Ο Βασίλης Κουνάλης

Του Βασιλείου Δημαρ. Κουνάλη

Master Θεολογίας παν/μίων Σαμπεζύ Γενεύης & Φριβούργου

1. 1. Προλεγόμενα

Η αγία και μεγάλη Τεσσαρακοστή στην οποία εισερχόμεθα, είναι περίοδος πνευματικής ασκήσεως κατά την οποία καλούμεθα να κατανικήσομε τα πάθη μας και να προετοιμαστούμε με τη μετάνοια, την προσευχή, τη νηστεία και την άσκηση των αρετών, στην υποδοχή των αγίων παθών του Κυρίου μας. «Τὸν τῆς Νηστείας καιρόν, φαιδρῶς ἀπαρξώμεθα, πρὸς ἀγῶνας πνευματικοὺς ἑαυτοὺς ὑποβάλλοντες^. ἁγνίσωμεν τὴν ψυχήν, τὴν σάρκα καθάρωμεν^. νηστεύσωμεν ὥσπερ ἐν τοῖς βρώμασιν ἐκ παντὸς πάθους, τὰς ἀρετὰς τρυφῶντες τοῦ Πνεύματος»¹ μάς προτρέπει ο ιερός υμνογράφος. Δε νοείται χριστιανική ζωή χωρίς άσκηση. Χωρίς δηλαδή, την προσπάθεια που αναλαμβάνει ο πιστός, οδηγούμενος κι ενισχυόμενος από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, να απαλλαγεί από το ζυγό της αμαρτίας και την κυριαρχία των παθών και να ακολουθήσει με αυταπάρνηση το θέλημα του Κυρίου. Στην επίπονη αυτή προσπάθεια ιδιαίτερα σημαντική θέση κατέχει και η νηστεία. Αποτελεί ένα από τα πλέον αποτελεσματικά όπλα του πνευματικού μας αγώνα. Αυτό μαρτυρεί ο λόγος του Θεού. Αυτό μάς αποκαλύπτει η ζωή των Αγίων. Αυτό πιστεύει και διδάσκει η Εκκλησία μας². Ο καλός αγώνας της νηστείας, όταν διεξάγεται με ταπείνωση και υπακοή, οδηγεί τον πιστό στη νίκη. Εμπρός, λοιπόν, όσοι θέλουν να αγωνισθούν, ας εισέλθουν στο στάδιο των αρετών, «ἀναζωσάμενοι τὸν καλὸν τῆς Νηστείας ἀγῶνα»³, κατά τον υμνογράφο.

1. 2. Η νηστεία στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη

Πολλοί από τους Πατέρες της Εκκλησίας μας υποστηρίζουν ότι η νηστεία νομοθετήθηκε στον ίδιο τον παράδεισο. Γράφει χαρακτηριστικά ο Μ. Βασίλειος: «Έλα λοιπόν να βαδίσεις διά μέσου της ιστορίας και να ερευνήσεις την αρχαιότητά της. Γιατί η εφεύρεση δεν είναι νεότερη. Το κειμήλιο είναι πατρικό. Κάθε τι που είναι αρχαίο είναι και σεβαστό. Να σέβεσαι την παλαιότητα της νηστείας. Είναι συνομήλικη με την ανθρωπότητα. Η νηστεία νομοθετήθηκε στον παράδεισο. Είναι η πρώτη εντολή που έλαβε ο Αδάμ: ΄΄από το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού δεν θα φάτε΄΄ (Γεν. 2, 17). Το ΄΄δεν θα φάτε΄΄ όμως είναι νόμος, που αναφέρεται στη νηστεία και την εγκράτεια»⁴. Στα προαναφερόμενα συμπληρώνει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Ἀρχαία γὰρ ἦν ἡ ἐντολή, καὶ ἡμῖν ὁμόχρονος, ψυχῆς τις οὖσα παιδαγωγία καὶ τρυφῆς σωφρόνισμα»⁵.

Στην Παλαιά Διαθήκη η νηστεία κατέχει σπουδαία θέση στη ζωή των προφητών. Ο Μωυσής «ἄρτον οὖκ ἔφαγεν καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιεν»⁶ σαράντα ημέρες και σαράντα νύκτες επάνω στο όρος Σινά και ύστερα αξιώθηκε να συνομιλήσει με το Θεό. Ο Ηλίας νήστεψε «Τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας» και ύστερα είδε τον Κύριο⁷. Η προφήτιδα Άννα, όπως μάς πληροφορεί ο ευαγγελιστής Λουκάς, «δεν απομακρυνόταν από το ναό αλλά λάτρευε το Θεό με νηστείες και προσευχές νύχτα και ημέρα»⁸. Επίσης, η αυστηρότατη ζωή και το κήρυγμα του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου αποτελούσαν ένα συγκλονιστικό προσκλητήριο προς το λαό, να επιστρέψει κοντά στο Θεό και στον απολεσθέντα παράδεισο διά μετανοίας και νηστείας⁹.

Ας δούμε όμως, σ’ αυτό το σημείο τη στάση του Χριστού απέναντι στο θεσμό της νηστείας. Όταν ο Κύριος έμελλε να αρχίσει το δημόσιο έργο Του οδηγήθηκε από το Άγιο Πνεύμα στην έρημο «καὶ νηστεύσας ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαράκοντα ὕστερον ἐπείνασεν»¹⁰. Δηλαδή, με προσευχή και νηστεία προετοιμάστηκε ο Κύριος για τη δημόσια δράση Του, επικυρώνοντας με τον τρόπο αυτό το νόμο της νηστείας. Η νηστεία κατά την εποχή του Κυρίου είχε εκπέσει σε έναν τύπο χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο. Οι Φαρισαίοι λόγου χάριν, νήστευαν τυπολατρικά, για επίδειξη, «ὅπως φανῶσιν τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες»¹¹, καθώς επεσήμανε ο ίδιος ο Κύριος. Ο Χριστός απορρίπτει μια τέτοια νηστεία και στην επί του όρους ομιλία Του καθορίζει ποια είναι η αληθινή και ευάρεστη ενώπιον του Θεού νηστεία. Ο ευαγγελιστής Ματθαίος αναφέρει: «Όταν νηστεύετε μη γίνεστε σκυθρωποί, όπως οι υποκριτές, που παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους για να δείξουν στους ανθρώπους πως νηστεύουν. Σας διαβεβαιώνω πως έτσι έχουν κιόλας λάβει την ανταμοιβή τους. Εσύ, αντίθετα, όταν νηστεύεις περιποιήσου τα μαλλιά σου και πλύνε το πρόσωπό σου, για να μη φανεί στους ανθρώπους η νηστεία σου, αλλά στον Πατέρα σου, που βλέπει τις κρυφές πράξεις^. και ο Πατέρας σου που βλέπει τις κρυφές πράξεις, θα σου το ανταποδώσει φανερά»¹². Έτσι, λοιπόν, ο Χριστός με τη διδασκαλία Του και το παράδειγμά Του όχι μόνο αποδέχτηκε τη νηστεία, αλλά τόνισε και την αναγκαιότητά της στη ζωή των χριστιανών, διότι αυτή ελευθερώνει τον άνθρωπο από τα πάθη της ψυχής και του σώματος, τον απαλλάσσει από τους πονηρούς λογισμούς, του εξασφαλίζει την πνευματική καθαρότητα, τον ενισχύει στην απόκτηση των χριστιανικών αρετών και τον οδηγεί προς το Θεό.

1. 3. Η Σωματική και η Πνευματική νηστεία

Όποιος λέει, ότι οι άνθρωποι σήμερα δεν νηστεύουν, είναι έξω από την πραγματικότητα. Ποτέ κατά το παρελθόν οι άνθρωποι δεν νήστευαν τόσο πολύ όσο σήμερα. Μάλιστα για μερικούς η νηστεία θα έπρεπε να ονομαστεί ασιτία, αφού για μεγάλες περιόδους δεν τρώνε σχεδόν καθόλου και περνούν με νερό και φρούτα. Νηστεύουν, λοιπόν, σήμερα οι άνθρωποι. Νηστεύουν, όμως, όχι όπως ορίζει η Εκκλησία, αλλά όπως επιθυμούν αυτοί. Νηστεύουν, για να κρατούν τη «σιλουέτα» τους. Νηστεύουν, γιατί πάσχουν από κάποια αρρώστια. Νηστεύουν, γιατί τους το επιβάλλει ο γιατρός. Η νηστεία τους όμως, είναι εγωκεντρική, δεν είναι πνευματική. Κι ακόμα είναι περιορισμένη μόνο στο στομάχι, δεν επεκτείνεται στα μάτια, στη γλώσσα, στην ακοή, σ’ όλες τις αισθήσεις.

Όταν μιλάμε για τη νηστεία η σκέψη μας αυτόματα πηγαίνει στην αποχή και μόνο από ορισμένες τροφές. Όμως μια τέτοια αντίληψη είναι μονομερής και εσφαλμένη, διότι η αληθινή νηστεία έχει διπλό χαρακτήρα. Έχομε νηστεία του σώματος και παράλληλα πνευματική νηστεία. Σωματική νηστεία είναι αυτή που περιορίζεται στην αποφυγή ορισμένων τροφών και ποτών. Η πνευματική νηστεία αφορά τις επιθυμίες και τα σκιρτήματα της ψυχής. Νηστεύω πνευματικά θα πει αγωνίζομαι να κόψω τα πάθη μου, προσπαθώ να καθαρίσω την ψυχή μου. Διδάσκει ο Μ. Βασίλειος: «Μην περιορίζεις λοιπόν το καλό της νηστείας μόνον στην αποχή από τα φαγητά. Γιατί αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από τα κακά»¹³. Τι ωφελεί αν νηστεύομε τις τροφές και κολυμπούμε στο βούρκο των ηδονών; Τι αξία μπορεί να έχει μια νηστεία σωματική, έστω κι αν είναι εξαντλητική, αν δεν συνοδεύεται από τον αγώνα απαλλαγής μας από τα πάθη και τις κακίες; Στην περίπτωση αυτή είναι επίκαιρα τα λόγια του Μεγάλου Φωτίου: «Νηστεία αποδεκτή από τον Θεό είναι αυτή που μαζί με την αποχή των βρωμάτων συνδυάζεται και με την αποστροφή προς τα αμαρτήματα, τον φθόνο, το μίσος, τη συκοφαντία, τη λοιδορία, τη φλυαρία και τα άλλα κακά. Αυτός, λοιπόν, που ακολουθεί την αληθή νηστεία, αυτήν που λογαριάζει ο Θεός, οφείλει με όλη τη δύναμη και όλη την προθυμία του να απομακρύνεται από όλα αυτά και να παραμένει απόρθητος και ασάλευτος στις επιθέσεις που μηχανεύεται ο πονηρός. Αυτός που νηστεύει από τροφές, αλλά δεν εγκρατεύεται από τα πάθη που αναφέραμε, μοιάζει με εκείνον που έβαλε λαμπρά θεμέλια στο σπίτι, αφήνει όμως να συγκατοικούν μαζί του σ’ αυτό  φίδια, σκορπιοί και έχιδνες. Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση εκείνου του σπιτιού η τοποθέτηση των καλών θεμελίων γίνεται θανατηφόρα παγίδα σ’ αυτούς που μπαίνουν μέσα, αφού τα ερπετά που φωλιάζουν μέσα επιτίθενται ύπουλα με το δηλητήριο, έτσι και ο άνθρωπος εκείνος που στη νηστεία θεμελίωσε την υπόληψή του μεταξύ των ανθρώπων, μέσα του όμως περιθάλπει τις θηριόμορφες κεφαλές των παθών, προξενεί βλάβη σ’ αυτούς που τον συναναστρέφονται»¹⁴. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σε μια ομιλία του υπογραμμίζει με έμφαση πως δεν είναι μεγάλο κατόρθωμα να διέλθομε τις ημέρες απλώς της νηστείας, αλλά σημασία έχει να διορθώσομε κάτι από τα ελαττώματά μας. Λέει χαρακτηριστικά ο ιερός Πατήρ: «Νηστεύεις; Απόδειξέ μου το διά μέσου των ίδιων των έργων. Ποια έργα εννοεί; Αν δείς φτωχό, να τον ελεήσεις. Αν δείς εχθρό, να συμφιλιωθείς μαζί του. Αν δείς μια όμορφη γυναίκα, να την αντιπαρέλθεις. Ας μη νηστεύει, λοιπόν, μόνο το στόμα, αλλά και το μάτι και η ακοή, και τα πόδια και τα χέρια και όλα τα μέλη του σώματος μας. Να νηστεύουν τα χέρια, παραμένοντας καθαρά από την αρπαγή και την πλεονεξία. Να νηστεύουν τα πόδια, ξεκόβοντας από τους δρόμους που οδηγούν σε αμαρτωλά θεάματα. Να νηστεύουν τα μάτια, εξασκούμενα να μην πέφτουν ποτέ λάγνα πάνω σε όμορφα πρόσωπα, ούτε να περιεργάζονται τα κάλλη των άλλων… Δεν τρώς κρέας; Να μην φάς και την ακολασία διά μέσου των ματιών. Ας νηστεύει και η ακοή. Και νηστεία της ακοής είναι να μη δέχεται κακολογίες και διαβολές… Ας νηστεύει και το στόμα από αισχρά λόγια και λοιδορίες. Διότι τι όφελος έχουμε, όταν απέχουμε από πουλερικά και ψάρια, δαγκώνουμε όμως και κατατρώμε τους αδελφούς μας;»¹⁵.

1. 4. Συμπέρασμα

Η Εκκλησία από σήμερα, μας προτρέπει να αναλάβομε τον καλό της νηστείας αγώνα. Ας αποφύγομε, λοιπόν, το χορτασμό, την απόλαυση και την καλοπέραση. Καλόν είναι να ακολουθήσομε τις συμβουλές του Μεγάλου Βασιλείου από τους ασκητικούς λόγους του: «Ας είναι λοιπόν η χρήση της τροφής ανάλογη με την ανάγκη του σώματος και το κρασί ούτε να το αποφεύγουμε ως σιχαμερό, εάν χρησιμοποιείται για θεραπεία, ούτε να το επιζητούμε χωρίς ανάγκη. Και όλα τα άλλα να εξυπηρετούν τις ανάγκες και όχι τις επιθυμίες αυτών που ασκούνται πνευματικά»¹⁶. Ως κατακλείδα του παρόντος άρθρου θα χρησιμοποιήσω μια άποψη από τον ίδιο θεοφόρο Πατέρα: «Δεν είναι όμως αρκετή μόνον η αποχή από τα φαγητά για την επαινετή νηστεία, αλλά ας  νηστέψουμε νηστεία δεκτή και ευάρεστη στο Θεό. Νηστεία αληθινή είναι η αποξένωση από το κακό, η εγκράτεια της γλώσσας, η αποχή από το θυμό, ο χωρισμός από τις επιθυμίες, από την κατάκριση, από το ψέμα  και την καταπάτηση των υποσχέσεων που δίνουμε με όρκο. Η στέρηση από αυτά είναι Αληθινή Νηστεία»¹⁷.

Εύχομαι από καρδιάς σε όλους καλή Τεσσαρακοστή κι ο νομοθέτης της νηστείας Κύριος να μας αξιώσει να επιτύχομε το σκοπό της.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. 1. Τριώδιον, ιδιόμελον από τον κατανυκτικό εσπερινό της Κυριακής της Τυρινής, εκδ. ΑΔΕΕ, Αθήνα 1994, σ. 162.
2. 2. Περισσότερα για το σκοπό, το πότε και το πώς γίνεται η νηστεία της Εκκλησίας μπορείς να μελετήσεις από το βιβλίο του Κούτσα Σ., Η νηστεία της Εκκλησία, εκδ. ΑΔΕΕ, Αθήνα 2003.
3. 3. Τριώδιον, ιδιόμελον του όρθρου, της Κυριακής της Τυρινής,  εκδ. ΑΔΕΕ, Αθήνα 1994, σ. 159.
4. 4. Μεγ. Βασιλείου, Περί νηστείας Λογ. 1^ος, 3 ΕΠΕ 6, 26.
5. 5. Γρηγ. Θεολόγου, Εις το Πάσχα Λογ. 45^ος, ΕΠΕ 5, 214.
6. 6. Έξοδ. 34, 28.
7. 7. Γ’ Βασιλ. 19, 8 – 13.
8. 8. Λουκ. 2, 37.
9. 9. Ματθ. 3, 1 – 4. Μαρκ. 1, 4 – 6.

10.Ματθ. 4, 1 – 2.

11. Ματθ. 6, 16.

12.Ματθ. 6, 16 – 18.

13.Μεγ. Βασιλείου, Περί νηστείας Λογ. 1^ος , 10 ΕΠΕ 6, 48.

14.Μεγ. Φωτίου ομιλίαι 13,6 παρ. Βασιλείου Λαούρδα  Φωτίου ομιλίαι, Θεσσαλονίκη 1959, σσ. 131 – 132.

15.Ιωαν. Χρυσοστόμου, Εις τους Ανδριάντας Ομιλ. 3, PG 49, 53.

16.Μεγ. Βασιλείου, Λόγ. ασκητικός 2^ος, 4 ΕΠΕ 8, 136.

17.Του αυτού, Περί νηστείας Λογ. 2^ος, 7 ΕΠΕ 6, 70 – 72.