Η ΑΝΩΓΗ, μετά το αποκαλυπτικό έγγραφο του Υπουργείου Εξωτερικών, το οποίο τονίζει ότι πυρπολητής της Μονής Αρκαδίου ήταν ο Εμμ. Σκουλάς, δημοσιεύει σήμερα ένα ακόμα ντοκουμέντο που έρχεται να ρίξει άπλετο φως στην αλήθεια για το 1866, ξεκαθαρίζοντας κι αυτό με τη σειρά του ποιος ήταν ο κεντρικός πρωταγωνιστής στη Μεγάλη Θυσία για την Ελευθερία και την Αξιοπρέπεια.

Πρόκειται για την συγκλονιστική μαρτυρία του προξένου της Ρωσίας στο Ρέθυμνο, Γ. Σκουλούδη, ο οποίος αναφέρει ότι πυρπολητής της Μονής ήταν ο Εμμ. Σκουλάς.

Αυτόγραφη μαρτυρία με τίτλο «Ἀρκάδι 1866» από τα «Ἱστορικά Σημειώματα» του Γεωργίου Ζαχ. Σκουλούδη:

ΑΡΚΑΔΙ 1866

Ἡ 8 Νοεμβρίου εἶναι ἡ ἐνδοξοτέρα ἡμέρα τῷ βίῳ τῆς Κρήτης ὁ ἀδάμας ἐν τῷ πολυτελῆ κόσμῳ τοῦ μαρτυρικοῦ ’66. Αὔτη προξενεῖ ἱεράν φρίκην οὐ μόνον ἐν Κρήτη ἀλλά ἐν παντί τῷ Πανελληνίῳ ἀναμιμνήσκει ἀνορθῶσα τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς τὴν αὐταπαρνησίαν τῶν ἡρώων τῶν τοῦ ἡμετέρου τμήματος ἐπαρχιῶν οἵτινες μέτ’ αἰγλήεντος στεφάνου δόξης ἔστεψαν τῶν σπαθισμῶν μες τὴν ἱερωτάτην τῆς Κρήτης κορυφήν καὶ ἐφαίδρυναν τὸ κατηφές ἐκ τῶν ἀτυχιῶν καὶ […] ὑπό τοῦ τυραννικοῦ ὀνείδους προσώπου […] τὴν κεκυφυίαν κεφαλήν της κατέστησαν τὸ ὄνομά της περίπυστον, διεκήρυξαν ἀνὰ γῆν καὶ οὐρανόν τὸ Ἀρκάδι. Ἀντικατοπτρίζει τοὺς θυσιασθέντες μετά τοῦ λεοντόθυμου ποὺ ἔθεκεν πῦρ Ἐμμανουήλ Σκουλᾶ ἀνδρός ἀγωνισαμένου ὑπέρ τοῦ άνθρωπίνου δικαίου. Ἀναμνήσω τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου καὶ σεμνοῦ δράματος τοῦ δίκην ἀστέρος λάμποντος ἐν τῷ στερεώματι τῆς γῆς ταύτης. Ἐκφράσω τὸν σεβασμόν πρὸς τοὺς Γαβριήλ, Δημακόπουλον τῶν Διοσκούρων Χαιρετῶν τῶν ἀτρομήτων Δασκαλάκηδων, τοῦ Βενιανάκη, τοῦ Κουτρούλη, τοῦ Παχλῆ, τοῦ Κούβου, τοῦ Δεληδράκου, τοῦ Σ. Καλαματιανοῦ, τοῦ Γιαμπουδάκη, τοῦ Ἀνθίμου, τοῦ Σαουνάτσου, τοῦ Ζαχαρία ἱσοτίμων πρὸς τοὺς ἐπίσης μεγακλεεῖς τῆς Κρήτης ἄνδρας Διογένην, καπετάν Τσελεπάκην, Σαββόπωλον VI Ἀλεβιζάκην, Τανζιδάκην, Παππᾶ Κρανιώτην Κοκκινίδην καὶ τέλος τὸν ἥρωα Πυρπολητήν Ἐμμανουήλ Σκουλᾶν.

Ἀποκαλυφθῶμεν πρὸ τῆς πανσέπτου ὑμῶν σοροῦ κλίνωμεν γόνυ πρὸ τοῦ ἀπλοῦ ἀλλά μαρμαίροντος καὶ διαυγάζοντος δόξα ἡρώων.

Την ιστορική αλήθεια για το Αρκάδι και τους πυρπολητές του, φώτισε με την ομιλία – σταθμό που πραγματοποίησε στο Ρέθυμνο ανήμερα της επετείου, ο πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Προκόπης Παυλόπουλος.

Ο κ. Παυλόπουλος αφού ανέλυσε τα μηνύματα που στέλνει στη σημερινή εποχή η θυσία των αγωνιστών του Αρκαδίου, περιέγραψε με σαφήνεια την ιστορία και το γεγονός και μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες τόνισε :

« Εξαντλημένοι, και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλες τις συνακόλουθες ατιμώσεις, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου και ο γαριβαλδινός επαναστάτης, Εμμανουήλ Σκουλάς, από τ’ Ανώγεια του Ρεθύμνου, κλείνονται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της Μονής και τον θάνατο σχεδόν όλων των Ελλήνων που ευρίσκοντο στην Μονή –πλην ενός μοναχού και τριάντα περίπου γυναικοπαίδων- αλλά και περίπου τριών χιλιάδων Τούρκων.»

Η τοποθέτηση του Προέδρου της Δημοκρατίας προκάλεσε αντιδράσεις από μερίδα Ρεθύμνιων – που χρόνια τώρα αρνούνται να αποδεχθούν την ιστορική πραγματικότητα- με αποτέλεσμα τα ονόματα και των δυο αγωνιστών να αφαιρεθούν στη συνέχεια από το επίσημο κείμενο που ανήρτησε η προεδρία.

Όμως, ότι και να αφαιρεθεί, όποιες παρασκηνιακές ενέργειες κι αν έγιναν ή γίνουν ένα είναι βέβαιο, ότι η Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΡΕΥΝΑ έχει μιλήσει με αδιάψευστα στοιχεία.

Αυτό που έχει σημασία είναι ότι άνθρωποι με υψηλό κύρος, όπως ο αξιότιμος Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, που έχουν βαθιά γνώση της ελληνικής ιστορίας, μελετώντας όλα τα δεδομένα και τα επίσημα κρατικά ντοκουμέντα, έριξαν φως σε ένα κομμάτι της κρητικής ιστορίας το οποίο για 10ετίες έμενε εσκεμμένα(;) στο σκοτάδι…

ΟΛΟΚΛΗΡΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΕΧΕΙΣ ΩΣ ΕΞΗΣ:

Κύριε Δήμαρχε,

Μου περιποιεί εξαιρετική τιμή η σημερινή ανάδειξή μου ως Επίτιμου Δημότη του Δήμου Ρεθύμνης, ενός Τόπου με ανυπέρβλητες φυσικές καλλονές, μεγάλη προσφορά στους διαχρονικούς αγώνες του Ελληνισμού για Ελευθερία αλλά και μεγάλη Πνευματική Παράδοση στα γράμματα και τις τέχνες. Επιφορτίζομαι, με συγκίνηση αλλά και απόλυτη αίσθηση της ιστορικής μου ευθύνης, το ιερό χρέος να φανώ άξιος αυτής της τιμής που σήμερα επιδαψιλεύετε όχι στο πρόσωπό μου αλλά στον θεσμό του Προέδρου της Δημοκρατίας. Επιτρέψατέ μου να αιτιολογήσω την θέση μου αυτή με μια και μόνη αναφορά, φυσικά δίχως να υποτιμώ -όλως αντιθέτως- την μακραίωνη, όπως ήδη τόνισα, πορεία του Τόπου σας στην Ιστορία και τον Πολιτισμό. Πρόκειται για την αναφορά που συνδυάζεται με τον σημερινό εορτασμό της 150ης Επετείου του Ολοκαυτώματος του Αρκαδίου.

1869. Το 1866 ήρθε η ώρα της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης που διήρκεσε έως το 1869. Οι Κρήτες πολέμησαν, με απαράμιλλο ηρωϊσμό και μοναδική φιλοπατρία, αλλά έμειναν σε μεγάλο βαθμό αβοήθητοι, οπότε τελικώς η Επανάσταση, ως γνωστόν, κατεστάλη. Το πιο σημαδιακό γεγονός αυτής της Επανάστασης, που συγκίνησε ολόκληρη την Ευρώπη, υπήρξε αναμφιλέκτως το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου. Το οποίο έλαβε χώρα στις 9 Νοεμβρίου 1866, ενώ η επίθεση των Τούρκων κατά της Μονής είχε ξεκινήσει την ακριβώς προηγούμενη μέρα.

Α. Η Ιερά Μονή Αρκαδίου, η οποία σύμφωνα με την παράδοση θεμελιώθηκε από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο και ανοικοδομήθηκε, περί τον 5ο αιώνα, από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Αρκάδιο -ενώ κατ’ άλλους από κάποιον μοναχό ονόματι Αρκάδιο- αποτέλεσε, λόγω της στρατηγικής της θέσης, το επίκεντρο των αγώνων από την έκρηξη κιόλας της Κρητικής Επανάστασης. Σ’ αυτήν άρχισαν να συγκεντρώνονται, από την 3η Μαρτίου του 1866, εξεγερμένοι Κρήτες, μ’ αποτέλεσμα τον Μάιο ο αριθμός τους να έχει φθάσει τους 1500 πολεμιστές. Σκοπός τους ήταν να εκλέξουν πληρεξουσίους για τις διάφορες επαρχίες της Κρήτης.

Β. Οι Τούρκοι ζήτησαν από τον Ηγούμενο Γαβριήλ Μαρινάκη να διώξει την Επαναστατική Επιτροπή από το Μοναστήρι με την απειλή ότι θα το καταστρέψουν, αλλά ο Ηγούμενος αρνήθηκε. Ο τουρκικός στρατός, αποτελούμενος από 15.000 τακτικό στρατό και υποστηριζόμενος από τριάντα κανόνια, υπό τον Μουσταφά Ναϊλή Πασά, εξεστράτευσε εναντίον της Μονής. Σ’ αυτήν υπήρχαν 964 ψυχές, 325 άνδρες και οι υπόλοιποι γυναικόπαιδα.

1. Η επίθεση ξεκίνησε την 8η Νοεμβρίου. Την δεύτερη όμως ημέρα κι ενώ οι πρώτες τουρκικές επιθέσεις είχαν αποτύχει, ο Μουσταφά Ναϊλή Πασάς έφερε από το Ρέθυμνο τρία μεγαλύτερα πυροβόλα, τα οποία προσέθεσε σε όσα ήδη διέθετε ο στρατός του. Επέφερε έτσι πλήγματα στην θύρα και τα κάτω παράθυρα της Μονής.

Α. Οι Κρητικοί αρχικώς απέκρουσαν την επίθεση που διέταξε ο επικεφαλής των τουρκικών στρατευμάτων. Η εξωτερική γραμμή άμυνας, όμως, τελικώς διασπάται, σκοτώνεται ο Ηγούμενος Γαβριήλ και οι τούρκοι εισέρχονται στον περίβολο της Μονής.

Β. Εξαντλημένοι, και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλες τις συνακόλουθες ατιμώσεις, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου και ο γαριβαλδινός επαναστάτης, Εμμανουήλ Σκουλάς, από τ’ Ανώγεια του Ρεθύμνου, κλείνονται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της Μονής και τον θάνατο σχεδόν όλων των Ελλήνων που ευρίσκοντο στην Μονή –πλην ενός μοναχού και τριάντα περίπου γυναικοπαίδων- αλλά και περίπου τριών χιλιάδων Τούρκων.

III. Η Μονή Αρκαδίου κορύφωσε το αίτημα της κρητικής ελευθερίας και αναθέρμανε τα φιλελληνικά αισθήματα της Ευρώπης, αλλάζοντας σημαντικά τη νοοτροπία και την τακτική των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στο Κρητικό ζήτημα.

Α. Ενεργοποιήθηκε όλος σχεδόν ο ευρωπαϊκός και αμερικανικός Τύπος και πολλοί διάσημοι διανοούμενοι, όπως ο Βίκτωρ Ουγκώ και ο Τζουζέπε Γκαριμπάλντι, μ’ αποτέλεσμα την αλλαγή στάσης των κυβερνήσεων των ισχυρών της εποχής απέναντι στους απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για την κατάκτηση της ελευθερίας και, τελικώς, την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, μετά από μερικές δεκαετίες.

Β. Με την ανεξαρτητοποίηση της Κρήτης (1897), η πόλη του Ρεθύμνου άρχισε και πάλι ν’ αναπτύσσεται. Η άφιξη και εγκατάσταση χιλιάδων Ελλήνων Μικρασιατών προσφύγων που γλύτωσαν από την στυγερή Γενοκτονία, άνω των 6000, στο Ρέθυμνο και στα περίχωρά του, πραγματοποιήθηκε στο διάστημα 1922-1925, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών. Παρ’ όλες τις δυσκολίες της εποχής, η ένταξη των προσφύγων έγινε ομαλά κι αρμονικά και εφεξής το ένα τρίτο του πληθυσμού του Ρεθύμνου έχει μικρασιατικές ρίζες. Ρίζες που μπόλιασαν ευεργετικά, ιδίως την επέκεινα οικονομική και πολιτισμική ζωή του Ρεθύμνου.

Κύριε Δήμαρχε,

Φεύγοντας από το Ιερό της Μονής Αρκαδίου παίρνω μαζί μου, εκτός από τις νοερές αποσκευές μου, τις άριστες εντυπώσεις της λαμπρής φιλοξενίας που μου επιφυλάξατε, κυρίως δε την πεποίθηση ότι εσείς, οι Ρεθυμνιώτες αλλά και όλοι οι Κρήτες, έχετε βαθιά χαραγμένη στην ψυχή και στον νου σας το αίσθημα της ευθύνης για τη μοίρα του Τόπου, όπως περιγράφεται από τ’ ακόλουθα λόγια του μεγάλου Νίκου Καζαντζάκη: «Εγώ, εγώ μοναχός μου έχω χρέος να σώσω την Γης. Αν δεν σωθεί, εγώ θα φταίω». Αυτά τα διδάγματα, να είσθε βέβαιοι, θα οδηγούν τη σκέψη μου κατά την άσκηση των καθηκόντων μου ως το τέλος της θητείας μου, και όχι μόνον.

Ευχαριστώ, και πάλι, θερμώς.»