίοι Κρήτες.».

Όπως είχα ενημερώσει πριν από μερικές εβδομάδες τους φίλους αναγνώστες μου, την άνοιξα και το καλοκαίρι του 1867, διοργανώθηκε στο Παρίσι η πρώτη έκθεση του παγκοσμίου εμπορίου. Την έκθεση αποφάσισε να επισκεφθεί ο Σουλτάνος. Ήταν το πρώτο ταξίδι Σουλτάνου σε ξένη χώρα, καθώς το Κοράνι απαγόρευε ρητά ο Σουλτάνος να πατήσει σε ξένη γη.
Έπρεπε να βρεθεί λύση ώστε να «ερμηνευθεί» σωστά ο ιερός νόμος. Προτάθηκε στην Γαλλία να εξαγοραστούν οι περιοχές για όσες μέρες θα τις επισκεπτόταν ο Σουλτάνος και μετά την αποχώρησή του θα τις δώριζε ξανά στην Γαλλία. Η Γαλλία φαίνεται ότι «εξαπόστειλε» τους απεσταλένους του Σουλτάνου. Το ιερατείο όμως στην Κωνσταντινούπολη βρήκε τελικά άλλη λύση ώστε να μην ματαιωθεί το ταξίδι.
Αποφασίστηκε τα παπούτσια του Σουλτάνου να έχουν διπλό πάτο και ενδιάμεσα να βάλουν χώμα από την Τουρκία. Έτσι ο Σουλτάνος κατά την επίσκεψή του στο Παρίσι δεν θα πατούσε γαλλικό χώμα αλλά τούρκικο. Τόσο καλά!
Ο Σουλτάνος μετά την επίσκεψή του στο Παρίσι είπε να «πεταχτεί» μέχρι το Λονδίνο, αφού πλέον δεν υπήρχε πρόβλημα. Οι Άγγλοι τον υποδέχτηκαν με τιμές που άρμοζαν σε ένα Σουλτάνο, ενώ σε ειδική τελετή στο παλάτι του Μπάκιγχαμ, σε προσφώνησή τους, του ανέφεραν:

Η ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΟΥ ΣΟΥΛΤΑΝΟΥ ΣΤΟ ΠΑΛΑΤΙ ΤΟΥ ΜΠΑΚΙΓΧΑΜ.
«Οι κομισθέντες εις τήν γην επί πτερύγης πνευμάτων, είπατε οποία χαρά καταβαίνει τώρα; Τίνος ένεκεν άπειρα πλήθη επιθυμητικών και μηδιώντων προσώπων περιμένουσι τάς αγγελίας αυτής; Διατί αλαλαγμοί φιλικής και χαρμοσύνου δεξιώσεως, σχίζουσιν αίφνης τον αέρα; Διατί φόβω και τρόμω κατεχόμενος παύει ο ήλιος τήν πορείαν του; Μήπως άραγε αυτός είδεν ανατέλλον νέον τί άστρον ωραιότερον και φαεινότερον και φοβείται μη αφαιρεθή τό βασίλειον και τήν εξουσίαν; Μεγάλη πόλις του Λονδίνου! Διατί εξαστράπτεις εν τη στολή της αγαλλιάσεώς σου; Σήμερον φαίνεσαι ακμαία και θάλλουσα ως νύμφη χρυσά και πορφυρά ιμάτια κεκοσμημένη. Παλάτιον αδαμάντιον, κατεστολισμένον διά ποικιλοχρόων και ηδυόσμην ανθέων, διατί οι λίθοι σου φέγγουσιν ως άνθρακες; Πόθεν η ανέκραστος λαμπηδών και μαρμαρυγή σου; Διατί τρέμει υπό των φωνών, φωνών του ισχυρού ξένου; Έρχετε ο Σουλτάνος Απτούλ Αζίζ! Ζήτω η αιτία της ημετέρας ηδονής και αγαλλιάσεως. Χαίρε Σουλτάνε! Ισχυρέ μονάρχα· η πόλις του Λονδίνου προσφωνεί σοι το «καλώς ήλθες». Αξιώτατε διάδοχε του θρόνου του Οσμάν! Μείνον μακρόν χρόνον πάρ’ ημίν όπως τέρψης τάς ημετέρας καρδίας. Μακροχρόνιος και ατάραχος είθε να ήναι η βασιλεία σου και προσφιλής εις τούς ευγνώμονας λαούς σου. Είθε πάντες οι εχθροί σου να κλίνωσι γόνυ έντρομοι και τεταπεινωμένοι ενώπιον των ποδών σου. Διαφυλάξας ο Θεός τόν Απτούλ Αζίζ· φαεινόν και λαμπρόν και πάντοτε λαμπρότερον άς διαλάμπη τό φως του Απτούλ Αζίζ. Ώ ευτυχείς ημέρας διά τόν λαόν της Αγγλίας! Ανατολή! Έπαρον τούς οφθαλμούς σου και ειπέ «νέον όρα γε φώς έλαβε σήμερον πάρ’ εμού η Δύσις». Ενώπιον των μυριαρίθμων χαρμοσύνων κραυγών, είθε να διασκεδασθώσι και διά παντός εξαφανισθώσιν όλοι οι θρήνοι και αι οιμωγαί. Είθε πάσα πενθούσα καρδία να ανακουφισθή εν τη λαμπρά ταύτη και φαιδροτάτη ημέρα. Είθε όλη η χώρα να αντηχήση ιλαράς και εναρμονίας φωνάς σεβασμού και ευλαβείας! Είθε πάντων τα πρόσωπα να φωτισθώσι δια της νέας ταύτης και πανενδότου ακτίνος. Μέγας υπάρχει και ισχυρός μονάρχης πολλών εθνών∙ ας μη συγκριθή μηδείς προς αυτόν κατά τήν δύναμιν. Νύκτωρ και μεθ’ ημέραν μελετά πώς να αποδείξη τούς λαούς του ευδαίμονας και ευημερούντας. Τάς ακτίνας αυτού διαχέει ως άλλος ήλιος∙ Πατέρα καλούσιν αυτόν τά τέκνα του Ισλάμ∙ και οι χριστιανοί υπάρχουσι τό προσφιλές αυτού μέλημα. Αληθώς μέγας και συνετός και ισχυρός ών ο Σουλτάνος θα επιχειρήση έργα γιγαντιαία, επειδή ευγενείς διαλογισμοί και ευγενέστεροι πόθοι αναβαίνουσινν εις τήν καρδίαν του διαδόχου του Οσμάν. Όλη η Δύσις κατεφωτίσθη, όλη η Ανατολή εξήστραψεν∙ η νυξ της Ανατολής σκοτία της Δύσεως∙ οι της Ανατολής ήλιοι κοσμίζουσι φαεινάς ημέρας και εις τήν Δύσιν. Ως αδελφαί περιπτύσσονται αλλήλας η Ανατολή και η Δύσις∙ μίαν από κοινού συναμφότεραι αίρουσι φωνήν και ψάλλουσιν αίνας και ύμνους κατά τήν χαρμόσυνον ταύτην ημέραν. ‘Όλα τα έθνη της υφηλίου κραυγάσατε «αμήν», ακούοντα τήν Αγγλίαν ευχομένην. Και ικετεύουσα «μακροχρόνιον διαφυλάξας ο Κύριος τόν υιόν του Οσμάν, λαμπράς δε και ευδαίμονας ημέρας χορηγήσας αυτώ εις ευτυχίαν των υπηκόων του». Ότε πρώτον ανέτειλεν εις κομήτης, προβαίνων βραδεί και μεγαλοπρεπεί βήματα, όπως αναγγείλη τήν έλευσιν του εις τά έθνη ως στήλη πυρός οδηγήση σε εις τήν υψηλήν θέσιν του τότε κραυγή πανταχόθεν ηκούσθη «μακαρία η Ανατολή εν τοιαύτη περιπτώσει». Ιδού έρχεται ο ηγεμών όπως αποξηράνη τά δάκρυά σου. Ας τόν ιδή σήμερον και ο της Αγγλίας λαός τιμώντα τήν πρωτεύουσαν ημών και ας αναβοήση χαίρε Απτούλ Αζίζ! Και πάλιν χαίρε! Χαίρε και κατευοδού και βασίλευε ενδοξότατε γόνε της φυλής του Οσμάν!».

-Θάμπωσε το φως του ήλιου στο Λονδίνο, από τον νέο αυτό Αστέρα του Πολιτισμού. Η θαλασσοκράτειρα εκείνη την εποχή Αγγλία, με την μέγιστη προσφορά στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, θαμπώθηκε από τον σφαγέα, τον τύραννο των χριστιανικών λαών της Ανατολής. Η κοσμοκράτειρα εκείνη την εποχή Αγγλία «θαμπώθηκε» από τον άνθρωπο που πήγε στο Μπάκιγχαμ φορώντας παπούτσια με διπλούς πάτους ώστε να μην παραβιαστούν οι όροι του Κορανίου και θεωρηθεί η Αγγλία τουρκικό έδαφος.
ΤΙ ΝΤΡΟΠΗ. ΤΙ ΟΝΕΙΔΟΣ. ΤΙ ΜΕΛΑΝΗ ΚΟΙΛΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΤΕΜΜΑ ΤΗΣ ΓΗΡΑΙΑΣ ΑΛΒΙΟΝΟΣ. ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΟΛΑ αυτά; Για μια χούφτα λίρες. Ας τα βλέπουν όλοι αυτοί οι «ρομαντικοί» που θεωρούν, ότι οι σχέσεις των λαών χτίζονται πάνω σε φιλίες και ότι σήμερα θα έρθει το ξανθό γένος να μας σώσει.

.
Η ΑΠΟΚΥΡΗΞΗ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΜΑΛΕΒΙΖΙΟΥ-ΤΕΜΕΝΟΥΣ ΚΑΙ ΜΕΣΑΡΑΣ.
Η λεηλασία και ο καταστροφές που επέφερε ο Ομέρ πασάς στην Κρήτη ήταν τόσο μεγάλες, που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πιεζόμενες από την κοινή γνώμη των χωρών τους, άρχισαν να «συστήνουν» στον Σουλτάνο να τον αποσύρει και να χρησιμοποιήσει πιο ήπια μέσα για την καταστολή της επανάστασης. Πράγματι, ο Σουλτάνος απέσυρε τον Ομέρ και στη θέση του όρισε στρατιωτικό διοικητή τον Αβνή πασά. Ταυτόχρονα απέστειλε τον πρωθυπουργό του Ααλή πασά ώστε να επιδιώξει να συνδιαλλαγεί με τους επαναστάτες, παραχωρώντας τους κάποια προνόμια.
Μαζί όμως με τον Ααλή πασά «εξεβάρκαρε» και ο πολύς «Αρχιεπίσκοπος» Κρήτης, Διονύσιος. Την «πολιτεία του» την έχομε δει νωρίτερα σε άλλες δημοσιεύσεις. Γνωρίζομε από επίσημα έγγραφα ότι μπήκε σε τούρκικο καράβι και πήγε και συγχάρηκε τον Μουσταφά Πασά στο Ρέθυμνο για την σφαγή του ποιμνίου του στο Αρκάδι. Στη συνέχεια υπήρξε τόσο σκανδαλώδης η διαφυγή του, ώστε το Οικουμενικό Πατριαρχείο, στα πλαίσια των περιορισμένων δυνατοτήτων του, με κάποια πρόφαση τον ανακάλεσε στην Κωνσταντινούπολη τον Απρίλιο του 1867 και όρισε προσωρινό αντικαταστάτη του τον Έξαρχο του Παναγίου Τάφου.
Τώρα, καθώς φαίνεται, μη μπορώντας να κρύψει άλλο τα φιλοτουρκικά του αισθήματα, επιβιβάστηκε στο ίδιο πλοίο που μετέφερε τον πρωθυπουργό της Τουρκίας, Ααλή πασά και κατέφθασε και αυτός στην Κρήτη. Με το που έφθασε άρχισε να στέλνει επιστολές στους αρχηγούς και οπλαρχηγούς, τμηματικές επιτροπές ζητώντας τους να δηλώσουν υποταγή. Αυτό φαίνεται ότι υπήρξε η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι εναντίον του. Ο Κρητικός λαός, μέσω των αντιπροσώπων του, τον ανακήρυξε ως ανάξιο τις πατρίδας και της θρησκείας.

ΕΠΙΚΗΡΥΞΗ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ.

Η Επιτροπή Μαλεβυζίου-Τεμένους και Μεσαράς,
Προς τον Μητροπολίτην Κρήτης κ. Διονύσιον.
Άπαντες οι χριστιανοί των αμέσων Επαρχιών σου μετ’ απορίας και αγανακτήσεως, συνάμα έμαθον τήν εκ νέου επάνοδόν σου επί του Μητροπολιτικού θρόνου της αιματοφύρτου Κρήτης.
Η Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία προ ετών αποστείλασα σε ενταύθα, σοι ενεπιστεύθη τήν θρησκευτικήν και πνευματικήν Διοίκησιν του χριστεπωνύμου Λαού της Κρήτης, πεποιθυία ότι πιστώς ήθελες προστατεύει αυτόν κατά των αδικιών και παρανομιών των κρατούντων, αναλόγως της ισχύος, ήν σοι χορηγούσι τά Σουλτανικά σου φερμάνια. Αλλά συ επιλήσμων γενόμενος των ιερών καθηκόντων σου εγκατέλειξας τό εμπιστευθέν σοι ποίμνιον και συνενωθείς μετά των λύκων, κατασπάραξας αυτό. Ο ακατανόητος φιλοτουρκισμός σου τοσούτον σε ετύφλωσεν, ώστε μετά προθυμίας και απιστεύτου ζήλου έσπευδες να συγχαρής τούς κατασφάζοντας τό πνευματικόν σου ποίμνιον και κατακαίοντας και βεβηλούντας τούς ιερούς Ναούς του Υψίστου, ούτινος ηξιώθης της τιμής να ήσαι ανώτατος λειτουργός. Πλήρης δε αντεθνικής και αντιχριστιανικής χαράς έσφιγγες τήν χείρα τήν έτι αχνίζουσαν εκ του αίματος των ομοεθνών και ομοθρήσκων σου. Η όλως Σουλτανική και αναξία χριστιανού αυτή διαγωγή σου δικαίως διήγειρε τήν προς σε αποστροφήν και αγανάκτησιν απάντων των χριστιανών. Διό εν τω δικαιώματι αυτών σε αποκηρύττουσι και σε αποβάλλουσι του Μητροπολιτικού της Κρήτης θρόνου δι’ ημών των νομίμων αυτών αντιπροσώπων, όν εμόλυνας δια της αντιχριστιανικής διαγωγής σου.
Τήν αποκήρυξιν σου ταύτην κοινοποιούντες σοι, σοι απαγορεύομεν του να εξέλθης του φρουρίου επί οία δήποτε προφάσει, και σοι παραχωρούμεν δεκαπενθήμερον προθεσμίαν, όπως απέλθης της πολυστενάκτου ημών πατρίδος, εις τα δεινά της οποίας συνέτεινας πλειότερον Τούρκου∙ παρελθούσης της προθεσμίας ταύτης, αν περιέλθης εις χείρας ημών, θέλομεν σε θεωρήσει ως προδότην και άσπονδον της χριστιανωσύνης εχθρόν και θέλεις αξίως τιμωρηθή ως τοιούτος.
Εν Γωνιαίς Μαλεβυζίου την 27 Σεπτεμβρίου 1867.
Η Επιτροπή
Ο Πρόεδρος Ηγούμενος Ιερουσαλήμ Μελέτιος, ο Ηγούμενος Οδηγητρίας Γεράσιμος, Εμ. Γ. Ψαρουδάκης, Ν. Λαμπρίδης, Γρηγόριος παπα Βασιλείου, παπά Γρηγόριος Φραγκιαδάκης, Μιχ. Στεφανάκης, Μιχ. Περάκης, Μιχ. Ζωρζάκης, Α. Σταυρακάκης.

-Και για να έχουμε και την απαιτούμενη τεκμηρίωση των λεγομένων μας, και για να προστατεύσω κάποιους από το να σπεύσουν να εκτεθούν, υποστηρίζοντας τον μεγάλο αυτό ΙΜΑΜΗ του Βαλιδέ Τζαμιού του Ηρακλείου, παραθέτω χρονολογικά κάποια από τα στοιχεία που έχω στη διάθεσή μου. Εάν παρ’ όλα αυτά επιμένουν να ταυτιστούν για διάφορους λόγους, με τον Μεγάλο αυτό Τούρκο, κακό του κεφαλιού τους, που λέει ο λαός μας. Ίδωμεν.

ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟ.

Εξ Ηρακλείου τήν 29 Μαϊου 1867.
«… Ο Μητροπολίτης προσκληθείς, ως είπεν, υπό της Μ. Εκκλησίας πάραυτα εις δημοπρασίαν πάντα τά έπιπλα και λοιπά αυτού πράγματα, και σήμερον επιβιβασθείς επί τουρκικού ατμοπλοίου με τόν προειρημένον απεσταλμένον πασάν ανεχώρησεν διευθυνόμενος εις Κωνσταντινούπολιν όπως μη επανέλθη πλέον ως πιστός του Κορανίου οπαδός…»
Και στήν Κωνσταντινούπολη όμως που ήταν δεν έπαυε να δείχνει τα φιλοτουρκικά του αισθήματα, όταν και όπως μπορούσε.
ΡΕΘΥΜΝΟΝ 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 1867.
«… Ο Μητροπολίτης Κρήτης Διονύσιος, αν και εν Κωνσταντινουπόλει διαμένων ήδη, δεν έλειψεν να ενθυμηθή ως πατήρ το ποίμνιόν του, διό διεύθυνεν εγκύκλιον προς τούς κατοίκους των επαρχιών, του τμήματος μας δι’ επίτηδες απεσταλμένων, παροτρύνων εις υποταγήν προς τόν Σουλτάνον τά πνευματικά τέκνα του, άτινα δεν έλειψαν να κάμουν τήν κατάλληλον υποδοχήν εις τούς απεσταλμένους του, οίτινες θέλουν γράψει βεβαίως τήν απάντησιν ήν έλαβον προς τήν Σεβασμιότητα του, ήτις δεν θέλει λάβει τήν ευχαρίστησιν να ίδη αυξανόμενον τό σιτηρέσιον δια νέου δείγματος πίστεως και αφοσιώσεως προς τον Σουλτάνον του.

ΟΙ ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟΙ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ
ΕΚ ΡΕΘΥΜΝΟΥ ΤΗ 12/24 ΙΟΥΝΙΟΥ 1867.

«… Γράμματα της αγιωτάτης Μητροπόλεως εστάλησαν εντεύθεν δια τάς επαρχίας Μηλοποτάμου, Αμαρίου και Αγίου Βασιλείου∙ ο εις Αμάριον απεσταλμένος επανήλθεν χθες εις ελεεινήν κατάστασιν, οι δε του Μηλοποτάμου και Αγ. Βασιλείου δεν επανήλθον εισέτι και ούτε υπάρχει ελπίς επανόδου∙ φαντασθήτε οποίαν εντύπωσιν προξένησαν εις τάς ρηθείσας επαρχίας αι ρηθείσαι επιστολαί∙ μολονότι αγνοοούμεν τό περιεχόμενον, δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι θα συμβουλεύουν τόν λαόν να υποταχθή∙ εις μάτην κοπιούν τα όργανα ταύτα της διοικήσεως, διότι δεν θα κατορθώσουν τίποτε…»
Νομίζω ότι αρκούν. Είπαμε όποιος βγει και ταυτισθεί με τον Μεγάλο αυτό προδότη της πατρίδας και της θρησκείας… κακό του κεφαλιού του.
Ελπίζω επίσης να έχει γίνει πλήρως κατανοητό για ποιανού το χατίρι, αλλά και για ποιο λόγο, παραγράφηκε, αλλοιώθηκε, θάφτηκε η ιστορία και οι άνθρωποι των επαρχιών που συμμετείχαν κυρίως στο Μοναστηριακό ζήτημα, και αντιστάθηκαν στις Μεγάλες προδοσίες του Διονύσιου.

Ο Γεώργιος Σκουλάς είναι ο συγγραφέας του βιβλίου ΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ ΤΟΜΟΣ Α΄. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΥΣΤΙΣ ΤΗΛ: 281034645.