Στην τοποθεσία ”Πορτί στα Τσουνιά. Από αριστερά ο Σκανταλοβασίλης, ο Μπολντοζέρης, ο γιος του Αγγλου λοχαγού Αντονι  Μπλίθ, που αναζήτησε τις στράτες που πολέμησε ο πατέρας του και ο Σκανταλομανώλης

ΡΕΠΟΡΤΑΖ ΓΙΩΡΓΗΣ ΜΠΑΓΚΕΡΗΣ

Στα 67 του χρόνια η καρδιά του τον οδήγησε στην Ελλάδα και ειδικότερα στην Κρήτη, για να βαδίσει στα ”ζάλα” του πατέρα του που πολέμησε στο νησί μας στην Γερμανική Κατοχή πριν ακόμα ο ίδιος γεννηθεί. Ο πατέρας του σπάνια μιλούσε για τον πόλεμο και ο Αντόνιο βρέθηκε μέχρι και τα Σφακιά γνωρίζοντας ελάχιστα για το που ήταν και σε ποια βουνά πολέμησε. Ήξερε όμως μια λέξη που έμελλε να τον οδηγήσει στα Ανώγεια.

Η λέξη ήταν ”Τσουνιά” και αναφέροντας την στα Σφακιά τις μέρες που έμεινε εκεί οι Σφακιανοί του είπαν ότι είναι τοποθεσία στον Ψηλορείτη και ότι έπρεπε να ψάξει στα Ανώγεια.

Ήρθε στο χωριό μας μπήκε στην πλατεία άναψε ένα κερί στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και κάθισε για ένα καφέ στο Μεϊντάνι. Η αρχική του αμηχανία και το σφίξιμο που ένιωθε έφυγαν όταν οι θαμώνες του καφενείου του κέρασαν τον καφέ όπως συνηθίζεται εδώ σε κάθε ξένο. Έβγαλε μια φωτογραφία του πατέρα του την έδειξε στους Ανωγειανούς και το μόνο που είπε ήταν η λέξη Τσουνιά! Ο Μανώλης Σκανδάλης (Σκανταλομανωλιός) τινάχτηκε από την θέση του, όλη του την ζωή στα Τσουνιά ο 82χρονος Ανωγειανός πήγε κοντά στον ξένο είδε τη φωτό ,είδε το πρόσωπο του επισκέπτη και αναφώνησε :” Ο Τομ, ο Τομ”. Ναι ”Τομ” είπε ο ξένος έτσι ήταν το παρατσούκλι του πατέρα του που πολέμησε ως λογαγός με τους αντάρτες στα βουνά του Ψηλορείτη, έτσι τον ήξεραν οι Ανωγειανοί και άλλοι κρητικοί αντάρτες τον Εγγλέζο που πολεμούσε μαζί τους κατά των Γερμανών.

Η διήγηση μοιάζει με παραμύθι αλλά είναι πέρα ως πέρα αληθινή, ο Άντονι Μπλίθ  συνταξιούχος στρατιωτικός από την Αγγλία βρήκε στο Μεϊντάνι ανθρώπους που θα τον οδηγούσαν στο βουνό όπου πολέμησε  ο πατέρας του τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής και όχι μόνο αυτό αλλά βρήκε τον Σκανταλομανώλη έναν από τους ανθρώπους – ήρωες του πολέμου καθώς αν και 10χρονος τότε ήταν το παιδί που κάθε μέρα έκανε την απόσταση Ανώγεια -Τσουνιά ξυπόλητος για να προμηθεύσει με τρόφιμα τους αντάρτες του Στεφανογιάννη και του Χρηστομιχάλη αλλά και να μεταφέρει την αλληλογραφία τους σε καιρό πολέμου.  Αν τον έπιαναν οι Γερμανοί θα τον εκτελούσαν επί τόπου αν και παιδί αλλά ο Μανώλης το έκανε αυτό για χρόνια βάζοντας και αυτός το δικό του λιθαράκι στον αγώνα κατά του Φασισμού. Και το συγκλονιστικό στοιχείο ήταν ότι ο ”Τομ” κατά κόσμον Ρίτσαρντ Μπλίθ (υπεύθυνος για τον χειρισμό του ασύρματου) ήταν αυτός που βλέποντας κάθε μέρα τον μικρό Ανωγειανό να κάνει τόσα χιλιόμετρα για να τους βοηθήσει, μάζεψε μαζί με τον άλλο Εγγλέζο που πολεμούσε στα Τσουνιά, τον Φρανκ Σμιθ ή Σήφη όπως ήταν το παρατσούκλι του, χρήματα και του έδωσαν για να αγοράσει στιβάνια.” Με τα λεφτά του Τομ και του Σήφη έκανα το πρώτο μου ζευγάρι” μας λέει συγκινημένος ο Μανώλης.

 Στα λημέρια των ανταρτών…

 ”Χριστέ μου πως μ’ αρέσουνε του Ψηλορείτη οι στράτες…

Γιατί τσι πορπατήξανε Ανωγειανοί αντάρτες….”.

Στο ”κρεβάτι” του Τομ, καταγής φτιαγμένο από πέτρες και κλαδιά

Την επόμενη μέρα ο Αντόνιο ήταν έτοιμος για την ανάβαση στα Τσουνιά όπως είχε συμφωνήσει με τους Ανωγειανούς στο καφενείο, για να δει τους τόπους που πολέμησε ο πατέρας του. Στην παρέα ήταν ο ίδιος ,ο Σκανταλομανώλης μπροστάρης και ξεναγός στον τόπο που ξέρει την κάθε ”πατουχιά” του, ο Μπολντοζέρης (Γιώργης Αεράκης), ο παπά Ανδρέας, εγώ ως μεταφραστής κυρίως για να συνεννοούνται  καλύτερα αν και μιλούσε μονάχα η καρδιά και ο Βασίλης Σκανδάλης γιος του Σκανταλογιάννη, ήρωα της Κατοχής και φίλου των δυο Εγγλέζων ανταρτών. Μάλιστα ο Τομ και ο Σήφης έδωσαν πριν φύγουν από το νησί ένα πιστόλι και μια χρυσή λίρα στον Στεφανογιάννη.” Αυτά να τα δώσεις στο Γιάννη (Σκανταλογιάννη)”  είπαν  στον Στεφανογιάννη ως ένδειξη παντοτινής φιλίας προς τον Ανωγειανό αντάρτη.

Μπήκαμε από την τοποθεσία ”Κορίτσι” και αρχίσαμε την ανάβαση στα Τσουνιά πάντα πρώτος ο Σκανταλομανώλης που παρά την ηλικία του ανέβαινε σαν αγρίμι προς την κορυφή  χωρίς ανάσα! Φτάσαμε στην τοποθεσία ”Πορτί” εκεί όπου οι αντάρτες είχαν ως σημείο για να ξεκουράζονται. Ακόμα ξεχωρίζουν παρά το πέρασμα των χρόνων η  φυσική τραπεζαρία από πέτρες αλλά και τα κρεβάτια στο χώμα ,ο καθένας το δικό του με κλαδιά και πέτρες.

”Αντόνιο να, πες του Γιώργη μου λέει ο Μανώλης”… ”Εδώ ήταν το κρεβάτι του πατέρα σου, δίπλα του Σήφη , λίγο πιο πάνω του Χρηστομιχάλη. Επαέ ήταν το τραπέζι εδώ τους έφερνα το φαΐ”. Όταν μετέφρασα τα λόγια του Μανώλη στον Εγγλέζο αυτός έκανε μια κίνηση που μας συγκίνησε όλου, ένα άτυπο μνημόσυνο και μια πράξη ευγνωμοσύνης στους Ανωγειανούς. Έβγαλε από την τσέπη του ένα ντάκο και ένα κομμάτι τυρί το έκοψε σε κομμάτια και το μοίρασε σε όλους μας…” Όπως εσείς δώσατε ψωμί και τυρί στον πατέρα μου τότε έτσι και εγώ σας δίνω τώρα σας ευχαριστώ από την καρδιά μου” είπε συγκινημένος αφήνοντας μας άφωνους και για μερικά λεπτά να κοιτάμε τον τόπο αμίλητοι .

Ανεβήκαμε στην κορφή στα Τσουνιά η ομορφιά σε όλο της το μεγαλείο η θέα απέραντη. Από εδώ έβλεπαν οι αντάρτες τις περισσότερες κινήσεις των Γερμανών και προετοίμαζαν τις δικές τους. Εδώ ήταν το ιδανικότερο και πιο στρατηγικό  σημείο.  Εδώ στα Τσουνιά ήταν περίπου 30 αντάρτες Ανωγειανοί και από τα γύρω χωριά και οι δυο Εγγλέζοι. Και γύρω-γύρω σε άλλα σημεία και άλλες ομάδες. Εδώ ανέκριναν τον Κράιπε μετά την απαγωγή του μια από τις κινήσεις ματ στην ιστορία του Β’ Παγκοσμίου πολέμου που έκανε αίσθηση παντού και έδωσε την ελπίδα σε όλους τους συμμάχους ότι το Ναζιστικό τέρας δεν είναι ανίκητο.

Ο Αντονι Μπλίθ φωτογραφίζεται στο Μιτάτο στα Τσουνιά

Κάθε βήμα μας και ιστορία, ξεπηδούσαν από τις πέτρες οι αντάρτες και οι πρόγονοι μας, οι άνθρωποι που θυσίαζαν τα πάντα και πέτυχαν την ελευθερία. Μείναμε για ώρα στην κορφή να αγναντεύομαι την υπέροχη θέα.

Μετά άρχισε η κατάβαση καθώς στα Ανώγεια στο σπίτι του Μανώλη ετοιμαζόταν τραπέζι για τον φίλο από την Αγγλία. Κατεβαίνοντας ο Αντόνιο με χτυπά στον ώμο και μου λέει ” φίλε μου αν νιώθεις παρουσία είναι ο πατέρας μου εδώ μαζί μας τον βλέπεις ;” ”Ναι Αντόνιο τον βλέπω αλλά έχει και παρέα, είναι και εδώ όλοι όσοι πολέμησαν τότε για μας ”του απαντώ για να χαμογελάσει και να πει ”Σωστά! Είναι όλοι εδώ!”.

”Σήμερα νιώθω πως ολοκληρώθηκα σαν άνθρωπος σας ευχαριστώ” ήταν οι λέξεις του στο τραπέζι στο σπίτι του Σκανταλομανώλη. Όλα τα αυθεντικά ανωγειανά εδέσματα και το δώρο του οικοδεσπότη στον Εγγλέζο, μια χειροποίητη ζώνη και τυρί από τα δικά του πρόβατα, για να απαντήσει ο Αντόνιο με μια ζώνη από τις ειδικές δυνάμεις της Αγγλίας.. «Για να την κερδίσεις αυτή στην Αγγλία πρέπει να κάνεις πολλά στο στρατό είναι δική σου Μανώλη την αξίζεις” είπε. Η παρέα τελείωσε με τον όρκο ότι αυτή η φιλία δε θα σταματήσει εδώ θα τα ξαναπούμε είπαν είτε στην Αγγλία είτε στα Ανώγεια ξανά! 20 χρόνια μετά τον θάνατο του Τομ στην Αγγλία σίγουρα θα νιώθει και θα κοιτάζει περήφανος τον γιο του που έφτασε ως τα Ανώγεια για να τον τιμήσει, αλλά και στο πρόσωπο του γιου του οι Ανωγειανοί να τιμήσουν 70 χρόνια μετά ένα άνθρωπο που πολέμησε στις κορφές του Ψηλορείτη για να αναπνέουμε εμείς ελεύθερο αέρα..

 «Κουβαλούσα τρόφιμα στους αντάρτες…»

Ζήτησα από τον Σκανταλομανώλη να μου αφηγηθεί τα βιώματα του από τον πόλεμο, ήρωας πολέμου ο ίδιος κάτι που αξίζει να ακουστεί .Η αφήγηση του συγκλονιστική και αυθεντική:

” Ήμουνα τότε μαντρατζής και είχε ο Ζωνοχαραλάμπης ένα μπακάλικο στα Ανώγεια. Οι Εγγλέζοι μου δίνανε ένα χαρτί και το πήγαινα εκεί που έγραφε ίντα πράγματα χρειαζόντουσαν.. Και το πρωί τα φόρτωνα εγώ όλα σε ένα γάιδαρο του Ζωναντρέα και καβαλίκευα, έβανα μια βελέτζα και σκέπαζε τη σάκα με τα πράματα, γιατί ήτανε πολλά βέβαια τόσοι αντάρτες εκειά και  εκείνηνα την εποχή  δεν επηγένανε φαιτά στα Μιτάτα..Ντα που θελά τα βρούνε να τα πηγαίνουνε! Και τα σκέπαζα να μη φαίνουνται.. Σχεδόν κάθε μέρα το κάνα αυτό. Τριάντα άτομα ήτανε ίντα θελά τρώνε; Κάθε μέρα το καλοκαίρι βέβαια τον επήγαινα φαί. Τον βαρύ χειμώνα φεύγανε από εκεί και αυτοί και εγώ.

Θυμούμαι τσι αντάρτες στα Τσουνιά. Ήτανε ο Γρηγορογιάννης του Τηλέμαχου Χαιρέτη ο αδερφός, ήτανε ο καπετάν ο Λευτέρης Σκουλάς, ο Χρηστομιχάλης Ξυλούρης, θυμούμαι και το Σπαλάτζη από τσι Δραμουντάνηδες, ήτονε ο αεροπόρος (Σταυρακάκης), ο γιατρός ο Νταγιαντάς, ο Μανιακογιάννης από τον Κρουσώνα  τονέ θυμούμαι καλά και άλλοι πολλοί και από γύρω χωριά μα εγώ δε τσι  γνώριζα γιατί ήμουνε κοπέλι. Και φυσικά θυμούμαι τσι δυο Εγγλέζους, το Σήφη και το Τομ έτσα  τσι λέγαμε. Θυμούμαι τσι  με βάνανε στη ποδιά ντόνε μου δίνανε καραμέλες σοκολάτες. Και μια φορά εδώκανε μου 250.000 δραχμές και έκαμα το πρώτο μου ζευγάρι στιβάνια. Εθωρούσανε με κάθε μέρα ξυπόλητο και τόνε πήγαινα το φαιτό και σου λένε υποχρέωση έχομε να του δώσουμε του κοπελιού να κάμει ένα ζευγάρι στιβάνια! Το πρώτο ζευγάρι στη ζωή μου που έβαλα!Ο Σήφης  εμιλούσε φαρσί τα Ελληνικά ο πατέρας του ο Τομ καθόλου.

Αυτή τη διαδρομή την έκανα το 1942, το ’43’ και το ’44 λίγο πριν καεί το χωριό. Άμα εσκοτώσανε το Στεφανογιάννη και μετά που εκάψανε το χωριό εσταμάτησα .

Μετά το κάψιμο του χωριού επήγα στον Αχλαδέ. Μετά επήγα στο Ηράκλειο στου Νταγιαντά και εκάμαμε 15 μέρες στο σπίτι και μετά επήγαμε στο Ρουκάνι. Στα Ανώγεια εγιάγυρα το καλοκαίρι του 1946, του πατέρα μου το σπίτι χαλασμένο και εκάμαμε  εκειά τη μέσα μπάντα που είναι εδά ο Γιάγκος δυο καμαράκια, τα σοβαντίσαμε με το κοκκινόχωμα.

Στο σπίτι του Μανώλη, στο τραπέζι για τον Αντονι. Ο Σκανταλομανώλης και ο Εγγλέζος φωτογραφίζονται με τις ζώνες που αντάλλαξαν ως δώρα

Τον ευχαριστώ τον Αντόνιο που εσμίξαμε.. Σαν να είδα βέβαια η το πατέρα του, ακριβώς όμως! Εγώ τονε έβγαλα από το πατέρα του. Δεν τον έβγαλα από τη κεφαλή μου κουτουρού! Τον είδα και είπα ο Τομ είναι μοιάζει ντου πολύ. Αλλά λέω μα αυτός θα ν’ ένε ποθαμένος εδά αφού εγώ τότεσας ήμουνε 12 χρονών και αυτός πάνω από 25..Και λεώ δεν είναι αυτός..Αλλά με το γιάγερμα να ρθεί να κάτσει έκεια που ήμαστανε στο Μειντάνι  και τονε κεράσαμε του λέμε από που μπρε κουμπάρε είσαι και λέει Αγγλία. Και μετά τη λέξη Αγγλία λέει αυτός ντελόγο Τσουνιά! Ισαμε να ακούσω εγώ Τσουνιά λέω γίαε στο στόχο έδωκα! Και επήγα και έκατσα κειά και ήρθε και ο Γιάννης(Πολιός)  και μας έκαμε τη μετάφραση και μου λέει ο πατέρας μου ήτονε ο Τομ! Και εμείς τον είχαμε στα Τσουνιά! Έτσα εγίνηκε.

Θέλω να ‘χόμε επαφές με τόνε τον άνθρωπο. Και εμείς είπαμε πως θα πάμε με το Βασίλη (Σκαντάλη) στην Αγγλία. Μπορεί να πάμε μονό να του το πεις το καλοκαίρι στην Αγγλία! ”.

Αυτή ήταν η αφήγηση του Μανόλη Σκανδάλη ,γεννηθείς το 1931 έζησε από την πιο τρυφερή ηλικία τα δεινά και την καταστροφή του πολέμου και συγκλονίζει με το θάρρος του να περπατάει χιλιόμετρα ξυπόλητος στα βουνά με κίνδυνο να εκτελεστεί από τους Γερμανούς για να τροφοδοτεί καθημερινά τους αντάρτες. Ο Μανώλης που δάκρυσε αρκετές φορές τη μέρα εκείνη με τον απρόσμενο αλλά καλοδεχούμενο στα Ανώγεια επισκέπτη, δεν ήθελε ποτέ να μιλάει για την δική του προσφορά στην Κατοχή αλλά με λίγη πίεση από τη δική μας μεριά άνοιξε τη καρδιά του αναμοχλεύοντας στο μυαλό του κακές αλλά και καλές στιγμές του πολέμου όπως η γνωριμία του με τους αντάρτες. Η ιστορία του καλό είναι να μαθευτεί από όλους μας και κυρίως τους νέους που οφείλουν να μάθουν από ποιες κακουχίες και δεινά πέρασαν οι παππούδες μας αλλά δεν εγκατέλειψαν ποτέ τη μάχη. Αγωνίστηκαν ,ελευθερώθηκαν από τα δεσμά και ξανάχτισαν τα σπίτια τους από την αρχή χωρίς να βαρυγκομούν αλλά και χωρίς να θριαμβολογούν που το πέτυχαν. Ένα μάθημα για όλους μας αυτές τις δύσκολες εποχές να μην παραδίδουμε ποτέ τα όπλα αλλά να παλεύουμε ανιδιοτελώς για την Ελευθερία.

 Αντονι Μπλίθ: Στα «Τσουνιά» τριγύριζε ο νους του πατέρα μου…»

Θα κλείσουμε αυτό το ρεπορτάζ με τα λόγια του Άντονι Μπλίθ. Ο γιος του ”Τομ”  μιλάει πριν φύγει από το χωριό μας για αυτή τη διήμερη συγκλονιστική εμπειρία του. Καταθέτει συναισθήματα, αγάπη και ευγνωμοσύνη, στον Μανώλη και σε όλους τους Ανωγειανούς που έζησαν και πολέμησαν δίπλα στον πατέρα του στον Ψηλορείτη:

” Είναι επτά δεκαετίες από τότε που ήταν ο πατέρας μου εδώ, στα Τσουνιά και δεν είχα καταλάβει η συνειδητοποιήσει ποτέ τι είχε κάνει στη διάρκεια του πολέμου γιατί δεν μιλούσε πολύ για εκείνες τις μέρες. Όταν μιλούσε με τον Σήφη μετά τον πόλεμο στο σπίτι κλεινόντουσαν σε ένα δωμάτιο και λέγανε για τον πόλεμο. Εκεί έστηνα αυτί εγώ, εκεί άκουσα πρώτη φορά τη λέξη Τσουνιά στη Κρήτη και δεν την ξέχασα ποτέ στη ζωή μου.

Όταν γνώρισα χθες βράδυ τον Μανώλη και είπε για το πρόσωπο μου και είδε τη φωτογραφία του πατέρα μου και είπε ότι τον γνώριζε, ήταν ένα μεγάλο σοκ για μένα!

Και σήμερα που  ανεβήκαμε όλοι στο βουνό και είδα που ήταν ο πατέρας μου και πολεμούσε μαζί με όλες τις αντάρτικες ομάδες του βουνού και έμαθα πως τους συμπεριφέρθηκαν οι Ανωγειανοί, άντρες γυναίκες και παιδιά και πόσο δύσκολη ήταν η ζωή τους τότε. Όλο αυτό έφερε κατά κάποιον τρόπο στη δική μου ζωή μια ολοκλήρωση σαν άνθρωπος, ήταν κάτι που ήθελα πάντα.

Δεν θα ξεχάσω ποτέ την φιλοξενία και την φιλία που μου προσφέρθηκε απλόχερα όσο ήμουν στα Ανώγεια. Σαν μια προσωπική μου σημείωση, υπήρξα και εγώ μαχητής στον στρατό στην Αγγλία σε διάφορους πολέμους, ξέρω πως είναι να πολεμάς έναν εχθρό και στον πόλεμο συμβαίνουν ενίοτε και ατυχή περιστατικά, αλλά ξέρω κάτι κυρίως για την Β’ Παγκόσμιο πόλεμο. Αν κάποιος ξεκινήσει μια μάχη πρέπει να περιμένει κάτι ή θα την χάσει η θα την κερδίσει. Οι Γερμανοί δεν έβαλαν μυαλό το έκαναν δυο φορές με δυο Παγκόσμιους πολέμους και πήγαν να καταστρέψουν όλο τον κόσμο. Και ξέρω τι αγώνες έδωσε η Κρήτη για να αποφύγουμε αυτή την παγκόσμια καταστροφή από τους Ναζί.

Στους ανθρώπους των Ανωγείων και κυρίως σ’ αυτόν εδώ δίπλα μου ( σ.σ τον Μανώλη Σκανδάλη) τα συναισθήματα βγαίνουν από την καρδιά μου γιατί αν ο πατέρας μου στον πόλεμο τότε δεν είχε φροντίδα από αυτούς τους ανθρώπους, ίσως να μην ήμουν εδώ σήμερα, να μην είχα γεννηθεί. Δεν μπορώ λοιπόν να μην έχω παρά μόνο ευγνωμοσύνη μέσα μου για τους Ανωγειανούς αλλά και όλους τους Κρήτες μαχητές.

Φυσικά θέλω να κρατήσω επαφή με τους ανθρώπους εδώ, θέλω και μια μέρα να φέρω στα Ανώγεια και τον δικό μου γιο το ελπίζω να γίνει αυτό. Σας ευχαριστώ όλους. Εύχομαι να έρθετε και εσείς στην Αγγλία, εύχομαι ο Μανώλης να έρθει. Εγώ θα φτιάξω ρακί για αυτόν!…”.

Με μηνύματα ενάντια  στην βία και τον φασισμό κορυφώθηκαν στην Παραμυθιά οι διήμερες εκδηλώσεις μνήμης και τιμής για τους 49 Προκρίτους που εκτελέστηκαν πριν από 70 χρόνια από τα γερμανικά στρατεύματα  κατοχής. «Όχι στον πόλεμο, στην βία, τον φασισμό, τον ναζισμό και την τρομοκρατία, με σεβασμό στην ανθρώπινη και αξιοπρέπεια». Με αυτά τα λόγια, η Δήμαρχος Σουλίου Σταυρούλα Μπραίμη Μπότση, ζήτησε από τους Δημάρχους των Μαρτυρικών Πόλεων και τους πολίτες που τίμησαν με τον παρουσία τους τις εκδηλώσεις, να «δώσουν όλοι μαζί, αυτή την ιερή υπόσχεση».

Η Δήμαρχος Σουλίου, επίσης τόνισε πως, «χρέος όλων, ως δημοκρατικοί και ελεύθεροι πολίτες, είναι, όχι μόνο να βρισκόμαστε σε επετειακές εκδηλώσεις, αλλά με τη στάση και συμπεριφορά μας, μην να επιτρέψουμε εγκληματικά φαινόμενα, φασιστικές συμπεριφορές και αιμοσταγή δικτατορικά καθεστώτα να συμβούν στο μέλλον, όχι μόνο στην πατρίδα μας, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο».

Το επιμνημόσυνο Αρχιερατικό τρισάγιο, πραγματοποιήθηκε, στον τόπο της εκτέλεσης. Η ομιλία για το χρονικό της εκτέλεσης, έγινε από τον Φιλόλογο Αρχαιολόγο κ. Σόρογκα Θωμά και ακολούθησαν, προσκλητήριο νεκρών, κατάθεση στεφάνων, ενός λεπτού σιγή, ενώ όλοι οι παρευρισκόμενοι έψαλλαν τον Εθνικό Ύμνο. Την ίδια ώρα έγινε και ο τερματισμός αγώνα «δρόμου θυσίας», προς τιμή των πεσόντων, από μαθητές σχολείων του Δήμου.

Το χρονικό της γερμανικής θηριωδίας

Τα χαράματα 29ης Σεπτεμβρίου 1943, με εντολή του φρουράρχου της πόλης, δόθηκε διαταγή και εκτελέστηκαν με τουφεκισμό, στο μαρτυρικό τόπο στη θέση ”Ελαιώνας Τσαμάτου”, 49 από τους συνολικά 52 Προκρίτους, που είχαν συλληφθεί τις προηγούμενες ημέρες, σε μία προσπάθεια των κατακτητών να εξοντώσουν κάθε αντίσταση στην περιοχή.

Οι πιο πολλοί από τα θύματα της γερμανικής θηριωδίας, ήταν μεταξύ τους, στενοί συγγενείς. Γονείς και παιδιά, αδέλφια, ανίψια και θείοι. Ανάμεσα στους πολίτες που εκτελέστηκαν, ήταν και δύο έφηβοι 16 ετών.

Η βαρβαρότητα των κατακτητών και των συνεργατών τους, είχε αρχίσει το καλοκαίρι του 1943 με δολοφονίες, βιασμούς, αγριότητες και λεηλασίες σε βάρος του ελληνικού πληθυσμού των χωριών του κάμπου της Παραμυθιάς και του Φαναρίου. Όμως δε σταμάτησε με την εκτέλεση των 49 Προκρίτων, συνεχίστηκε το επόμενο διάστημα με την αναίτια και εν ψυχρώ δολοφονία και άλλων αθώων κατοίκων της ευρύτερης περιοχής της τότε επαρχίας Παραμυθιάς.

Πραγματοποιήθηκε  Λαμπαδηφορία από μαθητές σχολείων του Δήμου, από το δημοτικό σχολείο ”Βούλγαρη” έως και το Μνημείο Πεσόντων ενώ οι εκδηλώσεις θα ολοκληρώθηκαν με συναυλία κλασικής μουσικής στο θέατρο Καρκαμίσι.

Δήμαρχοι Μαρτυρικών Πόλεων, με επικεφαλής τον Πρόεδρο του Δικτύου, Σωκράτη Κεφαλογιάννη, Δήμαρχο Ανωγείων, οι οποίοι τιμούν με την παρουσία τους τις εκδηλώσεις μνήμης, συμμετείχαν στην συνεδρίαση του Δ.Σ. του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών Ελλάδας, που πραγματοποιήθηκε στο Δημαρχείο Σουλίου

Στις 14 Οκτωβρίου,  επέτειο της ηρωικής μάχης στα Ξύπετρα, έγινε η ανέγερση του μνημείου  των ηρωικώς πεσόντων Ανδρέα Ναθενα και Εμ. Κουνάλη.
Θέλω να καταθέσω εδώ την προσωπική μου μαρτυρία, μια και ήμουν παρών στη μάχη αυτή, γιατί  πιστεύω ότι η μαρτυρία μου αυτή συμβάλλει στην απόδοση της τιμής που τους αξίζει
Ξεκινήσαμε από τη Μύθια 110 άτομα, είχα κι εγώ την τιμή να είμαι εκεί, μικρότερος από όλους, στις Γωνιές  μας ακολούθησαν  και οι Γωνιανοί αγωνιστές, περάσαμε το Φαράγγι και στο μνημείο στρίψαμε δεξιά προς τις Κορφές. Μείναμε στο μοναστήρι της Παναγίας κι από κει προχωρήσαμε με κατεύθυνση τ Αγάκου το Μετόχι κι από κει να μπούμε κατά ομάδες στο Ηράκλειο. Στο Γάζι. μετά τον Αγιο Νικόλαο ,δεχτήκαμε πυρά από τους Γερμανούς.

Οπισθοχωρήσαμε και κατευθυνθήκαμε προς Καβροχώρι και στρατοπεδεύσαμε στα Ξύπετρα.     Ξεκινήσαμε ετοιμασίες για να μαγειρέψουμε, όταν οι επικεφαλείς των ομάδων υπό τον καπετα Μιχάλη , παρατήρησαν κινήσεις Γερμανών προς Τύλισσο και Στρούμπουλα και απ την άλλη προς Γάζι και Κρουσώνα. Ήμασταν δηλαδή στη μέση ενός κλοιού…. Οι εντολές ήταν να  μην κινείται κανείς και να δίνουμε στόχο. Η πείνα όμως ήταν μεγάλη και οι σκοποί μπήκαν στ αμπέλια για να βρουν ένα καμπανό σταφύλι να φάνε. Είχαμε και 6 άλογα μαζί μας.

Σε κα ποια στιγμή ο Εμ. Σκουλάς, ο Φρουδάς, μου είπε να ανέβω πιο πάνω και να κατεβάσω τ άλογα σε άλλο σημείο γιατί κι αυτά δίνουν στόχο. Αμέσως κινήθηκα προς το ύψωμα και μόλις ανέβηκα σε απόσταση 300 μέτρων βλέπω τους Γερμανούς. Η σωτηρία μου ήταν που αυτοί είχαν στραμμένες τις πλάτες  τους στην αντίθετη κατεύθυνση και με τα κιάλια τους επιθεωρούσαν την περιοχή. Αμέσως, χωρίς να χάσω καιρό, βρέθηκα στην ελιά που ήταν ο Χριστομιχάλης και φωνάζω δυνατά «Γερμανοί, Γερμανοί»Την ίδια στιγμή αρχίζουν τα πυρά Οι Γερμανοί ετοίμαζαν το πολυβόλο και θα μας θέριζαν όλους αν ο καπετα Μιχάλης δεν σκότωνε τον πολυβολητή και εν συνεχεία εξελίχτηκε η μάχη. Οι Γερμανοί τα έχασαν, η ομάδα μας υπέστη αιφνιδιασμό, αλλά γρήγορα η μεγαλύτερη δύναμη εσυσπειρώθη με αποτέλεσμα την εξόντωση του Γερμανικού αποσπάσματος .

Όλοι μαζί  Γωνιανοί ,Κορφιανοί και Ανωγειανοί δώσαμε τη μάχη με δυο νεκρούς  τον Εμ. Κουνάλη και το Γ. Νάθενα. Θα μπορούσαμε να θρηνήσουμε πολλούς νεκρούς πράγμα που αποφύγαμε χάριν στην ετοιμότητα της ομάδας.
Τιμή και δόξα στους νεκρούς! Εύχομαι στα νέα παιδιά να μη ζήσουν  ποτέ τέτοιες στιγμές.

Γεώργιος Καλομοίρης      (Ντουλγκέρης)

Την  Κυριακή 15 Σεπτεμβρίου θα τιμηθούν στα Ξύπετρα Μαλεβυζίου όπως κάθε χρόνο η μνήμη των ηρώων Εμμανουήλ Κουνάλη και Ανδρέα Νάθενα, στον χώρο του μνημείου που έχει στηθεί για αυτούς. Οι δυο ήρωες της Αντίστασης σκοτώθηκαν στην μάχη στα Ξύπετρα στις 14 Σεπτεμβρίου 1944.

 Λίγα λόγια για τη μάχη στα Ξύπετρα

Βρισκόμαστε στην αρχή του φθινοπώρου του 1944. Τα δείγματα κατάρρευσης του Γ’ Ράιχ, αρχίζουν πλέον να γίνονται περισσότερο από ορατά. Οι Γερμανοί στην περιοχή του Ηρακλείου συμπτύσσονται μεθοδικά, οργανώνοντας την έξοδό τους προς τη Σούδα και τα Χανιά. Ικανές δυνάμεις τους όμως, υπό μορφήν οπισθοφυλακής, παραμένουν ακόμη στην Αγία Βαρβάρα και στις Δαφνές, ενώ ένα τάγμα τους έχει στρατοπεδεύσει στην Τύλισο.
Είναι στεναχωρημένοι, φοβισμένοι και ως εκ τούτου πολύ επικίνδυνοι. Με την παραμικρή κίνηση σκοτώνουν, χωρίς λόγο και αιτία.
Ο Γωνιανός Συνταγματάρχης Ανδρέας Εμμ. Νάθενας, που μόλις έχει έλθει από τη Μέση Ανατολή με την επίσημη εντολή της εξόριστης Ελληνικής Κυβέρνησης και του Συμμαχικού Στρατηγείου του Καϊρου ν’ αναλάβει τη στρατιωτική διοίκηση, βρίσκεται ήδη μέσα στην πόλη του Ηρακλείου, έχοντας αποκαταστήσει επαφή με τα Αντάρτικα Σώματα. Προσβλέποντας όλοι οι Καπεταναίοι στην επόμενη μέρα, αλληλοϋποβλέπονται μεταξύ τους, είναι καχύποπτοι και προσπαθούν πώς να έχουν αυτοί το πάνω χέρι την επαύριο της απελευθέρωσης.
Στην περιοχή του Ηρακλείου βρίσκεται επίσης μια ομάδα Άγγλων Αξιωματικών – Συνδέσμων, υπό τον Αντισυνταγματάρχη Τομ και τον Ταγματάρχη Ρένδελ [Αλέξη].
Οι Εγγλέζοι εκτίμησαν λαθεμένα ότι οι Γερμανοί υποχωρούσαν με μεγάλη σπουδή και για το λόγο αυτό ζήτησαν από τα Αντάρτικα Σώματα να πλησιάσουν στην πόλη, χωρίς να ενημερώσουν τον Έλληνα Στρατιωτικό Διοικητή που είχε δώσει ήδη διαφορετικές διαταγές. Ο Συνταγματάρχης Νάθενας μετά από έντονο διαπληκτισμό με τους Εγγλέζους, ακυρώνει το σχέδιό τους για την είσοδο κρυφά 50 οπλοφόρων στο Ηράκλειο, που θα δραστηριοποιούνταν στην περίπτωση που οι Γερμανοί προσπαθούσαν ν’ ανατινάξουν το λιμάνι ή άλλες ζωτικής σημασίας εγκαταστάσεις. Κρίθηκε σαν επιπόλαιο, αμελέτητο και ριψοκίνδυνο, χωρίς ίχνος δυνατότητας επιτυχίας. Αν μάλιστα εφαρμοζόταν στην πράξη, πέρα από το γεγονός ότι θα θυσιάζονταν μάταια οι άνδρες, η πόλη θα γνώριζε την ολοκληρωτική καταστροφή. Δεν μπόρεσε όμως να προλάβει τη μετακίνηση των ένοπλων αντάρτικων ομάδων στις παρυφές της πόλης, που ήδη είχε συντελεσθεί.
Οι ντόπιοι γερμανοντυμένοι και μη προδότες, δοσίλογοι και γκεσταπίτες, που όπως περιγράφει χαρακτηριστικά ο Σκουτελογιώργης [εκ των υπαρχηγών του Πετρακογιώργη] κρασοπίνανε σ’ ένα καπηλειό στο Καμαράκι, επιδίδονταν στο πλιάτσικο, στους σκοτωμούς που δεν πρόλαβαν και στη συλλογή πληροφοριών για τη γερμανική αντικατασκοπία. Μάθανε λοιπόν και για τις κινήσεις των αντάρτικων σωμάτων. Πάνοπλοι Γερμανοί με βαρύ οπλισμό, τανκς, κανόνια, όλμους και πολυβόλα, αναπτύσσονται στη Σταυρακιανή Καμάρα και στα Γιοφυράκια και εξαναγκάζουν κάτω από καταιγιστικά πυρά, τους αντάρτες να υποχωρήσουν εσπευσμένα από το Μετόχι Λιναρδάκη, προς τα ριζόβουνα του μοναστηριού Γοργολαϊνη.
Η ενοποιημένη ομάδα των Ανωγείων υπό το Χριστομιχάλη Ξυλούρη και των Γωνιών – Κορφών, υπό τον Ανδρέα Γ. Νάθενα [Συγγρό], υποχωρεί στη θέση «Ξύπετρα» Καβροχωρίου, όπου εντοπίζει και καταστρέφει ένα έρπον τηλεφωνικό καλώδιο των Γερμανών, αποκόπτοντας την επικοινωνία του Γερμανικού Τάγματος της Τυλίσου με το Ηράκλειο. Ο Χριστομιχάλης δίδει εντολή να στρατοπεδεύσουν στο σημείο εκείνο, όπου αφού εγκαθιστούν σκοπιές, ξεκουράζονται, ξυρίζονται και στήνουν καζάνι για να μαγειρέψουν.
Ο αρχηγός της Γωνιανής ομάδας Θωμάς Γ. Νάθενας διαβλέπει τον κίνδυνο και ζητά από το σύντεκνό του Χριστομιχάλη [είχε βαφτισμένο τον ανηψιό του Στελιανό, γιο του αδερφού του Λουκά], ν’ απομακρυνθούν από το επικίνδυνο σημείο και ν’ ακροβολιστούν στα αντερείσματα του Ψηλορείτη, όπως εξάλλου ήταν και η διαταγή του Στρατιωτικού Διοικητή. Δυστυχώς, δεν εισακούσθηκε. Τελικά ο Θωμάς με το μεγαλύτερο μέρος της Γωνιανής ομάδας απομακρύνθηκε. Στα Ξύπετρα παρέμειναν μεταξύ των άλλων, ο αδερφός του Ανδρέας Νάθενας [Συγγρός] και ο ανιψιός του Χαρίλαος Νάθενας. Το ημερολόγιο έδειχνε 14 Σεπτεμβρίου 1944, την ημέρα του Τιμίου Σταυρού.
Οι σκοποί που εγκατέστησε ο Χριστομιχάλης για να προστατεύουν την ομάδα, πεινασμένοι καθώς ήταν, εγκατέλειψαν τις θέσεις των. Μη διαβλέποντες ορατό κίνδυνο, εισέρχονται σε παρακείμενο αμπέλι, ψάχνοντας να βρουν καμπανούς και υπολείμματα σταφυλιών. Δεν πρόσεξαν λοιπόν τη Διμοιρία των 14 Γερμανών που πλησίαζαν προσεκτικά από τη μεριά της Τυλίσου, ακολουθώντας το τηλεφωνικό καλώδιο. Οι αντάρτες αιφνιδιάζονται. Πολλοί φεύγουν σε χαμηλότερες ασφαλείς θέσεις. Το πολυβόλο των Γερμανών σπέρνει το θάνατο. Σκοτώνεται ο Ανωγειανός Εμμανουήλ Ι. Κουνάλης ή Μάστορας, μαχόμενος όρθιος, χωρίς καμιά προφύλαξη. Σκοτώνεται επίσης ο αρχηγός της ομάδας Γωνιών – Κορφών, Ανδρέας Γ. Νάθενας, ο επονομαζόμενος «Συγγρός». Το φονικό βόλι τον χτύπησε στο κούτελο, καθώς πολεμούσε καλυμμένος σ’ ένα δάμακα.
Διαβλέποντας τον τρομερό κίνδυνο αποδεκάτισης ολόκληρης της ομάδας από το φονικότατο πολυβόλο, ο ίδιος ο Χριστομιχάλης Ξυλούρης και ο ανηψιός του Συγγρού, ο Χαρίλαος Νάθενας, διενεργούν αστραπιαία πλαγιοκόπηση από δύο πλευρές και σκοτώνουν το Γερμανό πολυβολητή. Από κει και πέρα οι αντάρτες αντεπιτέθηκαν σφοδρά και με περισσή ανδρεία, χωρίς άλλη απώλεια, εξολόθρευσαν στη κυριολεξία το γερμανικό απόσπασμα. Από τους 14 Γερμανούς, σκοτώθηκαν επιτόπου οι 13. Μόνο ένας κατάφερε να διαφύγει προς την Τύλισο, επειδή είχε παραμείνει πιο πίσω. Όλα τα πέι μπουκ και ότι άλλο έγγραφο στοιχείο βρέθηκε πάνω στους σκοτωμένους Γερμανούς, παρέδωσε ο Χριστομιχάλης στον Άγγλο σύνδεσμο Τομ, για περαιτέρω αξιοποίηση.

Ο Ανωγειανός Εμμανουήλ Ι. Κουνάλης ή Μάστορας, ήταν φιλοπρόοδος και ανήσυχο πνεύμα. Είχε καταφέρει να εγκαταστήσει έναν μηχανικό κυλινδρόμυλο στ’ Ανώγεια, ν’ αλέθει το λίγο κριθάρι που υπήρχε στην περιοχή και να σώσει από το λιμό τους κατοίκους. Λέγεται μάλιστα ότι τα μηχανήματα τα μεταφέρανε οι χωριανοί του στα χέρια από τη θέση «Κυλιστός» όπου τελείωνε ο αμαξιτός δρόμος, ως τα Ανώγεια. Η γυναίκα του Δήμητρα καταγόταν από την Αίγινα και με μια ραπτομηχανή της χέρας, έραβε, επιδιόρθωνε και μπάλωνε αφιλοκερ- δώς, τα φτωχικά ενδύματα των Ανωγειανών της εποχής. Στη μάχη στα Ξύπετρα, πολέμησε επίσης ο αδερφός του Κων/νος. Απέκτησαν έναν γιο. Ο εγγονός του είναι λαμπρός επιστήμονας και διαπρέπει σήμερα ως Πρύτανης σε Πανεπιστήμιο της Γαλλίας.
Ο Γωνιανός Ανδρέας Γ. Νάθενας ή Συγγρός, πήρε το συγκεκριμένο ψευδώνυμο από το γεγονός ότι ήταν πολύ φιλότιμος, φίλευε, φιλοξενούσε και ευεργετούσε όποιους και όποτε μπορούσε, όπως ο μεγάλος εθνικός μας ευεργέτης Συγγρός. Παντρεύτηκε στις Κορφές όπου και κατοίκησε, τη Μαρία Αλατζά και απέκτησαν 4 παιδιά [2 γιούς και 2 θυγατέρες].

Η Ομιλία  του κ. Νικολάου Εμμ. Παπαδάκη

Γενικού Διευθυντή Εθνικού Ιδρύματος  Ερευνών και Μελετών

«Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος»  στο Εθνικό Στάδιο Ανωγείων- Μέλους της Οργανωτικής και Συντονιστικής Επιτροπής των εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια της ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα 

Απόψε η καρδιά της Κρήτης χτυπά στα Ανώγεια. Σ’ αυτόν τον ιστορικό τόπο τιμάται, με ένα παγκρήτιο συναγερμό, η επέτειος των 100 ετών από την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

Ανωγειανοί και φίλοι των Ανωγείων,

Η Κρήτη αγωνίσθηκε για την ελευθερία της περισσότερο από κάθε άλλο κομμάτι του Ελληνισμού. Την 1η Δεκεμβρίου 1913 οι μακροί και σκληροί αγώνες της δικαιώθηκαν ελευθερώθηκε και έγινε Ελλάδα. Για να φθάσει όμως εκεί αντιμετώπισε σκοπέλους, υφάλους, τρομακτικές τρικυμίες, νύκτες ασέληνες, ενώ άπειρες φορές πνίγηκε στο αίμα της και το σκάφος της κινδύνευσε να βυθισθεί αύτανδρο.

Ρωμαίοι, Άραβες, Ενετοί και Τούρκοι ασέλγησαν, ατελείωτους αιώνες, στο κορμί της και τα κρητικά νιάτα προσφέρθηκαν ολοκαύτωμα σε αμέτρητες επαναστάσεις που συγκλόνισαν τους θρόνους των τυράννων. Μόνο κατά την Ενετοκρατία αριθμούνται 27 επαναστάσεις, στάσεις και κινήματα. Ενώ κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας 10 επαναστάσεις γεμάτες από δάκρυα και αίμα. Η θρησκευτική τρομοκρατία και οι γενοκτονίες δεν έκαμψαν την αδάμαστη ψυχή της. Οι κάτοικοι της παρέμειναν Έλληνες και Χριστιανοί Ορθόδοξοι.

Από την αυγή της Ιστορίας η σύνδεση της Κρήτης με τον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο παρέμεινε συνεχής, αδιάπτωτη και ισχυρή. Τη Μινωική εποχή μεταλαμπαδεύει το φως του πολιτισμού και της τέχνης στη Μυκηναϊκή Ελλάδα, μετέχει στον Τρωικό πόλεμο, την πρώτη υπερπόντια εκστρατεία του ενωμένου Ελληνισμού και αργότερα θέτει τη ναυτοσύνη της στην υπηρεσία των μεγαλεπήβολων στόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Χιλιάδες χρόνια μετά τα παιδιά της θα σπεύσουν στο κάλεσμα της πατρίδας του Αλεξάνδρου και με τον Μακεδονικό Αγώνα θα προσφέρουν ανεκτίμητες υπηρεσίες για τη σωτηρία της Μακεδονίας. Αιώνες νωρίτερα θα σπεύσουν να πολεμήσουν στο πλευρό των τελευταίων υπερασπιστών της Κωνσταντινούπολης.

Όλες αυτές τις χιλιετίες η Κρήτη, παρά τις εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες, κατάφερε να αναπτύξει ένα σπουδαίο πολιτισμό και, σχεδόν κατάφερε να κατακτήσει τους κατακτητές της, όπως παραλίγο να συμβεί κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, με τη μοναδική άνθιση των γραμμάτων και των τεχνών. Η Κρήτη όμως με τους αγώνες και τις θυσίες της ευαισθητοποίησε την παγκόσμια κοινή γνώμη, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της τουρκικής τυραννίας. Το Αρκάδι πρωτίστως, αλλά και το Ακρωτήρι, ακόμα οι σφαγές των Χανίων το 1897 και του Ηρακλείου το 1898, άσβεστοι φάροι της κρητικής θυσίας, ενέπνευσαν την παγκόσμια διανόηση και ξεσήκωσαν τους λαούς της Ευρώπης στο πλευρό του κρητικού λαού.

Ασφαλώς η απελευθέρωση της Κρήτης από τον τουρκικό ζυγό και η ένωσή της με την Ελλάδα θα πρέπει πρώτιστα να αποδοθεί στους αμέτρητους αγωνιστές, που έδωσαν το αίμα τους για την πατρίδα μας. Όμως ο καταλύτης των εξελίξεων υπήρξε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος αναδεικνύεται σε κύριο πρωταγωνιστή των εξελίξεων στην Κρήτη και στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου. Έπρεπε να αναδιοργανωθεί το κράτος και οι ένοπλες δυνάμεις και έπρεπε να λάβει σάρκα και οστά το όνειρο του εθνομάρτυρα Ρήγα Φεραίου με την ένωση των Βαλκανικών Κρατών κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για να βρουν τη δικαίωσή τους οι αγώνες του κρητικού λαού. Η λύση του κρητικού ζητήματος περνούσε υποχρεωτικά μέσα από την έκβαση των δύο Βαλκανικών πολέμων. Τα γεγονότα δικαίωσαν τις επιλογές του μεγάλου Κρητικού.

Έτσι, σε λιγότερο από ένα χρόνο και έπειτα από τα πολεμικά γεγονότα την μεγάλης εθνικής εξόρμησης του 1912-13, η φοβισμένη και περιφρονημένη Ελλάδα του παρελθόντος είχε κατορθώσει να διπλασιάσει τα εδάφη της και τον πληθυσμό της.

Οι ισχυρές συμμαχίες, που αποτέλεσαν αληθινή επανάσταση κατά των ισχυρών της Ευρώπης, το ελληνικό πολεμικό ναυτικό και οι συνασπισμένοι Βαλκανικοί στρατοί, επέτρεψαν στην Ελλάδα να εξέλθει νικήτρια από τους πολέμους και να προσαρτήσει μεταξύ άλλων εδαφών και την Κρήτη. Χωρίς όμως τη ριψοκίνδυνη και ταυτόχρονα μεγαλόπνοη πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου, η Ελλάδα θα είχε μείνει με σύνορα στον Όλυμπο και το μέλλον της Κρήτης, της Μακεδονίας, της Ηπείρου και των νησιών διαγράφονταν αβέβαιο και σκοτεινό.

Κυρίες και Κύριοι,

Εκατό χρόνια μετά η μεγάλη επέτειος της ένωσης γιορτάζεται με ξεχωριστή λαμπρότητα, αλλά και με αίσθηση της ξεχωριστής σημασίας της.

Εκτός από τις κορυφαίες εκδηλώσεις έναρξης και λήξης έχουν αρχίσει να πραγματοποιούνται και θα ολοκληρωθούν μέχρι το τέλος του έτους εκδηλώσεις πανηγυρικές, όπως η αποψινή θαυμάσια εκδήλωση του ιστορικού Συλλόγου Ανωγείων, αλλά και υψηλού επιστημονικού χαρακτήρα στην Κρήτη, την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, άλλες πόλεις της Ελλάδας και στο εξωτερικό. Μεταξύ αυτών, συγκαταλέγονται 120 εκδηλώσεις, συνέδρια και ημερίδες, 40 εκπαιδευτικές δράσεις, 11 εκθέσεις, εκδόσεις βιβλίων και παραγωγές οπτικοακουστικού υλικού, διαγωνισμοί, μουσικά, θεατρικά και εικαστικά δρώμενα.

Πρόκειται για ένα επιβλητικό πρόγραμμα, στο οποίο πρωτοστατεί η  Περιφέρεια Κρήτης με την επιστημονική στήριξη του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» αλλά και η Εκκλησία της Κρήτης, η Τοπική Αυτοδιοίκηση, κορυφαίοι πνευματικοί και εκπαιδευτικοί φορείς, οι όπου γης Κρήτες και η νεολαία της Μεγαλονήσου. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η συμμετοχή της Ομογένειας στις εκδηλώσεις γεγονός το οποίο αποτελεί μια σαφή απόδειξη, ότι κάθε άλλο παρά αδιάφορη είναι απέναντι στο μεγάλο γεγονός. Αναμφισβήτητα οι εκδηλώσεις και δράσεις για τον εορτασμό της 100ετίας από την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα αποτελούν μια ακόμα γέφυρα επικοινωνίας της Ομογένειας με την πατρίδα.

Η ιστορική επέτειος μας δίνει τελικά την ευκαιρία να διαπιστώσουμε ότι η καρδιά της Κρήτης χτυπά σε ολόκληρο τον κόσμο. Στα πέρατα της Οικουμένης, από την Αλάσκα ως την Αυστραλία, στην Αφρική, στην Ευρώπη, στην Άπω Ανατολή και στην Αμερική, όπου βρίσκονται εγκατεστημένοι Κρητικοί εδώ και πολλές γενιές.

Η συγκυρία όμως είναι κατάλληλη και για μια ανασκόπηση της εποχής που ξεκίνησε το 1913 και συμπληρώνει εφέτος 100 χρόνια. Η ένταξη της Κρήτης στον εθνικό κορμό πρώτα απ’ όλα έδωσε πνοή και μοναδική ηθική δύναμη στο παρηκμασμένο ελληνικό κρατίδιο, που είχε σύνορα στη Λάρισα. Η ανόρθωση της Ελλάδος ξεκίνησε από την Κρήτη. Πρωταγωνίστησε στις εθνικές εξορμήσεις 1912 – 1920 και από αυτήν ξεκίνησε το επαναστατικό κίνημα του 1916 κατά της Ανακτορικής απολυταρχίας, η οποία είχε παραδώσει τα εδάφη της Μακεδονίας στους εχθρούς του Έθνους.

Στα επιτεύγματα του Κρητικού λαού συγκαταλέγεται η ενσωμάτωση των προσφύγων στην κρητική κοινωνία και στην οικονομία και αναπτυξιακή διαδικασία.

Το μεγάλο όμως επίτευγμα του κρητικού λαού υπήρξε η διατήρηση της αγωνιστικής και δημοκρατικής του παράδοσης. Αυτή τον ώθησε να αντισταθεί και να ξεσηκωθεί κατά της Δικτατορίας του Μεταξά και εν συνεχεία να γράψει την εποποιία της Μάχης της Κρήτης και της Εθνικής Αντίστασης που μια από τις ένδοξες σελίδες της ήταν το ολοκαύτωμα των Ανωγείων το (1944) το 3ο κατά σειρά στη μακρά ιστορία αυτού του τόπου (1822, 1867).

Ακόμα τα ισχυρά θεμέλια της μεγάλης βενιζελικής παράδοσης, επέτρεψαν στους Κρητικούς να αποφύγουν τη δίνη του εμφυλίου πολέμου, ο οποίος κατέστρεψε τη χώρα μας. Η ίδια παράδοση έδωσε τη δυνατότητα στον κρητικό λαό να διατηρήσει το δημοκρατικό ισοζύγιο, όταν η υπόλοιπη Ελλάδα ακολουθούσε άλλους δρόμους όχι πάντα δημοκρατικούς.

Στον ειρηνικό τομέα, στη διάρκεια αυτής της εκατονταετίας, η Κρήτη απέκτησε ισχυρούς θεσμούς, Πανεπιστήμιο, Πολυτεχνείο, Τεχνολογικά και Πνευματικά Ιδρύματα με διεθνή ακτινοβολία και αναγνώριση. Ο αιώνιος θεσμός της εκκλησίας της Κρήτης παρέμεινε αλώβητος, στερεώθηκε σε ακόμα ισχυρότερες κοινωνικές και δημοκρατικές βάσεις και απέφυγε τις περιπέτειες της Ελλαδικής εκκλησίας. Η συμβολή της Μεγαλονήσου μας στα γράμματα, στις τέχνες και στον πολιτισμό υπήρξε καθοριστική στον πολιτισμό ολόκληρου του ελληνισμού. Φυσικά η συνεισφορά της Κρήτης στην Εθνική οικονομία και στον εθνικό πλούτο είναι από τις πλέον σημαντικές από όλες τις άλλες περιφέρειες της Ελλάδος. Σήμερα η Κρήτη μας αποτελεί το προκεχωρημένο προς Νότο φυλάκιο του ελεύθερου ελληνισμού, αλλά και του Ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Η ένωση της με την Ελλάδα έχει χαρακτήρα οριστικό και αμετάκλητο, δεν είναι ένωση με… ημερομηνία λήξεως. Σε καμία από τις διεθνείς συνθήκες με τις οποίες ρυθμίζεται οριστικά το κρητικό ζήτημα δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά ότι η ένωση υπόκειται σε οποιονδήποτε χρονικό περιορισμό, ούτε σε ενδεχόμενο επανεξέτασης της ενσωμάτωσης της Κρήτης στον εθνικό κορμό σε 100, 200 ή … χίλια χρόνια. Το ίδιο, άλλωστε, ισχύει για τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τα νησιά του Αιγαίου και τη Θράκη, που ενσωματώθηκαν στον εθνικό κορμό με τις προαναφερόμενες ή μεταγενέστερες συνθήκες.

Οι συνθήκες αυτές ήταν, σύμφωνα με τον Βενιζέλο, «η τελευταία λέξη επί του κρητικού ζητήματος», καθώς με αυτές εξέλιπε κάθε ίχνος τουρκικής επικυριαρχίας και η Κρήτη ενσωματώθηκε για πάντα στον εθνικό κορμό, μαζί με εκατομμύρια Μακεδόνες, Ηπειρώτες, Νησιώτες και αργότερα Θράκες. Αυτό όμως που δεν πρέπει να λησμονούμε ποτέ είναι ότι οι πρόγονοι μας και ο Βενιζέλος μας παρέδωσαν για πρώτη φορά στην ιστορία του Ελληνισμού ένα τόσο ομοιογενές και ισχυρό κράτος. Σε εμάς, σε όλους τους Έλληνες και στις επόμενες γενιές εναπόκειται να το κρατήσουμε ενωμένο, αλώβητο και δυνατό.