Archive for Αυγούστου 2016

Ήσουν εσύ, Γιάγκο!

 

Δύσκολο, Γιάγκο, να στέκει κανείς μπροστά στο σκήνωμα ενός φίλου, να ψάχνει τις λέξεις, να σκαλίζει τις μνήμες, να μην μπορεί να πιστέψει σ’ αυτό που βιώνει κι ας ξέρει πως αυτό το αναπότρεπτο είναι η ανθρώπινη μοίρα.

Δύσκολο, Γιάγκο, να πιστέψει κανείς πως σβήνει ένα χαμόγελο πλατύ σαν τον ουρανό, πλατύ μα σεμνό κι ανθρώπινο, έτσι όπως σεμνός ήταν ο βίος σου. Κι ακόμη πιο δύσκολο να βρει λόγια να ψελλίσει στη Φραντζέσκα σου, στα παιδιά σου, στ’ αδέρφια σου, σ’ εκείνους που νιώθουν το κενό πιο μεγάλο. Αυτό το κενό, Γιάγκο, σκέφτομαι κάθε που φεύγουν από τον πρόσκαιρο κόσμο μας άνθρωποι σαν και σένα, άνθρωποι-ορόσημα, που ενέπνευσαν με τη στάση τους, με τη ζωή τους. Κι εμπνέουν ακόμη.

Έτσι ανασκαλεύω κι εγώ τη μνήμη τούτη την ώρα την ιερή, που η ορθόδοξη νεκρώσιμη ακολουθία την περιβάλλει με την ύψιστη φιλοσοφία, φιλοσοφία θανάτου θα πουν όσοι δεν την κατανοήσουν, φιλοσοφία ζωής νομίζω πως είναι.

Θυμάμαι το δάκρυ σου, Γιάγκο… Τη βαθιά σου συγκίνηση όταν κατέβαινες κάποτε τα σκαλιά των κρατητηρίων κι αργότερα του εγκαταλελειμμένου στρατοπέδου στον Καρτερό. Είχαν περάσει τότε μόλις δέκα χρόνια από την πτώση της Χούντας, εγώ αναζητούσα μαρτυρίες για τη χαμένη ελπίδα, την πρώτη αντίσταση ενάντια στη δικτατορία των Συνταγματαρχών, κι ήρθες εσύ ν’ ανάψεις λαμπάδα στη μνήμη, σπονδή χρέους, Γιάγκο, που η συγκίνηση την έκανε ιερή. Δυσκολεύτηκα τότε να σε πείσω να μιλήσεις, μα έπρεπε. Και μίλησες. Και δάκρυσες. Και φώτισες άγνωστες πλευρές μιας αυθόρμητης μάζωξης ανθρώπων που κινήθηκαν από χρέος και με γνώμονα μοναδικό τα ιδανικά και τις ιδέες τους.

Θυμάμαι το δάκρυ σου, Γιάγκο. Ήταν φθινόπωρο του 1984. Μα εκείνο το δάκρυ δεν ήταν για σένα, για τους άλλους ήταν, γι’ αυτούς που δεν είχαν προλάβει να ζήσουν την πρώτη ελπίδα, την ανατολή μιας καινούργιας εποχής που, δυστυχώς, κι αυτή βασίλεψε γρήγορα. Δεν σου μίλησα τότε, μα το είδα το δάκρυ σου. Κρατούσα τη φωτογραφική μηχανή, την κατέβασα, έκλεισα το κλείστρο. Υπάρχουν, Γιάγκο, στιγμές που ο άνθρωπος διαλέγεται με την ιστορία, άλλες που διαλέγεται με τον εαυτό του κι άλλες που διαλέγεται με το αύριο. Κι όλες αυτές οι στιγμές είναι προσωπικές, είναι σημαδούρες σ’ έναν χάρτη πάνω στον οποίο χαράσσονται μόνο προσωπικές διαδρομές. Έτσι, με δράση και μνήμη, με όραμα και μνήμη, χάραξες κι εσύ τη δική σου.

Βαρύ το άγγελμά σου, Γιάγκο, μέρες γεμάτες αυγουστιάτικο φως, με το ξόδι της Παναγιάς να ρίχνει φως στην ελπίδα, τέτοιαν εποχή διάλεξες ν’ ανοίξεις τα πανιά σου, Αύγουστο μήνα. Ξέραμε όλοι πως έδινες αγώνα άνισο, μα στο βάθος υπήρχε μια σκέψη, μια ελπίδα, πως και πάλι θα βγεις νικητής. Και τώρα που στεκόμαστε μπροστά στο σκήνωμά σου, διαβάζομε τις μέρες που πέρασαν, συναντάμε ξανά το άπλετο χαμόγελο και την πίστη στη ζωή, κρατάμε σαν παρακαταθήκη στη μνήμη το παλικάρι του 67, τον άνθρωπο που δεν καυχήθηκε για το παρελθόν του κι ας ήξερε πως αυτό το παρελθόν είναι γραφή ανεξίτηλη· δεν υποτάσσεται, Γιάγκο, η ιστορία στη φθορά του χρόνου.

Ήσουν εσύ, Γιάγκο Σκουλά, ο νεαρός που πυροδοτούσε τις συνειδήσεις, που γύρευε το δίκιο στους δρόμους του Κάστρου. 21 Απρίλη 1967 έγραφε το ημερολόγιο. Μια φωνή, χιλιάδες φωνές, υψώνουν τείχος απέναντι στις σφαίρες. Ποιος μπορεί να ξεχάσει;

Ήσουν εσύ, Γιάγκο, που, νέος ακόμη, χτυπούσες πόρτες κλειστές, γύρευες ηγέτες στα πρόσωπα των παλαιών πολιτικών, γύρευες ελπίδα, ήξερες πως το κύμα που άφριζε μπορούσε να γίνει ωκεανός, να σκεπάσει την Ελλάδα της υποταγής και να φανερώσει τον τόπο των ονείρων. Μα ηγέτης εκείνη την ώρα δεν υπήρχε. Υπήρχαν μόνο νιάτα, νιάτα σαν τα δικά σου. Νιάτα σαν κι αυτά που δεν έχασες ποτέ ακόμη κι όταν άσπρισαν τα μαλλιά σου. Ποιος μπορεί να ξεχάσει;

Εσένα, Γιάγκο, τσουβάλιασαν μ’ άλλους 100 συντοπίτες σ’ ένα κελί. Κι αυτό το κελί δεν χωρούσε μήτε τους μισούς ακόμη κι αν στεκόσασταν όρθιοι.

Έπρεπε να σε συλλάβουνε γιατί ήσουν εσύ ο διασαλευτής της άνομης τάξης, ο ταραξίας, ο καταπατητής του έκνομου νόμου. Εσύ που στάθηκες μπροστά στον άτεγκτο στρατοδίκη, άκουσες το κατηγορητήριο, βαρύ κι αυτό σαν τον πέλεκυ του αθέσπιστου νόμου, υποκινούσες -λέει- τους άλλους σε στάση κατά της αρχής. Αρχή την είπαν κι ας ήξεραν πως εσύ γελούσες εκείνη την ώρα, δεν αναγνώριζες εσύ τέτοιες Αρχές.

Ήσουν εσύ, Γιάγκο, που αργότερα έβαλες τελεία σ’ όλα τούτα, σε μιαν εποχή που τα φαντάσματα περνιούνταν για ήρωες. Δύσκολα μιλούσες για το χτες, ίσως επειδή γνώριζες ότι το όραμα είναι μπροστά, το αναμάσημα πίσω, χρειάζονται καινούργιοι αγώνες για να χτίσει κανείς ένα αύριο.

Ήσουν εσύ, Γιάγκο, που έκαμες τρόπο ζωής τον σεμνό βίο, μακριά από τα φώτα, σε μια γειτονιά προσφύγων, που σε δέχτηκαν σαν κομμάτι δικό τους. Σ’ αυτή τη γειτονιά έγραψες την υπόλοιπη ιστορία σου. Πάλι σεμνά κι αθόρυβα. Με τους ξωμάχους και τους ανθρώπους που τους πληγώνουν ακόμη οι μνήμες.

Γιάγκο, φίλε αγαπητέ, δέξου τούτα τα λόγια, σαν χρέος όχι μόνο δικό μου, χρέος μιας κοινωνίας, της δικής μας. Χρέος μιας κοινωνίας που ξέρει πως σ’ όλες τις εποχές υπάρχουν αξίες σμιλεμένες με τη σμίλη του χρόνου. Κι αυτές οι αξίες δεν επιτρέπουν τη λήθη. Δεν είναι παινάδια, Γιάγκο, τίποτ’ άλλο δεν είναι, μόνο χρέος, χρέος προς εσένα, προς όλες τις μορφές που έγιναν κάποτε ορόσημα και κατάφεραν να παραμείνουν ορόσημα, χωρίς καυχησιές και υπερβολές που λαβώνουν την ιστορία.

Με συγκίνηση βαθιά σ’ αποχαιρετούμε, Γιάγκο. Γιατί ξέρομε όλοι καλά πως ένας θάνατος υπάρχει μόνο. Κι αυτός ο θάνατος ονομάζεται λήθη. Εσύ, Γιάγκο, έδωσες τη μάχη σου με τη λήθη και βγήκες νικητής.

Καλό σου ταξίδι!

Το Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη σε συνεργασία με το Δήμο Ανωγείων, διοργανώνει εκδήλωση για τα εγκαίνια του Κέντρου Πληροφόρησης του Γεωπάρκου του Ψηλορείτη, την Τετάρτη 24 Αυγούστου και ώρα 7 μ.μ. στο κτίριο του ΑΚΟΜΜ-ΨΗΛΟΡΕΙΤΗΣ ΑΑΕ ΟΤΑ στα Ανώγεια.

Τα εγκαίνια του Κέντρου Πληροφόρησης θα πραγματοποιήσει ο Περιφερειάρχης Κρήτης κος Σταύρος Αρναουτάκης παρουσία της Προέδρου της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής για την UNESCO κας Αικατερίνης–Μαρίας Παπαχριστοπούλου – Τζιτζικώστα.

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης θα γίνει ενημερωτική παρουσίαση του Φυσικού Πάρκου Ψηλορείτη και θα ακολουθήσει μουσική εκδήλωση με το Γιάγκο Χαιρέτη στον προαύλιο χώρο του κτιρίου.

 

Για περισσότερες πληροφορίες, μπορείτε να απευθυνθείτε στα παρακάτω τηλέφωνα:

ΑΚΟΜΜ-ΨΗΛΟΡΕΙΤΗΣ ΑΑΕ ΟΤΑ – 2834031402, 2834031793

και στην ιστοσελίδα www.psiloritis-natural-park,gr

perax6.1Ρεπορτάζ Γιώργης Μπαγκέρης

ΦΩΤΟ ΑΓΓΕΛΑ ΣΚΟΥΛΑ

Πλήθος κόσμου βρέθηκε στις 14 Αυγούστου στη γειτονιά της αντίστασης και της μουσικής  για να τιμήσει τον αρχηγό της Ανεξάρτητης Ομάδας Ανωγείων την περίοδο της Κατοχής Χριστομιχάλη Ξυλούρη, ο οποίος είχε διαδεχθεί στην ηγεσία τον προηγούμενο αργηγό Στεφανογιάννη Δραμουντάνη, μετά την εκτέλεση του από τους ΝΑΖΙ. Ταυτόχρονα  όμως, τίμησε με την παρουσία του και τον Γιώργη Καλογεράκη, τον σπουδαίο εκπαιδευτικό και ερευνητή, για τα δεκαπέντε χρόνια που ασχολείται με επιτυχία στην έρευνα της ιστορίας των Ανωγείων. Η έκδοση του τελευταίου του δίτομου έργου για τον καπετάν Μιχάλη Ξυλούρη ή Χριστομιχάλη, ήταν καρπός μιας πολύχρονης και κοπιαστικής εργασίας όπου καταγράφει με στοιχεία και ντοκουμέντα τον βίο του Χριστομιχάλη, τις αρχές και τις αξίες που τίμησε μέχρι τα βαθιά του γεράματα.

Το Περαχώρι, κυριολεκτικά “βούλιαξε” από κόσμο σε μια σπουδαία βραδιά μνήμης με έντονα σημεία συγκίνησης, στις αναφορές για τα δεινά που πέρασαν οι Ανωγειανοί στην Κατοχή, αλλά και την πλούσια αντιστασιακή τους δράση.

Συντονιστής της εκδήλωσης ήταν ο δημοσιογράφος κ. Γιώργος Παπαδάκης, ενώ το βιβλίο παρουσίασαν ο καθηγητής κ.Απόστολος Παπαιωάννου και ο προϊστάμενος του ΓΑΚ Ηρακλείου Εμμανουήλ Δρακάκης, οι οποίοι μαζί με τον Γιώργη Καλογεράκη ανέπτυξαν με στοιχεία και φωτογραφικό υλικό την ζωή και την δράση του αρχηγού της Αντίστασης.

Το παρόν στην εκδήλωση έδωσαν μεταξύ άλλων, ο Αντιπεριφερειάρχης Κρήτης κ.Ευριπίδης Κουκιαδάκης, ο Αντιδήμαρχος Σφακίων κ.Μανούσος Χιωτάκης, ο Δήμαρχος Ανωγείων κ. Μανόλης Καλλέργης, οι πρώην Δήμαρχοι Ανωγείων κ.Νίκος Ξυλούρης, κ.Σωκράτης Κεφαλογιάννης και κ.Γιώργος Κλάδος, εν ζωή αντιστασιακοί και ο ήρωας του ‘ 74 στην Κύπρο, στρατηγός Ε.Α. κ.Βασίλης Μανουράς.

Με το τέλος της εκδήλωσης ο Ψαραντώνης μάγεψε για ακόμη μια φορά τον κόσμο με το επαναστατικό τραγούδι του στη μνήμη του Χριστομιχάλη και ενώ τα παιδιά του Πολιτιστικού συλλόγου Ανωγείων χόρεψαν υπέροχα τον Ανωγειανό πηδηχτό.

Σημαντικές πινελιές στην εκδήλωση έδωσαν και οι ομιλίες επισήμων αλλά και φίλων του συγγραφέα, όπως του Δημάρχου Ανωγείων κ.Μανόλη Καλλέργη, του  πρώην Δημάρχου Ανωγείων κ.Νίκου Ξυλούρη, του Αντιπεριφερειάρχη κ.Ευρυπίδη Κουκιαδάκη,του μέλους του Εθνικού συμβουλίου διεκδίκησης των Γερμανικών οφειλών κ.Αριστομένη Συγγελάκη, του εγγονού του Στεφανογιάννη, Γιάννη Δραμουντάνη και του δημοσιογράφου της ΕΡΤ κ.Γιάννη Φασουλά. Συγκινητική ήταν και η ομιλία του κ.Βασίλη Σπιθούρη γιου του Νταμπακομανώλη, συναγωνιστή του Χριστομιχάλη που είχε επιζήσει από βαρύτατο τραυματισμό στη μάχη της Δαμάστας.

Συγκινημένος ο Γιώργης Καλογεράκης μετά το πέρας της εκδήλωσης ευχαριστούσε τον κόσμο για την στήριξη όλα αυτά τα χρόνια της εργασίας του. Είναι το τέταρτο βιβλίο του για τα Ανώγεια για ένα άνθρωπο που αφιέρωσε 15 χρόνια στην έρευνα και την ιστορική καταγραφή.

perax1Γ. Καλογεράκης στην ΑΝΩΓΗ: «Αυτό είναι το τελευταίο βιβλίο μου για τα’  Ανώγεια»

Σε δηλώσεις του στην Ανωγή ο Γιώργης Καλογεράκης επέμεινε στην τοποθέτηση του ότι αυτό είναι και το τελευταίο του βιβλίο για τα Ανώγεια, εμείς όμως ευελπιστούμε να αλλάξει σύντομα γνώμη. Αναλυτικά η δήλωση του Γιώργη Καλογεράκη στην “Α” έχει ως εξής:

“Το βιβλίο μου αυτό ήταν το τέταρτο που έχει σχέση με τα Ανώγεια. Ξεκίνησα με τον “Μερτζανοζαχαράκη” μετά έγραψα το βιβλίο “Του χάρου ο μουσαφίρης: Νταμπακομανώλης”, μετά τον “Στεφανογιάννη” και τώρα για τον Χριστομιχάλη. Μέσα σε αυτό το βιβλίο ξεδιπλώνεται η Αντίσταση των Ανωγείων η οποία ξεκίνησε ενωμένη. Μετά λοιπόν από αυτή τη συγγραφική δουλειά η οποία κράτησε 7 χρόνια αποφάσισα ότι θα είναι η τελευταία μου συγγραφική εργασία που έχει σχέση με την ιστορία των Ανωγείων. Έχω κάνει πιστεύω δουλειά ώστε να έρθουν καινούριοι ιστορικοί και ερευνητές να τη συνεχίσουν. Στέκομαι με δέος μπροστά στην Ιστορία των Ανωγείων διαχρονικά και όχι μόνο της Κατοχής και θα είμαι παντοτινός φίλος των Ανωγείων και των Ανωγειανών..”

 Η ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ  ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΔΡΑΚΑΚΗ

Διαβάστε παρακάτω ολόκληρη της ομιλία-παρουσίαση του κ.Εμμανουήλ Δρακάκη στην οποία παρουσίασε ολόκληρη την ζωή του Χριστομιχάλη, από τα νεανικά του χρόνια στα Ανώγεια, την συμμετοχή του σε όλους τους αγώνες που τον χρειάστηκε η Πατρίδα, αλλά και τον θάνατο του σε μεγάλη ηλικία χωρίς να αφήνει περιουσία στους συγγενείς του εκτός από το όνομα του, την σημαία της ομάδας Ανωγείων και μια εικόνα του τουρκομάχου Τζιτζή που ήταν η πηγή έμπνευσης του.

«…. Το πρωί ὀταν ξημέρωνε η μέρα ήρθανε και είπανε να πάνε απάνω όλα τα γυναικόπαιδα. Το διατάξανε οι Γερμανοί..

Ο άντρας μου ήτανε αντάρτης στο βουνό… Άντρες στο χωριό δεν υπήρχανε. Όλοι ήτανε αντάρτες.

Άμα επήγαμε στο σχολειό μάς είπανε να πάμε να πάρομε από το σπίτι μας κάτι, ό,τι ήθελα και μπορούμε να σηκώνομε.

Ήρθαμε εμείς , ήρθενε και το παιδί μου, αυτό μού κλούθανε, αυτὀ ήτονε 9 χρονών. Το λέγαμε Στεφανή. Τότε εγώ είχα τρία παιδιά και ήμουνε έγκυος 8 μηνών.

-Μἀνα, ήντα να πάρω;

-Πάρε παιδί μου το πάπλωμα και πήγαινε…

Το παιδί πήρε το πάπλωμα κι εγώ στο σπίτι μέσα εγύρευγα τα ρούχα που μου χρειάζουνται. Τα βάνω σε ένα τσουβάλι. Γρικώ ένα πυροβολισμό κι ήμουνε μες στο σπίτι. Το παιδί μου ήτονε στο γύρο του δρόμου, στην καμάρα, εκεί που είναι ο Άγιος Νεκτάριος. Εγώ δεν άκουσα πως τους φὠναξε ο Γερμανός..

-Εεεε καημένη…εσκοτώσα το..

Επήγα και το βάνω στα γόνατά μου. Η σφαίρα το βρήκε στον λαιμό. Ο Στεφανής μου άνοιξε το στόμα του και ετελείωσε.

Επήρα το πρόσωπο του Στεφανή μου και το καθάριζα από τα χώματα και εμοιρολογούμουνε. Του’πλυνα το πρόσωπο με τα δάκρυά μου.

Ύστερα δεν μ’ αφήκανε οι γυναίκες μόνο με πήρανε και φύγαμε. Έμεινε η πεθερά μου, η Μαγδαληνή Ξυλούρη, και 2-3 άλλες γυναίκες.

Μας επήγανε οι Γερμανοί στον Γενή Γκαβέ. Εκεί εξωμείναμε. Το πρωί μάς εβάνουνε στον αμαξωτό, μάς επροπατούσανε και επήγαμε στο Πέραμα. Όλα τα γυναικόπαιδα του χωριού. Εκεί μας εφήκανε σ΄ ένα λιόφυτο.

Ήτανε σπερνό τσι Παναγίας..

Οι Γερμανοί εκαίγανε πρώτα τα σπίτια και μετά τα ρίχνανε.

Σαν εγίνηκα εννιά μερών λουχούνα ήρθενε ο πατέρας μου και μας επήρε και επήγαμε στο Κεραμούτσι. Από κει ήτανε τση μάνας μου ο πατέρας. Και κάμαμε στο Κεραμούτσι ένα χρόνο.

Στο χρόνο απάνω ο άντρας μου επολέμησε κι έκανε ένα μικρό σπιτάκι εδώ στ’Ανώγεια, και εγυρίσαμε πίσω…

Ήτανε σπερνό τσι Ανάστασης…

 

Στην αφήγηση της Ζαφειρένιας Ξυλούρη-Σκουλά, της Μπαμπακιούδαινας, λες και συνοψίζεται όλη η πρόσφατη ιστορία των Ανωγείων. Το αντάρτικο, η θυσία αθώων, το μοιρολόι, η προσφυγιά και μετά η δύναμη για το ξανασήκωμα, για τη νέα ζωή. Από το σπερνό και το θρήνο της Παναγίας, στο μικρό σπιτάκι της επιστροφής και της νέας αρχής. Σε όλα αυτά κυρίαρχη μορφή η γυναίκα, σύζυγος, μάνα, χήρα, αδερφή. Παραμονή της Παναγίας, θεολογικά τούτη τη βραδιά, είμαστε ορθοδοξότατοι. Ιστορικά όμως, σε τούτο τον πανάρχαιο τόπο που μας φιλοξενεί, ίσως να μοιάζουμε ασεβείς και αιρετικοί με ανορθόδοξες εισαγωγές και αρχές.

 «Ο άντρας κάνει τη γενιά…»

Τέλειωσα το Λύκειο, τέλη δεκαετίας του 1970, ακούγοντας από αυτές τις μεγάλες κασέτες που σήμερα θα θύμιζαν τάμπλετ, τις κοντυλιές του Β. Σκουλά «ο άντρας κάνει τη γενιά κι όχι η γενια τον άντρα». Μήπως όμως η γυναίκα κάνει τη γενιά? Η γυναίκα με τη δική της αντίσταση, το μοιρολόι της και με τον αγώνα της? Μια γυναίκα σαν τη Ζαφειρένια. Κι έχει πολλές ο τόπος αυτός, που έκαναν τη γενιά και τους γενάρχες.

Πέρα και πάνω από τους πολιτικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς, δημογραφικούς λόγους, που επικαλούνται βαθυστόχαστοι ιστορικοί κάθε φορά, οι οποίοι θέλουν να αποκρυπτογραφήσουν την ιστορία της Κρήτης, πάνω και δίπλα, θα λέγαμε, ισότιμα, πρέπει να βάλει κανείς το ρόλο της γενιάς στη διαμόρφωσή της. Στην Κρήτη δηλαδή, των Βυζαντινών, Ενετών και Οθωμανών, για να μην αναφερθούμε σε παλιότερες εποχές, αλλά και στη Κρήτη των επαναστάσεων του 19ου αι. και της Ένωσης με την Ελλάδα, οι οικογένειες των πολεμαρχών και όλων αυτών που συσπειρώνονταν γύρω από αυτές, ιδιαίτερα σε  ορεινές περιοχές, ήταν συστατικό στοιχείο της κοινωνικής σύνθεσης της νησιού και είχαν και έχουν μια σημαντική συμβολή στη διαμόρφωση της ιστορίας του, με όλα τα χαρακτηριστικά μιας τέτοιας συμμετοχής. Την πρόσφατη ιστορία μιας τέτοιας οικογένειας που οι αρχές της εντοπίζονται στην όψιμη Ενετοκρατία, μέσα από τη δράση της, παρουσιάζει ο Γιώργος Καλογεράκης, στο νέο δίτομο έργο του «Καπετάν Μιχάλης Ξυλούρης (Χριστομιχάλης)». Σε περίπου 1.200 σελίδες, με πλουσιότατο φωτογραφικό υλικό, με πλήθος δημοσιευμένων εγγράφων, χειρογράφων, ανέκδοτων στο σύνολό τους από ιστορικά αρχεία του νησιού, δημόσια και ιδιωτικά- οικογενειακά, με καταγεγραμμένες σπάνιες μαρτυρίες προφορικής ιστορίας, με ηχητικά ντοκουμέντα,  με ποιήματα, λαϊκές ρίμες, τραγούδια που απλοί σοφοί μελωδοί συνέθεσαν για τους ήρωές τους και, με τη σιγουριά της μέχρι τώρα γνωστής βιβλιογραφικής παραγωγής που ο ίδιος κατέχει και έχει εμπλουτίσει με δεκάδες μελέτες και μονογραφίες, ο Γ. Καλογεράκης κατορθώνει να μην δώσει απλά την ιστορία της αντιστασιακής δράσης του Χριστομιχάλη Ξυλούρη στην περίοδο 1940-1945, αλλά την ιστορία της γενιάς των Ξυλούρηδων από τις αρχές του 19ου αι., μέχρι σήμερα. Και σε ένα δεύτερο επίπεδο, εν μέρει και την ιστορία και άλλων γενιών των μαρτυρικών Ανωγείων, με τις οποίες οι Ξυλούρηδες έδωσαν κοινούς αγώνες αντίστασης στους λογής κατακτητές για την ελευθερία: Σκουλάδες, Δραμουντάνηδες, Σταυρακάκηδες, Βρέντζοι, Σμπώκοι, Κεφαλογιάνηδες, Καλομοίρηδες, Κουνάληδες κ.α.

simaia.1ΜΙΑ ΒΑΛΙΤΣΑ ΜΕ ΤΗ ΣΗΜΑΙΑ ΤΗΣ Α.Ο.Α. ΚΑΙ ΤΑ ΡΟΥΧΑ ΤΟΥ, Η ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ ΠΟΥ ΑΦΗΣΕ ΠΙΣΩ ΤΟΥ…

«.. είχαμε γυρίσει από το λαϊκό νοσοκομείο. Στις 10.00 το πρωί μου ζήτησε ο θείος μου ο Χριστομιχάλης να του αλλάξω τη θέση στο κρεββάτι του. Με έβαλε και τον γύρισα να κοιτάζει την ανατολή. Δάκρυσα και το κατάλαβε. Μου λέει: «μην τυραννιέσαι, μια ώρα θα ζήσω ακόμα». Κι ύστερα μου παράγγειλε να ανοίξω το πορτοφόλι του και να πάρω τα λεφτά που είχε μέσα. «Να πάρεις τα λεφτά», μου λέει, «και να πάρεις τρία τυριά. Να δώσεις ένα του Πουρνάρα, ένα του Κελαηδή και ένα του Τριγώνη». Ήταν οι γιατροί στο Λαϊκό Νοσοκομείο Αθηνών που τον παρακολουθούσαν. «Και να μην αφήσεις κανέναν να κλείσει τα μάτια μου, παρά μόνο εσύ». Αυτά μου είπε στις 10.00. Δεν ξαναμίλησε. Στις 11.00 πέθανε. Την παραγγελιά με τα τυριά την έκανα. Έτσι απλά έσβησε, σύμφωνα με την αφήγηση του ανιψιού του Ηρακλή Ξυλούρη του Αστρινού που τον φιλοξενούσε στο σπίτι του στην Αθήνα, το 1972, ο σεμνός αγωνιστής Χριστομιχάλης Ξυλούρης.

Η μόνη περιουσία που άφησε ήταν μια βαλίτσα με τα ρούχα του, η κατοχική σημαία της ανεξάρτητης ομάδας Ανωγείων και μια κορνίζα με τη φωτογραφία του τουρκομάχου Εμμ. Ξυλούρη ή Τζιτζή. Είχε γεννηθεί στα 1882 στα Ανώγεια του Μυλοποτάμου που ήταν ακόμη υπό οθωμανικό ζυγό. Γιος του Χρήστου και της Βασιλικής Καλομοίρη, είχε τέσσερις αδερφάδες, τη Μαρία, την Ελένη, την Καλλιόπη και την Ειρήνη κι έναν αδερφό, το Μιλτιάδη. Φοίτησε στο Δημοτικό σχολείο Ανωγείων, αλλά αυτό που τον εντυπωσίασε περισσότερο σαν μικρό παιδί ήταν να ακούει τις διηγήσεις του τουρκομάχου Μανόλη Ξυλούρη ή Τζιτζή για τους πολέμους και τις μάχες που είχε δώσει ο ίδιος, ή νωρίτερα ένας άλλος Ξυλούρης, ο Γιώργης ή Σουβλής,στις μεγάλες επαναστάσεις των συγχωριανών και των συμπατριωτών του το 190 αι. Αγώνες και ολοκαυτώματα: το πρώτο στις 14 του Ιούλη 1822, από το Σερίφ Πασά και το δεύτερο 45 χρόνια αργότερα, το 1867, από το Ρεσίζ Πασά. Με τέτοια ανατροφή ο μικρός Μιχάλης δεν είχε άλλη επιλογή παρά να ακολουθήσει ως πρότυπα στη ζωή του τον Καπετάν Σουβλή και τον Καπετάν Τζιτζή. Το Σεπτέμβρη του 1911, σε ηλικία 19 χρονών κατατάσσεται εθελοντικά στον ελληνικό στρατό. Παίρνει τη βασική εκπαίδευση και απολύεται ως δεκανέας. Με την κήρυξη των Βαλκανικών πολέμων, ένα χρόνο μετά, Σεπτέμβριο του 1912, περπατώντας από το χωριό του και διασχίζοντας το νομό Ρεθύμνου, θα έρθει στη Σούδα μαζί με άλλους συγχωριανούς και συγγενείς του, το Χαράλαμπο Ξυλούρη, το Γιάννη Σταυρακάκη ή Μερτζανογιάννη, το Βασίλη Ξυλούρη ή Στρατοβασίλη και άλλους για να αναχωρήσει για το μέτωπο με το υπερωκεάνιο «Θεμιστοκλής». Πήρε μέρος στους Βαλκανικούς πολέμους του 1912-13 και διακρίθηκε σε σημαντικές μάχες, όπως στα Πέντε Πηγάδια, στη  μάχη των Πεστών, της κορυφής της Μανωλιάσας (που άνοιξε το δρόμο για την κατάληψη των Ιωαννίνων), του Άη Λια, της Αετοράχης, του Μπιζανίου. Στον ελληνοβαλκανικό πόλεμο του 1913, μέλος του ένδοξου κρητικού Συντάγματος, θα λάβει μέρος στην κατάληψη της Καβάλας, της Ξάνθης και της Δράμας. Βενιζελικός από μικρός, θα επιστρατευθεί ξανά και θα βρεθεί στη Θεσσαλονίκη με τα άλλα παιδιά της Αμύνης, όπως το Γιώργη και το Στέλιο Σκουλά, δικηγόρους, τον Κωνσταντίνο Ξυλούρη και τον Εμμανουήλ Ξυλούρη ή Στρατομανώλη. Τα υψώματα του Σκρα που κατέλαβαν μετά από έξι μερόνυχτα μαχών, ήταν η αφορμή για να τιμηθεί πρώτη φορά ο Χριστομιχάλης με το παράσημο ανδρείας του Συντάγματός του. Το 1912, με το τάγμα του Βλαστού θα μπεί στη Σμύρνη και θα συνεχίσει προς το Αϊβαλί. Θα ζήσει όλη τη φρικαλεότητα του Μικρασιατικού μετώπου προσπαθώντας να διατηρήσει την ανθρωπιά και τη μεγαλοψυχία του: «Πήραμε διαταγή να μπούμε στο χωριό Γιάκιοϊ και να μην αφήσουμε ζωντανό Τούρκο, ούτε γυναίκες, ούτε παιδιά. Μαζί μου ήσαν ο Σταυρούλης, ο Μαχαιράκης κι ένας Βιτζικουνάκης. Εγώ όμως παρ’ ότι έπεσαν στα χέρια μου η οικογένεια ενός Συνταγματάρχου που είχε κάνει μεγάλη σφαγή στην Πέργαμο, δεν επέτρεψα σε κανένα στρατιώτη να κάμει κάτι κακό, μόνο τη στολή του Τούρκου Συνταγματάρχου πήρε ο Μαχαιράκης και μάλιστα την έφερε στο χωριό μας».

Θα πάρει απολυτήριο το 1919, αλλά θα επιστρατευθεί και πάλι με τριάντα συγχωριανούς του το ’21 και θα βρεθεί στη Θράκη κι από εκεί στη Ραιδεστό. Μετά από το κίνημα Πλαστήρα- Γονατά, πεινασμένος κι εξαντλημένος, όπως όλο το έθνος, θα βρεθεί πίσω στην Αθήνα. Τον βοήθησε ένας θείος του ο Κουτεντάκης με φαγητό και λεφτά για να βρεί τις δυνάμεις να γυρίσει στο χωριό το 1922. Από το 1925 ως το 1940 θα κάνει τον χασάπη στο Ηράκλειο, έχοντας δικό του μαγαζί στο Καμαράκι. Τα πάντα όμως, σταύλους και χασαπιό, τα εγκατέλειψε, όταν το Μάιο του 1941 οι γερμανοί αλεξιπτωτιστές σκοτείνιαζαν τον ουρανό του Ηρακλείου

Dscf0041ΤΟΜΕΑΡΧΗΣ ΣΤΗΝ ΧΑΝΙΩΠΟΡΤΑ

Πριν από την πτώση των Γερμανών αλεξιπτωτιστών ο στρατιωτικός διοικητής νομού Ηρακλείου συνταγματάρχης Χαράλαμπος Παπαθανασόπουλος είχε οργανώσει Πολιτοφυλακή για την άμυνα της πόλης και της ευρύτερης περιοχής της. Ο 48χρονος ανωγειανός κρεοπώλης στο Καμαράκι, δεν είχε μείνει αδρανής. Είχε αναλάβει Τομεάρχης στην περιοχή της Χανιώπορτας και στους συνοικισμούς Μπρούμη και Θέρισσο.

« Περί την 12ην -13ην της 20ης Μαϊου 1941, γράφει σε έκθεσή του το 1962, ο καπετάν- Χριστομιχάλης, ευρισκόμενος εις το εν Ηρακλείω κατάστημά μου αντελήφθην την ρίψιν αλεξιπτωτιστών εις την έξωθι της πόλεως περιοχήν Χανίων Πόρτα, ότε έσπευσα εις τον τομέα μου και μετά των : Μιχαήλ Β. Σπιθούρη, εξ Ανωγείων, Ιωάννην Κ, Ξυλούρη ή Γκεγκρέζου, εξ Ανωγείων, Παύλου Δαρδανδή, εξ Ηρακλείου και Καράτζη, εκ Μελιδοχωρίου, έλαβον μέρος εις την Μάχην της Κρήτης παρά την Πύλην Χανίων εν συνδέσμω αριστερά μετά του στρατιωτικού τμήματος υπό τον Ταγματάρχην Πεζικού Μιχαήλ Τζουλάκη και δεξιά με ομάδα ενόπλων Ανωγειανών υπό των παλαιών οπλαρχηγών Εμμ. Σκουλάν, και Εμμ. Μιχ. Σκουλάν, Εμμανουήλ Αθνασίου Σκουλάν, Παύλου Κουτεντάκη […], η μάχη εσυνεχίσθη ολόκληρον την ημέραν και την νύκτα επί των τειχών της πόλεως, αποκρουσθείσης της εισόδου των Γερμανών εις την πόλιν, οι οποίοι όμως κατέλαβον τας θέσεις Θέρισσον – Μπρόυμη και Καμίνια…».

Στις επόμενες ημέρες και μέχρι την παράδοση της πόλης στα ναζιστικά στρατεύματα, ο καπετάν- Χριστομιχάλης, υπακούοντας στις διαταγές του στρατιωτικού διοικητή και του φρουράχου Ηρακλείου Εμμ. Τζαγκαράκη, θα προσπαθεί να αποκρούσει και να απωθήσει τους από αέρος εισβολείς από το κέντρο και την Καλοκαιρινού,  από την περιοχή της Ηλεκτρικής, από την Γιόφυρο και τον Εσταυρωμένο, από τον Μασταμπά, από τον Άγιο Γιάννη τον Χωστό, από την Φορτέτσα και την Κνωσό.

« …Την 28ην Μαϊου 1941, ότε ερρίφθησαν οι πολλοί αλεξιπτωτισταί Γερμανοί εις αεροδρόμιον Σπήλια και Προφήτην Ηλία και εφαίνετο βεβαία η κατάληψις του Ηρακλείου, μετέβημεν εις μετόχι Διαμαντή όπου διανυκτερεύσαμεν.

Την 29ην Μαϊου μαζί με τον Μιχάλη Σπιθούρην δια μέσου Κρουσώνος μετέβημεν εις το χωρίον μου Ανώγεια όπου εσυνέχισα τον αγώνα αντιστάσεως κατά των Γερμανών κατακτητών ανελλιπώς μέχρις της απελευθερώσεως».

Είχε όμως αφήσει πίσω του και στην Αθανασία τους συντρόφους του από την πρώτη μέρα της εισβολής: τον Παύλο Δαρδανδή και τον Ιωάννη Ξυλούρη ή Γκεγκρέζο, που τις προηγούμενες μέρες είχε κατέβει στην Χώρα με τα κοπέλια του για να κάνει τις ψουνιές για το μπακάλικο που είχε στο χωριό, αλλά όταν είδε τον ουρανό να μαυρίζει από τα μαύρα σιδερένια πουλιά, έμπεψε τα παιδιά του πίσω και εκείνος έμεινε για να κάνει το χρέος του, το χρέος που του είχε διδάξει η γενιά του και η ιστορία της:

…Στο Κάστρο εκατέβηκε από τον Ψηλορείτη/

για να’ χει πρωτομάρτυρα στη μάχη της η Κρήτη

Στο Κάστρο εκλειδώθηκε κι έμεινε αποσπέρας

Να βγει να πάει στο χωριό ταχιά τση άλλης μέρας

Τόνε προλάβαν οι οχτροί που χτύπησαν την πόλη

Και πιάσαν να υπερασπιστούν με τ’ αρματά τους όλοι

Η ολόπρωτη μπαλωθιά, η ολόπρωτη σφαίρα

Σκότωσε πέντε κοπελιών βυζάρια των πατέρα…

Τις μέρες που ο Χριστομιχάλης υπερασπιζόταν ως Τομεάρχης Πολιτοφυλακής συνοικισμούς του Ηρακλείου, άλλοι συγχωριανοί του μάχονταν στην ευρύτερη περιοχή του, στον Άγιο Νικόλαο στον Γάζι, στου Αγάκου την Χαλέπα, στου Τσαλικάκι, αλλά στα Ρεθεμνιώτικα, στον Πρίνο Μυλοποτάμου, στον Λατζιμά και γίνονταν μάρτυρες της λεφτεριάς:  Σκουλάδες- Τζαβελάκηδες, Χαιρέτηδες, Σταυρακάκηδες, Πασπαράκηδες, Βιτώροι, Μανουράδες, Κεφαλογιάννηδες, Μαγούλιοι,  Φασουλάδες και Ξημέρηδες.

Κι ήμασταν μόνο στην αρχή του μακρύ καταλόγου της θυσίας και και της Αντίστασης.

anogia-katastrofi2ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

« … Εν Ανωγείοις σήμερον την 15ην του μηνός Αυγούστου, ημέραν Παρασκευήν και ώραν 20ην του χιλιοστού τεσσαρακοστού πρώτου, οι υπογεγραμμένοι: Ιωάννης Στεφάνου Δραμουντάνης ή Στεφανογιάννης, Μιχαήλ Χρίστου Ξυλούρης, Παπα- Ιωάννης Εμμ. Σκουλάς, Γεώργιος Στεφ. Δραμουντάνης, Νικόλαος Γεωργίου Σταυρακάκης, Νικόλαος Γεωργίου Μανούσος, ιατρός, Κωνσταντίνος Αντ. Κουνάλης ιατρός, εν συνεργασία μετά του ανθυπομοιράρχου Δημητρίου Κίπη, ενεργούντος αρχήθεν κατασκοπείαν υπέρ της συμμάχου Μεγ. Βρεττανίας, ως και του Ελευθερίου Δρανδάκη, ιατρού, συνελθόντες εις την οικίαν του πρώτου συνεσκέφθημεν τ’ ακόλουθα:

Λαβόντες υπ’ όψιν ότι το Έθνος και η Πατρίς διέρχονται την κρισιμωτέραν περίοδον της Ιστορίας των και πεποιθότες ότι οι Γόρδιοι Δεσμοί των ιστορικών αναγκών των Εθνών κόπτονται δια του ξίφους και των θυσιών

ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ

Την ίδρυσιν και συγκρότησιν Επιτροπής Εθνικής Απελευθερωτικής Δράσεως εκ των ανωτέρω προσώπων με Πρόεδρο αυτής τον Ιωάννην Στεφ. Δραμουντάνην και τα λοιπά ως μέλη αυτής, ορίζοντες βασικούς σκοπούς ταύτης τα κάτωθι:

-Να βρεθούν και να στελεχώσουν την οργάνωση ικανοί και επίλεκτοι συνεργάτες, με ηθική και ψυχική δύναμη και « δεδοκισμένων εθνικών φρονημάτων» χαρακτήρα.

-Να καλλιεργηθεί και να διατηρηθεί ακμαίο το ηθικό του Λαού.

-Να φροντίζουν για την περισυλλογή και διαφύλαξη πολεμικού υλικού για να χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες του εθνικού αγώνα.

-Να παρέχουν κάθε δυνατή οικονομική συνδρομή και περίθαλψη στα θύματα του κατακτητή, δίνοντας πρώτα οι ίδιοι « τας περιουσίας μας υπέρ του εθνικού απελευθερωτικού αγώνος».

-Να διατηρηθεί η επαφή και η συνεργασία με τους «εν τη Νήσω στρατιωτικούς αντιπροσώπους της συμμάχου Μεγάλης Βρετανίας, παρέχοντες αυτοίς πάσαν συλλεγομένην πληροφορίαν περί της δυνάμεως, των κινήσεων, των μυστικών σχεδίων και του εν γένει πολεμικού μηχανισμού του κατακτητού.

-Να εξακολουθήσουν την φροντίδα, περισυλλογή και περίθαλψη των εν τη Νήσω Άγγλων στρατιωτικών και να διευκολύνουν με κάθε τρόπο την επιστροφή τους στις βάσεις τους.

Κι όλα τα παραπάνω τα σφράγιζαν με τον ιερό όρκο της Οργάνωσης:

«Ορκίζομαι να τρέφω αιώνιον μίσος εναντίον του κατακτητή, να βλάπτω αυτόν παντού κατά τας επιταγάς του εθνικού συμφέροντος, έτοιμος να θυσιάσω την ζωήν μου υπέρ της απέλευθερώσεως της πατρίδος μας και δεν θα προδώσω τα μέλη της Οργάνωσης.»

Οι στόχοι της Οργάνωσης ήταν σαφείς και η δράση της άμεση. Δεν θα μπορούσαν λοιπόν για πολύ να μείνουν κρυφά από τις Ναζιστικές Αρχές και τους συνεργάτες τους.

Τη βαθιά νύκτα της 24ης Ιανουαρίου 1942, ξημερώματα 25ης, μεγάλη γερμανική δύναμη κυκλώνει το χωριό. Ήταν η πρώτη φορά στην Κατοχή που θα συγκεντρώσουν τους κατοίκους στην πλατεία του χωριού, στην «Αρμί» συγκεκριμένα, «πρός εξακρίβωσιν και εξάθρωσιν του Δικτύου της Εθνικής Πατριωτικής Δράσεως των Ανωγειανών..», την παράδοση του συμμαχικού κλιμακίου που κατά την Γερμανική Αντικατασκοπεία είχε την έδρα του στα Ανώγεια και κυρίως, για την «επίδρασιν επί του ηθικού των κατοίκων και τρομοκράτησιν αυτών».

Σε επίπεδο προσώπων οι Γερμανοί αναζήτησαν ως ζωτικά στοιχεία με πατριωτική φλόγα τους πρωτεργάτες της Ανωγειανής Αντίστασης:  παπα- Γιάννη Σκουλά, Νικόλα Σταυρακάκη, Χριστόδουλο Σμπώκο, Εμμανουήλ Σκουλά ή Φρουδά, Αθανάσιο Σκουλά, Νίκο Βογιατζή, Χριστομιχάλη Ξυλούρη, Γιώργο και Ιωάννη Δραμουντάνη.

Αφού δεν κατόρθωσαν να βρουν επαρκή στοιχεία και να συλλάβουν τους ηγέτες της αντάρτικης ομάδας των Ανωγείων, προχώρησαν στη σύλληψη ομήρων, συγγενών του Χριστομιχάλη κατά κύριο λόγο και στην επικήρυξη των Δραμουντάνηδων και στη δήμευση της περιουσίας της Α.Ο.Α. .

Μετά τις εκτελέσεις των Ελλήνων συνεργατών των Γερμανών στα  τέλη Μαϊου του 1942 και τα σαμποτάζ στα αεροδρόμια Ηρακλείου και Καστελλίου που ακολούθησαν, οι Γερμανοί εξαπολύουν μεγάλες έρευνες σε όλη την Κρήτη για την ανεύρεση όπλων και τη σύλληψη αντιστασιακών. Τον Ιούλιο του 1942, ο διοικητής Χωροφυλακής Ηρακλείου Ιω. Πολιουδάκης μεταβαίνει με ισχυρές δυνάμεις στα Ανώγεια, συγκεντρώνει 200 κατοίκους στο σχολείο και ζητάει τη συνεργασία τους για την παράδοση παράνομου οπλισμού, την παράδοση ανταρτών και των Άγγλων που έκρυβαν στα όρη, διαφορετικά οι Γερμανοί θα κατέστρεφαν το χωριό δια βομβαρδισμού. Παρά την πίεση και την τρομοκρατία που ασκήθηκε, ο Πρόεδρος της Κοινότητας Ιω. Σμπώκος και όλοι οι παρευρισκόμενοι Ανωγειανοί δήλωσαν ότι προτιμούν την καταστροφή παρά την ατίμωση. Τον επόμενο μήνα τελικά οι Γερμανοί σε αντίποινα κηρύσσουν τον Ψηλορείτη ως νεκρή ζώνη για όλους τους κτηνοτρόφους της περιοχής και διατάσσουν την εκκένωση των ποιμνιοστασίων της περιοχής.

Τα μεσάνυχτα της 12ης προς 13η Φεβρουαρίου 1944, έξι μήνες πριν από το ολοκαύτωμα, έχουμε τον τρίτο αποκλεισμό της κωμόπολης. Πέντε τάγματα των Ες Ες, καταιγισμοί όλμων, χειροβομβίδων και πολυβόλων γεμίζουν τις χαράδρες στο ανωγειανό αόρι. Οι ηγέτες της Α.Ο.Α. λόγω της παρετεταμένης κακοκαιρίας των ημερών βρέθηκαν αποκλεισμένοι από το μπλόκο. Η έρευνα των οικιών ήταν αυστηρή. Έτσι δεν άργησαν να σκίσουν τον αέρα φωνές αλαλαγμού χαράς από τα όργανα των Ναζί στην ανακάλυψη του καταφυγίου του Στεφανογιάννη. Γαλήνιος και υπερήφανος ο ίδιος, βλέποντας το μάταιο της αντιστάσεως και για να μην προκληθεί ολοκληρωτική καταστροφή του χωριου του, θα παραδοθεί στα Ες Ες που θα τον εκτελέσουν αφήνοντας ο ίδιος ως τελευταία κραυγή ένα «Ζήτω η Ελλάς».

Από την ίδρυση της Επιτροπής Εθνικής Απελευθερωτικής Δράσης και στη συνέχεια της Ανεξάρτητης Ομάδας Ανωγείων, ο Χριστομιχάλης στεκόταν δίπλα στον Πρόεδρο και Αρχηγό Γιάννη Δραμουντάνη Στεφανογιάννη. Στις συσκέψεις των αρχηγών της ένοπλης κρητικής αντίστασης, την άνοιξη του 1942, στην Κορακόπετρα, στη Λυγκιά, στη Μύθια (Πετροβολάκια) Στεφανογιάννης και Πετρομιχάλης ήταν μαζί. Η εκτέλεση του Στεφανογιάννη τη 13η Φεβρουαρίου 1944 φέρνει το Χριστομιχάλη ως μοναδικό και αδιαφιλονίκητο διάδοχό του στην αρχηγία της «Ε.Α. Ψηλορείτης Ρεθύμνης». Ο ηγετικός του χαρακτήρας, το σεμνό του ήθος, η γενναιότητά του και οι διοικητικές του ικανότητες έχουν κερδίσει την εκτίμηση και το σεβασμό των ανωγειανών ανταρτών και όλων των αντιστασιακών ομάδων του νομού Ρεθύμνης (Χρήστος Τζιφάκης, αρχηγός αντίστασης Ρεθύμνου), την αγάπη και την αφοσίωση των συμπολεμιστών του, αλλά και την αναγνώριση από το στρατηγείο της Μέσης Ανατολής και από τους εκπροσώπους του στο νησί: τον Τομ Ταμπάμπιν και τον Π. Λη Φέρμορ.

ΔΡΑΣΗ ΚΑΙ ΣΑΜΠΟΤΑΖ

Η μετέπειτα δράση του θα τους δικαιώσει. Στις πρώτες ενέργειές του ήταν οι σύλληψη και η τιμωρία του συνεργάτη των Γερμανών Αναστάσιου Καζάκη –Συμεωνίδη. Το σαμποτάζ του γερμανικού φυλακίου στην Πυργού Μαλεβιζίου τον Ιούλιο του 1944, το σαμποτάζ της Δαμάστας (Αύγουστος 1944), η μάχη στη θέση Μύθια της Νίδας, στο Γέρο Πόρο, στο Κορφιανό Αόρι (9 Σεπτεμβρίου 1944), στην Αξύπετρα του Καβροχωριού, στη Φοινικιά (30 Σεπτεμβρίου 1944) κλπ.

«Επειδή η πόλις των Ανωγείων είναι κέντρο της αγγλικής κατασκοπείας εν Κρήτη, και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το φόνο του Λοχίου Φρουράρχου Γενί Γκαβέ και της υπ’ αυτόν φρουράς και επειδή οι Ανωγειανοί εξετέλεσαν το σαμποτάζ της Δαμάστας, επειδή εις Ανώγεια βρίσκουν άσυλο και προστασία οι αντάρτες των διαφόρων ομάδων αντιστάσεως και επειδή εκ των Ανωγείων διήλθον και οι απαγωγείς με τον στρατηγόν Φον Κράιπε, χρησιμοποιήσαντες ως σταθμόν διακομιδής τα Ανώγεια, διατάσσομεν την ισοπέδωσιν τούτων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού, όστις ήθελε βρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού, εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου. Χανιά 13 Αυγούστου 1944. Ο στρατιωτικός διοικητής Φρουρίου Κρήτης Χ. Μίλλερ.» Αυτή ήταν η διαταγή που εξέδωσαν οι κατακτητές για να δικαιολογήσουν τη βαρβαρότητα που επέδειξαν για τα Ανώγεια, τον Αύγουστο του 1944, 72 χρόνια πριν.

Σε αναφορά του Χριστομιχάλη Ξυλούρη, της 17ης Αυγούστου 1944, προς τον αρχηγό της εθνικής οργανώσεως Ρεθύμνης Χρήστο Τζιφάκη, σημειώνεται μεταξύ άλλων: «Τη νύχτα της 13ης προς 14η τρέχοντος, ισχυραί γερμανικαί δυνάμεις προερχόμεναι εκ Ρεθύμνης, Ηρακλείου και Μεσσαράς απεπειράθησαν να εισέλθουσιν εις Νίδα. Περικύκλωσαν μέ κατα βάθος κλιμάκωσιν το χωρίον μέ σκοπό την σύλληψιν όλου του άρρενος πληθυσμού και κατερείπωσιν ολόκληρου του χωριού. Την πρωϊαν της 14ης, οι επιδρομείς, αφού συνεκέντρωσαν υπέρ τα 1500 γυναικόπαιδα και υπέρ τους 100 γέροντες και τινές νέους, μη δυνηθέντας να αποφύγωσιν τον κλοιόν, τους εξεδίωξαν υπό ισχυράν συνοδείαν και με τον πλέον βάναυσον και σκληρόν τρόπον. Μετά ταύτα επεδόθησαν κυριολεκτικώς εις την  λεηλασίαν του χωρίου. Και αφού αφήρπασαν όλον τον πολύτιμον θησαυρόν του χωρίου (250 φορτηγά αυτοκίνητα μετέφεραν επί δύο μέρες τα λάφυρα στο Ηράκλειο), παρέδωσαν το χωρίο στις φλόγες, ενώ συγχρόνως δι’ εκρηκτικών υλών κατεδάφιζον τας οικίας…»

Στην κατάληξη της αναφοράς του προς τον αρχηγό Τζιφάκη ο Χριστομιχάλης σημειώνει : «Το γεγονός όμως της τελείας, της πρωτοφανούς αυτής καταστροφής, δεν πρόκειται να επιδράσει απογοητευτικώς στην ψυχή μας, ούτε καν να μειώσει τον ζήλον και την πίστην δια την συνέχισιν του μεγάλου σκοπού μέχρι τέλους, η ιερότης του οποίου μας χαλυβδώνει την ψυχήν και μας κάνει να αδιαφορώμεν τελείως δια τας πάσης φύσεως υλικάς και ανθρωπίνους θυσίας […] ». Πράγματι τα Ανώγεια και η Κρήτη θα συνεχίσουν να αντιστέκονται μέχρι τις αρχές του χειμώνα του 1944, που οι Γερμανοί αναχωρούν από το Ηράκλειο και το Ρέθυμνο και συμπτύσσονται στην οχυρά θέση Χανίων.

Με ημερομηνία 15 Οκτωβρίου 1944, ο Έλληνας πια στρατιωτικός διοικητής Ηρακλείου, αντισυνταγματάρχης Ανδρέας Νάθενας, με επείγουσα διαταγή του, ορίζει φρούραρχο της πόλης του Ηρακλείου τον Καπετάν Πετρακογιώργη και υποφρούραρχο τον αρχηγό των Ανωγείων Χριστομιχάλη Ξυλούρη, με ρητές εντολές να φροντίσουν για την τήρηση της τάξεως, την εξασφάλιση της τιμής, της ζωής, της περιουσίας και της ησυχίας των πολιτών, αλλά και της προστασίαςτων δημοσίων καταστημάτων και Τραπεζών. Ειδικότερα, ο υποφρούραρχος Χριστομιχάλης Ξυλούρης είχε την ευθύνη για την εξασφάλιση των αποθηκών του Ερυθρού Σταυρού στην πόλη. Στην περίοδο αυτή, αμέσως μετά δηλαδή την αποχώρηση των Γερμανών και μέχρι τον αφοπλισμό των αντάρτικων οργανώσεων στο νησί, ο ρόλος του Χριστομιχάλη Ξυλούρη για την άμβλυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στις αντιστασιακές ομάδες της Κρήτης, ιδιαίτερα της περιοχής Ηρακλείου, -Ε.Ο.Κ. και Ε.Α.Μ.-  και όσο το δυνατόν ειρηνική μετάβαση στην διοίκηση της πόλης και της Κρήτης από τις εθνικές δυνάμεις, ήταν καθοριστικός, λειτουργώντας συναινετικά προς όλες τις κατευθύνσεις.

Στην αυτοβιογραφία που υπαγορεύει στις 30 Ιανουαρίου 1972 στον ανιψιό του Μιχάλη Ξυλούρη (του Στρατομανώλη) ο Χριστομιχάλης Ξυλούρης ανέφερε λιτά, δωρικά: «το μεγαλύτερο έργο μου υπήρξε το Σχολείο Πυροπαθών Ανωγείων. Ήμουνα Δήμαρχος Ανωγείων το 1948-49 […]. Με την επιστροφή μας εις Ηράκλειο από Γενί Γκαβέ εστρατωνιστήκαμε εις Γενί Τζαμί εις το Δημοτικόν Σχολείον και το οποίον ονομάσαμε Οικοτροφείον Ανωγείων. Εις το ίδιο οίκημα εγκαταστήσαμε και τα γραφεία της Ενώσεως Πυροπαθών Ανωγείων, εκάναμεν καταστατικόν τον οποίον εστείλαμεν στο Πρωτοδικείον και αναγνερίσθημεν επισήμως ως Σύλλογος Πυροπαθών Ανωγείων. Ομοίως εκάναμεν και άλλον έγγραφον προς τον Νομάρχην Ηρακλείου και εις τον επιθεωρητήν Μέσης Εκπαιδεύσεως, όπως μας παραχωρηθεί το οίκημα Γενί Τζαμί δια τον εξής σκοπόν: όπως συγκεντρώσομεν εκεί τα παιδία της καταστραφείσης πόλεως των Ανωγείων, τα διασκορπισμένα εις τους δύο νομούς Ηρακλείου και Ρεθύμνης, να διαμένουν εντός του οικήματος, να σιτίζονται και να μαθαίνουν και γράμματα. Και πράγματι μας παρεχωρήθη το οίκημα. Εκαλέσαμεν και τον ιατρόν του Ερυθρού Σταυρού, ονόματι Ντουριγεμάν, στην καταγωγή Σουηδός, και μας υπεσχέθη ότι θα μας βοηθήσει όσο ήταν δυνατόν. Και πράγματι μας βοήθησε. Εν τω μεταξύ, ενεφανίσθη και η Ούνρα, η οποία και αυτή μας βοήθησε πάρα πολύ, τόσο και εις το Οικοτροφείον, όσο και στους κατοίκους της καταστραφείσης κωμοπόλεως. Μας εβοήθησαν πάρα πολύ εθελόντριες, οι πλέον μορφωμένες κυρίες των Ανωγείων επήραν απόφασιν εναλλάξ να έρχονται οκτώ κάθε εβδομάδα, να παρευρίσκονται και να επιβλέπουν εις την μαγειρικήν του συσσιτίου. Καθώς γράφω και εις άλλο κεφάλαιο, όλα τα κόμματα τα πολιτικά Ανωγείων, Φιλελεύθεροι, Βενιζελικοί, Λαϊκοί και αριστεροί ηνώθημεν ως ένας άνθρωπος δια να φροντίσωμεν δια την στέγασιν και δια να τους προσφέρωμεν ότι ήταν ανθρωπίνως δυνατόν»

Το οικοτροφείο Ανωγείων λειτούργησε από το Νοέμβριο του 1944, ως τον Ιούνιο του 1947, στο σημερινό 1ο Δημοτικό Σχολείο Ηρακλείου, γνωστό ως και σήμερα ως «Ανωγειανό», φροντίζοντας πάνω από 350 παιδιά. Τη σχολική χρονιά 1947-48 μεταφέρθηκαν τα παιδια στα Ανώγεια στο επισκευσμένο πλέον σχολείο του χωριού τους.

Η Ένωση Πυροπαθών Ανωγείων λειτούργησε από τις 15 Νοεμβρίου 1944 ως την ημέρα επανασύστασης του Δήμου Ανωγείου στις 18 Αυγούστου του 1948, οπότε ο Δήμος Ανωγείων, με διορισμένο πρώτο Δήμαρχο τον Καπετάν Μιχάλη ανέλαβε τις υποχρεώσεις της Ένωσης και για την ολοκλήρωση της μεγάλης προσπάθειας ανοικοδόμησης του μαρτυρικού χωριού. «Μου έπεσεν και πάλιν ο κλήρος ότι πρέπει να διοριστώ πρώτος Δήμαρχος Ανωγείων. Εγώ έφερα αντίρρηση διότι ήμουν πολύ κουρασμένος τόσο από τα χρόνια της Κατοχής, όσο και από τη φροντίδα του Οικοτροφείου τα τρία χρόνια που λειτούργησε στο Ηράκλειο και τις μεγάλες φροντίδες όπου είχα αναλάβει ως Πρόεδρος Πυροπαθών δια την ανοικοδόμησιν της καταστραφείσης κωμοπόλεως. Αλλά κατόπιν μεγάλης πιέσεως από όλους τους επιστήμονες εδέχθην και εσήκωσα το σταυρό του μαρτυρίου.»

Τη δεκαετία του 1950, εξήντα χρονών πια, επέλεξε και διέμενε σε μια καλύβα στη Βαρυμπόμπη Αττικής. Λιτός σε όλη του τη ζωή, αν και προσωπικός φίλος του Σοφοκλή Βενιζέλου, δε δέχτηκε ποτέ και από κανέναν χρηματική βοήθεια. Το 1947 αρνήθηκε το διορισμό του ως επόπτης ασφαλείας του υποκαταστήματος της Τραπέζης της Ελλάδος στο Ηράκλειο. Στην απαντητική επιστολή του προς το Σοφοκλή Βενιζέλο έγραφε ότι δεν επιθυμούσε να είναι παράσιτο και ότι επιθυμούσε απείρως να επανέλθει στον ελεύθερο επαγγελματικό βίο. Λίγα χρόνια μετά (1967), αρνείται να δεχτεί μια εφάπαξ βοήθεια 3.000 δραχμών από το Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας και την Πρόνοια Ρεθύμνου: «Πράγματι αναξιοπαθώ, περισσότερον ίσως από ότι φαντάζεστε, αλλά προτιμώ να ζω αξιοπρεπώς.» Φυσικά δεν μπορούσε να δεχτεί ούτε το χρηματικό βοήθημα που του απέστειλε ο Στυλιανός Παττακός στα χρόνια της Δικτατορίας, ούτε τη συνταξιοδότηση που του προσέφερε. Θα συνεχίσει να προτιμά την αξιοπρέπεια που του εξάσφάλιζε η φτωχική καλύβα στη Βαρυμπόμπη. Άλλωστε είχε μάθει από τα νεανικά του χρόνια να στήνει αντίσκηνο στον αγαπημένο του Ψηλορείτη και να κοιμάται κάτω από τα άστρα, στα καταφύγια του πολέμου και στα σπήλαια της ειρήνης. Μόνο όταν δεν μπορούσε πια να αυτοεξυπηρετηθεί θα ζητήσει τη φιλοξενία στο σπίτι του ανιψιού του Ηρακλή Ξυλούρη και της συζύγου του Μαρίας Περάκη, κάπου στην Αθήνα, όπου και θα πεθάνει αθόρυβα, στις 6 Ιουνίου 1972.

«Πάντοτε μπροστά στις μάχες ήμουν φοβισμένος. Αλλά με την πρώτη σφαίρα που έπεφτε γινόμουνα θηρίο». Τόσο ειλικρινής, τόσο λιτός, τόσο ανιδιοτελής ήταν ο Καπετάν Χριστομιχάλης. Ήταν και είναι όλοι οι πραγματικοί αγωνιστές των λογής μαχών της ζωής, ειρηνικών και πολεμικών, επώνυμων και ανώνυμων.

«ΣΤΙΣ ΑΝΤΑΡΤΟΣΥΝΕΣ…»

Η ανταρτοσύνη είναι στάση ζωής. Στάση και αξία μαζί που εύκολα και απλά μπορούμε να την κατανοήσουμε, όχι μόνο από στρατιωτικά κατορθώματα από τον ήρωα Ξυλούρη και από όλους τους ήρωες, αλλά και από τη λιτή απάντηση της Μπαμπακιούδαινας όταν τη ρώτησε ο Γιαννάκος Ξυλούρης του Ανάστο:

– «Πες μου θεία, έξε μέρες το κοπέλι άταφο στην εκκλησία και ο άντρας σου; Ο άντρας που ήτανε ;»

– «Ο άντρας μου, παιδί μου, ήτανε στις ανταρτοσύνες. Τρεις φορές ήρθε να το θάψει, μα τον επεριμένανε οι σκύλοι με τα ταχυβόλα»

Ο πληθυντικός του ουσιαστικού «ανταρτοσύνες» βάραινε περισσότερο από το πλήθος των ουσιαστικών που γνώριζα από όλα τα διαβάσματά μου. Έβαλα μέσα τη Ρωμιοσύνη, την Αντρειωσύνη, τη Δικαιοσύνη, την Καλοσύνη, τη Μεγαλοσύνη, την Ιεροσύνη, την Παλικαροσύνη, την Ντομπροσύνη, την Αδελφοσύνη, μα ακόμα νιώθω πως δεν ισοφάριζα το βάρος που’χε πέσει στις πλάτες μας από τους αγώνες και τις θυσίες του Χριστομιχάλη Ξυλούρη, του κάθε Χριστομιχάλη Ξυλούρη της ιστορίας μας.

Ο πραγματικός θάνατος είναι η απώλεια της μνήμης: όσα είμαστε, όσα σκεφτήκαμε, όσα νιώσαμε, όσα ζήσαμε κι όσα διαβάσαμε. Και το βιβλίο αυτό, όποιος το διαβάσει θα νιώσει ήρωας για λίγο, παίρνοντας κάτι από πραγματικούς ήρωες σαν το Χριστομιχάλη Ξυλούρη και θα μείνει ζωντανός, γιατί κι αυτό το βιβλίο του Γ. Καλογεράκη ‘γιατρεύει’ την ΜΝΗΜΗ για τους μικρούς – μεγάλους ήρωες αυτού του τόπου.

perax3ΓΙΑΝΝΗΣ ΦΑΣΟΥΛΑΣ: “Η μάχη κατά του Φασισμού και του Ναζισμού συνεχίζεται…”

Στο χαιρετισμό του ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ Γιάννης Φασουλάς τόνισε:

«Ιδιαίτερα συγκινησιακό είναι το τοπίο που πραγματοποιείται η αποψινή εκδήλωση. Από δεξιά μας ο καπετάν Χριστομιχάλης, από αριστερά μια άλλη μεγάλη μορφή της αντίστασης ο και σάντολος μου Παπα- Γιάννης Σκουλάς.

Η αποψινή εκδήλωση είναι ξεχωριστή για τ’ Ανώγεια, για την Κρήτη, για την Ελλάδα. Βρισκόμαστε εδώ για να τιμήσουμε, μέσα από την παρουσίαση του δίτομου έργου του Γιώργου Καλογεράκη έναν, να μου επιτραπεί ο όρος «Αγιο» της αντίστασης, κατά του Γερμανικού Φασισμού. Και χρησιμοποιώ αυτό τον όρο, εντός εισαγωγικών γιατί ο Χριστομιχάλης Ξυλούρης επέλεξε να ζήσει ασκητικά και λιτά σε όλη του τη ζωή, αρνούμενος και απαρνούμενος τις όποιες διευκολύνσεις μπορεί να του παρείχε η ελληνική πολιτεία.

Εφυγε από τη ζωή  αφήνοντας  μια βαλίτσα με τα ρούχα του,  την κατοχική σημαία της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων και μια κορνίζα με τη φωτογραφία του τουρκομάχου Εμμανουήλ Ξυλούρη ή Τζιτζή.

Όμως, ο Χριστομιχάλης  δεν άφησε πίσω του μόνο αυτά, κυρίως άφησε πίσω μια πλούσια κληρονομιά αγώνων με ισχυρά μηνύματα, τα οποία ειδικά στις μέρες μας έχουν το δικό τους ειδικό βάρος.

Μήνυμα πρώτο: Η μάχη κατά του Φασισμού είναι διαρκής, σε μια Ευρώπη όπου το κεφάλι του φιδιού έχει αρχίσει και πάλι να διεκδικεί χώρο, κι αυτό το κεφάλι πρέπει τώρα να κοπεί, για να μη ζήσουμε ένα νέο 1940- 45

Μήνυμα δεύτερο: Η μάχη για την εθνική ανεξαρτησία και τη λαϊκή κυριαρχία επίσης συνεχίζεται, σε μια εποχή όπου η εθνική κυριαρχία της χώρας δεν είναι απλά περιορισμένη αλλά ενίοτε και αντύπαρκτη, μέσα από το αλυσόδεμα των λεγόμενων διασωστών μας…

Μήνυμα τρίτο: Ο μάχη για την επιβίωση, τόσο την καθημερινή, όσο και ως Εθνος επίσης συνεχίζεται…Ο λαός υποφέρει, είναι σχεδόν γονατισμένος, όμως κοιτώντας πίσω στην ιστορία, μελετώντας του Χριστομιχάληδες, θα μπορούσε να ανατρανίσουμε…

Μήνυμα τέταρτο: Ο αγώνας για λευτεριά, ναι, συνεχίζεται και στις μέρες μας. Γιατί αυτό που ζούμε σήμερα είναι μια Νέα Κατοχή, με γερμανική συνταγή.

Μήνυμα πέμπτο: Μόνο αν αντιδράσουμε δυναμικά και πάνω από ενωμένοι θα μπορέσουμε να βγούμε από την σημερινή καταχνιά.

Κι ο Χριστομιχάλης  Ξυλούρης μέσα από τους αγώνες του και τη στάση ζωής, δείχνει το δρόμο. Έναν δρόμο, δύσκολο, ανηφορικό, με απώλειες, όμως στο τέλος του δρόμου θα σμίξουμε με την ξαστεριά.

-Ο Γιώργης Καλογεράκης με επιμονή και υπομονή, με μελέτη αρχείων και άγνωστων πηγών καταγράφει με μοναδικά ντοκουμέντα  τη μεγάλη αυτή μορφή της κρητικής αντίστασης τον Χριστομιχάλη Ξυλούρη.

Ο Γιώργης είναι φίλος μου πολλά χρόνια, και έχει αναδείξει την νεότερη ιστορία του χωριού μας μέσα από τις έρευνες του και το συγγραφικό του έργο, σε ένα μεγάλο βαθμό μέσα από την έντυπη ΑΝΩΓΗ.  Του οφείλω και του οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ.

Τιμή και δόξα στην ΕΝΩΜΕΝΗ ΕΘΝΙΚΉ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ, ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΔΟΞΆ ΣΤΗΝ ΑΟΑ, ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΔΟΞΆ ΣΤΟΝ ΕΛΑΣ ΑΝΩΓΕΙΩΝ, ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΔΟΞΑ ΣΤΟΥΣ ΑΓΝΩΣΤΟΥΣ ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ.

 

 

Με  τον  επόμενο  νεκρό  θα  πέψω  χαρισάρι
στου  Κάτω  Κόσμου  τσι  βοσκούς,  ένα  κριγιό  μπροστάρη

(μαντινάδα  αφιερωμένη  στον  Μιχάλη  Σουλτάτο
που  εκτελέστηκε  από  τα  γερμανικά  στρατεύματα  Κατοχής  στις  21  Αυγούστου  1944)

 

Τον  Αύγουστο  του  1944  οι  Γερμανοί  σχεδίασαν  και  εκτέλεσαν  ένα  σχέδιο  που  άφησε  ανεξίτηλα  τα  σημάδια  του  στην  επαρχία  Μυλοποτάμου  και  στο  ιστορικό  χωριό  Ανώγεια.  Σκοπός  του  σχεδίου η  ασφαλής  μεταφορά  και  σύμπτυξη  των  Γερμανών  και  Ιταλών  στρατιωτών  στα  Χανιά.  Οι  πληροφορίες  του  Γερμανού  Διοικητή  του Φρουρίου  Κρήτης  στρατηγού  Βάλτερ  Μίλερ  ήταν  ότι  στον  ορεινό  Μυλοπόταμο  και  ειδικά  στις  παρυφές  του  Ψηλορείτη  βρισκόταν :

  1. Η  ομάδα  του  Αρχηγού  Καπετάν  Γεωργίου  Πετρακογιώργη
  2. Η  Ανεξάρτητη  ομάδα  Ανωγείων  στη  Μίθια  του  οροπεδίου  της  Νίδας  με  αρχηγό  τον  καπετάν  Μιχάλη  Ξυλούρη  ή  Χριστομιχάλη
  3. Η  ομάδα  του  Κρουσώνα  στη  θέση  Ασφενταμιά  ή  Τσιλαθιά  χωρίς  αρχηγό,  με  τα  κυριότερα  στελέχη  της.
  4. Η  ομάδα  του  ΕΛΑΣ  Ηρακλείου  στη  θέση  Τσουνιά  με  καπετάνιο  τον  Ιωάννη  Ποδιά  και  τριπλή  διοίκηση.
  5. Η  ομάδα  του  ΕΛΑΣ  Ρεθύμνης  στη  θέση  Τσουνιά  με  τριπλή  διοίκηση.
  6. Η  ομάδα  ενόπλων  Ανωγειανών  του  ΕΑΜ  στη  θέση  Βιτσιλιά  με  επικεφαλής  τον  Έφεδρο  Ανθυπολοχαγό  Γεώργιο  Τρουλινό.
  7. Οι  Βρετανοί  Αξιωματικοί  Αντ/χης  Τομ  Ταμπάμπιν  και  Λοχαγός  Ουίλλιαμ  Στάνλεϋ  Μος  στη  θέση  Πετροδολάκια  με  ασύρματο.

(Γεωργίου  Κάβου,  Γερμανοϊταλική  Κατοχή  και  Αντίσταση  Κρήτης,  σελ.  538).

Έπρεπε  λοιπόν  να  εξουδετερωθούν  οι  παραπάνω  ομάδες  για  να  γίνει  η  μεταφορά  των  Γερμανών  και  Ιταλών  στρατιωτών  στα  Χανιά  με  τις  λιγότερες  δυνατές  απώλειες.  Το  σχέδιο  που  ετοίμασαν  οι  Γερμανοί  προέβλεπε  την  κύκλωση  και  την  εξερεύνηση  του  Ψηλορείτη  καθώς  και  την  εκ  θεμελίων  καταστροφή  των  Ανωγείων.

Για  την  εκτέλεση  του  σχεδίου  πήραν  μέρος  οχτώ  τάγματα.  Δύο  από  το  Ηράκλειο  του  65ου  Συντάγματος,  δύο  από  την  Μεσσαρά του  47ου  Συντάγματος, δύο  από  το  Ρέθυμνο,  ένα  από  τα  Χανιά  και το  τάγμα  του  Σπηλίου  Ρεθύμνου.  Την  διοίκηση  της  επιχείρησης  είχε  ο  Συν/χης  Μπέτμαν.  Η  επιχείρηση άρχισε  την νύχτα  της  12ης  προς την  13η  Αυγούστου  1944  με  όλα  τα  γνωστά  επακόλουθα(  κάψιμο  και  λεηλασία  των  Ανωγείων,  ομαδικές  εκτελέσεις  αμάχων,  καταστροφή  και  λεηλασία  των  μητάτων  του  Ψηλορείτη).

Στις  20  Αυγούστου  ο  Συντ/χης  Μπέτμαν  διέταξε  την  διακοπή  των  επιχειρήσεων,  επιχειρήσεις  που  στην  εξερεύνηση  του  Ψηλορείτη  δεν  είχαν  τα  αναμενόμενα  αποτελέσματα.  Οι  ομάδες  των  αντιστασιακών  είχαν  καταφέρει  να  διαφύγουν  από  τον  ασφυκτικό  κλοιό.  Οι  Γερμανοί  άρχισαν  να  υποχωρούν  προς  τις  βάσεις  εξορμήσεώς  τους  αφού  παρέμειναν  αρκετοί  στα  Ανώγεια  για  υποστήριξη  των  τμημάτων  του  Μηχανικού  που  κατέστρεφε  το  ιστορικό  χωριό.  Στις  21  Αυγούστου  1944  οι  Γερμανοί  του  65ου  Συντάγματος  που  βρισκόταν  στα  Σίσαρχα  και  κατευθύνονταν  προς  το  Ηράκλειο,  συνέλαβαν  από  τα  χωριά  Καμαράκι,  Αστυράκι  αμάχους  καθώς  και  τους  Ανωγειανούς  κτηνοτρόφους  που  συνάντησαν  στο  δρόμο  τους  Σουλτάτο  Ιωάννη  ή  Αλισαβογιάννη  και  Σουλτάτο  Μιχάλη.  Τους  οδήγησαν  στην  έξοδο  του  φαραγγιού  στην  τοποθεσία  Ποροφάραγγο  και  τους  εκτέλεσαν.  Απ’αυτήν  την  εκτέλεση  σώθηκε  ο  Σουλτάτος  Γιάννης  ή  Αλισαβογιάννης.  Σώθηκε  επειδή  προτίμησε  να  ριχτεί  στον  γκρεμό  βάθους  αρκετών  δεκάδων  μέτρων  και  να  σκοτωθεί  παρά  να  πέσει  νεκρός  από  τις  σφαίρες  των  κατακτητών.  Την  πτώση  του  σταμάτησαν  τα  κλαδιά  μιας  χαρουπιάς.  Σύρθηκε  όπως  μπορούσε  σε  μια  σχισμή  της  πλαγιάς,  σε  μια  πέζα  όπως  λέει  ο  ίδιος.  Αλλά  για  την  εκτέλεση  στο  Ποροφάραγγο  και  την  διαφυγή  του,  διηγείται  ο  ίδιος  ο  Αλισαβογιάννης.

Αφήγηση  Σουλτάτου  Γιάννη  ή  Αλισαβογιάννη :  …τον  πατέρα  μου  τονε  λέγανε  Γιάννη  Σουλτάτο  και  την  μάνα  μου  Αλισάβη  Γρυλλάκη.  Είχα  και  μια  αδερφή  τη  Μαρία.  Εγεννήθηκα  το  1922.  Ο  πατέρας  μου  ήτανε  στον  τουρκικό  πόλεμο.  Και  πριν  τον  τουρκικό  πόλεμο  είχε  πάει  στρατιώτης.  Δώδεκα  χρόνια  έκαμε  στο  στρατό.  Ετραβήξανε  πολλά.  Ήτανε  Βεντζελικός  κι  αυτός  και  το  κόκαλό  του.  Είχε  πάρει  στσι  πολέμους  τέσσερα  παρασήματα  και  το  σταυρό  τση  αντρείας.  Η  μάνα  μου  τα’χε  σε  μια  κορνίζα.  Όντεν  εκαίγανε  οι  Γερμανοί  το  χωριό  τα  πήρανε.

Όντες  έχασε  ο  Βεντζέλος  τσι  εκλογές,  και  αλλάξανε  οι  αξιωματικοί  στο  στράτευμα,  εμάλωσε  μ’ένα  αξιωματικό.  Τονε  χτύπησε  άσκημα,  τονε  δικάσανε  και  τονε  βάλανε  στη  φυλακή.  Σε  ένα  υπόγειο,  πόσα  σκαλιά  κάτω  από  τη  γη  ποιος  ξέρει,  δεν  εμπόριε  φαίνεται  να  βαστάξει  άνθρωπος  πολύ  καιρό  σε  κείνη  τη  φυλακή.  Επήγε  μια  μέρα  η  βασίλισσα  και  του  χάρισε  την  ποινή.  Επόρισε  ο  κύρης  μου  αλλά  είχε  πάρει  πνευμονία  στη  φυλακή.  Μόλις  ήρθε  στην  Κρήτη  το  1922  επέθανε.  Εγώ  γεννήθηκα  τη  χρονιά  που  πέθανε  ο  πατέρας  μου  γι’αυτό  με  βγάλανε  κι  εμένα  Γιάννη.  Γιάννης  το  όνομά  μου  και  η  μάνα  μου  Αλισάβη  δε  με  βρίσκεις  εδώ  στ’Ανώγεια  παρά  Αλισαβογιάννη.

Την  Κατοχή  που  πέφτανε  οι  Γερμανοί  στην  Κρήτη  ήμουνα  με  το  Δραμουντάνη  Γιάννη  ή  Στεφανογιάννη  που  τον  σκοτώσανε  μετά  οι  Γερμανοί.  Είχαμε  τα  πρόβατα  στα  Βρουλίδια  στην  Κορακόπετρα  και  μ’είχε  σύνδεσμο.  Τότε  ήμουνα  δεκαεννιά  χρονών.

Προτού  κάψουνε  το  χωριό  ήρθανε  οι  Γερμανοί  μας  επήρανε  τα  πρόβατα  και  τα  πήγανε  στο  Ζαρό.  Μας  απομείνανε  μια  πατούλια  και  τα  κατεβάσαμε  στα  Σίσαρχα.  Μας  τα  ξαναπαίρνουνε  πάλι  οι  Γερμανοί  από  τα  Σίσαρχα.  Ένα  βράδυ  είμαστε  μια  παρέα  και  λέει  μας  ο  πεθερός  μου (δεν  τον  είχα  κάνει  τότες  ακόμη  πεθερό),  ο  Νικολής  ο  Γρύλλος,  αμέτε  από  τα  Σίσαρχα  να  πάρετε  ένα  δυο  οζά.  Πάω  τη  νύχτα.  Έχουνε  στα  Σίσαρχα  από  κάτω  ένα  φράγμα  και  έχουνε  τα  πρόβατα  μέσα  οι  Γερμανοί.  Σπω  τα  σύρματα  και  βγάνω  τα  πρόβατα.  Οι  Γερμανοί  πηγαίναν  κι  ήρχουντονε  περίπολο,  αυτό  εγίνουντο  όλη  τη  νύχτα.  Πάω  τα  εγώ  ύστερα  στο  Στύλο,  έχω  ένα  υπόστεγο  και  είναι  κεια  χωριανοί  μας  και  τονε  λέω  κρατήξετε  πέντε-έξε  οζά  να  τα  σφάξετε  γιατί  θα’ρθούνε  πάλι  οι  Γερμανοί  να  τα  πάρουνε.  Εγώ  λαλώ  τα  οζά  στη  Γωνιανή  περιφέρεια.  Αλλά  ήντα  κάνουνε  οι  Γερμανοί  το  πρωί.  Σηκώνουνται  και  παίρνουνε  τω  Δαμιανήδω  (Χαιρέτηδω)  τα  ζα,  τω  Στελήδω  (Χαιρέτηδω)  τα  ζα  επειδή  είχα  πάρει  εγώ  από  βραδύς  τα  οζά από  το  φράμα.  Εγώ  τα  οζά  τα  πήγα  στον  Έβδομο,  είναι  αντάρτες  εκεί  δα  κουμουνιστές.  Ερμέξανε  τα  οζά  και  κρατήξανε  το  γάλα.  Και  τόσε  λέω  κρατήξετε   επαδέ  πέντε-έξε  ζα.  Εκειδά  είναι  χωριανοί  μας  ο  Μπάφου  Κώστας  (Σμπώκος),  ο  Κλάδος,  ο  Πατραμάνης,  τρεις Χανιώτες.  Εκρατήξανε  έξε  ζα  και  τα  άλλα  τα  πάω  στο  Φλεχτρό  και  τ’αφήνω.  Είχε  πάει  δώδεκα  η  ώρα.  Ήρθε  ένας  μπάρμπας  μου  ο  Βρούβας  (Σουλτάτος  Γιώργης)  και  μου  λέει  πάρε  τα  ζα  και  πήγαινέ  τα  οθέ  το  Αστυράκι  κι  εγώ  θα  τα  πάρω  από  κια  να  τα  γείρω  οθέ  το  Μαλεβύζι.  Τα  πρόβατα  ήσανε  πεντακόσα  ενενήντα  που  πήρα  τω  Γερμανώ.  Πηγαίνομε  να  τα  πάρομε  και  βγαίνει  ο  Μανόλης  του  Αριστοβασίλη (Χαιρέτης)  και  μας  λέει  που  θα  τα  πάτε  τα  ζα,  Γερμανοί  βγαίνουνε  στο  μνημείο  και  στο  φαράγγι  και  χαλούνε  το  χωριό.  Δεν  μπορείτε  να  περάσετε.  Επήραμε  εμείς  τα  ζα  με  το  Βρουβόκωστα  (Σουλτάτο  Κώστα)  και  με  τον  αδερφό  του  το  Μιχάλη  (Σουλτάτο  Μιχάλη)  που  σκοτώσανε  οι  Γερμανοί.  Φτάνομε  αναμεσώς  του  φαραγγιού  και  λέμε  του  Μιχάλη  εσύ  θα  σταματήσεις  εδώ  κι  όταν  περνούνε  οι  φάλαγγες  πάνω  ή  κάτω  θα  μας  ειδοποιείς  να  χωστούμε  να  μη  πέσομε  στα  χέρια  τω  Γερμανώ.  Εκαταφέραμε  και  περάσαμε  τα  ζα  πάνω.  Και  απομένουνε  εκειδά  έντεκα  αίγες  με  τρία  καμπανέλια.  Όντεν  είχαμε  περάσει  τα  ζα,  μας  λέει  ο  Βρουβόκωστας,  οι  αίγες  με  τα  καμπανέλια  δεν  είναι  επαδέ.  Μας  λέει  ο  Μιχάλης  ότι  όντεν  εζυγώναμε  τα  ζα  με  τση  μπαλωθιές  και  τη  φασαρία  επομείνανε  οι  αίγες  σε  μια  χαρουπιά αποκάτω  μόνο  αλλάξετε να  τση  πάρετε.  Λέω  εγώ  του  Κώστα  ότι  δεν  αλλάζω.  Ήντα  λογάται  πως  τα  πήρες  τω  Γερμανώ  και  θα  τ’άφήσομε  επαδέ  μου  λέει.  Επήραμε  κάτω  και  βρίσκομε  τσ’αίγες.  Πάω  εγώ  να  πα  ξηλώσω  τσ’αίγες  να  πάρουνε  πάνω  τον  αραγό  και  κατεβαίνουνε  τρία  αμάξα  τω  Γερμανώ  και  δίδομε  κούτελο.  Πέφτομε  απάνω  στσι  Γερμανούς.  Κι  έχου  και  μέσα  τσι  Καμαρακιανούς  είκοσι τρεις  νομάτους.  Εγώ  εγκρεμίστηκα  από  κάτω  το  δέτη  και  κατέβηκα  κοντά  στο  ποταμό.  Οι  Γερμανοί  αρχίξανε  να  μου  βάνουνε  με  τα  όπλα.  Στο  ποταμό  με  τραυματίσανε  και  πήρα  μια  σφαίρα  αλλά  τη  πήρα  ξέφορτση.  Όλοι  οι  Γερμανοί  μας  πυροβολούσανε.  Εγώ  έμεινα  σ’ένα  χαράκι  από  πίσω  και  κατεβαίνουνε  οχτώ  Γερμανοί  και  πιάνουνε  το  Μιχάλη.  Εγώ  βαστώ  ένα  γερμανικό  πιστόλι  με  δυο  δεσμίδες.  Το’χα  πάρει  από  ένα  αλεξιπτωτιστή,  όντε  τση  πολεμούσαμε  τότες  που  πέφτανε  στη  Κρήτη,  στο  Μέγα  Λάκκο.  Βγάνω  το  πιστόλι  και  με  τη  θήκη  του  μαζί  το  βάνω  σ’ένα  κλαδί  για  να  μη  το  βρούνε  καταπάνω  μου.  Μας  πιάνουνε  οι  Γερμανοί.  Εμάς  τότε  μας  είχανε  δώσει  ταυτότητες  κι  εγώ  δεν την  είχα  απάνω  μου.  Βγάζουσί  μας  απάνω  εμένα  και  τον  αξάδερφό  μου  το  Μιχάλη  στο  δρόμο  κι  είχανε  τσι  Καμαρακιανούς   στα  αυτοκίνητα.

Οι  Καμαρακιανοί  εβαφτίζανε  ένα  παιδί  στο  χωριό  ντως  το  Καμαράκι.  Επήγανε  και  έξε  δικοί  μας,  τρεις  Χανιώτες  ο  Μπάφου  Κώστας,  ο  Κλάδος  στη  βάφτιση.  Στο  μεταξύ  αυτοί  δεν  εσταθήκανε  στο  τραπέζι,  μόνο  φύγανε.  Κάνουνε  μια  τυλιξά  οι  Γερμανοί  και  πιάνουνε  τσι  Καμαρακιανούς.

Μας  πάνε  στην  Τύλισσο,  θαν  ήτανε  κατά  τση  μια  η  ώρα.  Μας  κάνουνε  έρευνα  και  μου  βρίσκουνε  δυο  γεμιστήρες  του  πιστολιού  στην  τσέπη  κι  ένα  γράμμα  του  Στεφανογιάννη,  μου  το’χε  δώσει  τη  δε  άλλη  χρονιά  να  το  πάω  στην  Αντάνασσο  των  Εγγλέζων  αλλά τονε  σκοτώσανε  τότες  και  δεν  το  πήγα  μόνο  το  κράτηξα.  Μας  εκάνανε  με  τον  Μιχάλη  στρούσια  μεγάλα.  Μας  εβάνουνε  σ’ένα  παραγκάκι.  Λέω  εγώ  αυτοί  θα  μας  σκοτώσουνε,  μας  επήρανε  τση  ζωστήρες. Λέω  ενούς  Καμαρακιανού  μπρε  συ  εμένα  πιάνουνε  ακόμη  τα  χέρια  μου,  συμφωνάς  να  πιάσω  το  σκοπό  να  γλιτώσομε  μερικοί  από  μας ;  Κι  ήντα  μου  λέει  αυτός.  Ανέ  το  πεις  δεύτερη  φορά  θα  σε  αναφέρω  στσι  Γερμανούς.  Οι Καμαρακιανοί εθαρρούσανε  πως  ήθελα  μας  εφήσουνε  οι  Γερμανοί.  Δεν  περνούνε  δυο  λεφτά  και  ανοίγουνε  το  παραγκάκι.  Μας  εβγάνουνε  όξω  και  μας  ρίχνουνε  απάνω  στο  αμάξι  σα  τα  σταφύλια.  Είκοσι  τέσσερα  άτομα.  Όντε  μας  εβγάζανε  στο  αμάξι  λέει  ο  Γερμανός  αξιωματικός  να  ξυπολίσουνε  εμένα  με  τον   αξάδερφό  μου  το  Μιχάλη.  Εγώ  φορώ  ένα  ζευγάρι  μαύρα  υποδήματα  και  πιάνει  να  μου  σύρει  τα  υποδήματα  και  του  λέω  δε  τα  βγάνω.  Εγύρισε  το  ταχυβόλο  που  κράθιε  να  με  χτυπήσει  και  έβαλα το  χέρι  μου.  Εγώ  δεν  τα’βγαλα  αλλά  του  Μιχάλη  τα  βγάλανε  τα  υποδήματα.  Μας  παίρνουνε  και  μας  πάνε  στο  μνημείο.  Είκοσι  έξι  Γερμανοί,  δυο  αξιωματικοί  μ’ένα  τζιπ  και  εμείς  στο  αυτοκίνητο.  Στένουνται  στο  μνημείο,  κατεβαίνουνε  και  ακροβολίζουνται.  Μας  εκατεβάζουνε  ένα  ένα  στη  γραμμή.  Η  ώρα  θαν  ήτανε  τέσσερις  με  πέντε.  Πατώ  τη  χέρα  μου  στην  καρότσα  του  αμαξιού  και  λέω  κερατάδες  να  παίξω  θέλω  το  σάλτο  να  με  σκοτώσετε  στον  αέρα  να  μη  με  στέσετε  σκιας  στη  γραμμή.

Παίζω  το  σάλτο  και  οι  αξιωματικοί  που  ήτονε  κοντά  στη  καρότσα  μου  παίζουνε  μιαν  αμποθιά  και  μου  λένε  σακραμέντο  και  πέφτω  χάμω,  δεν  επρόλαβα  να  φύγω.  Και  ξεφεύγει  ο  αξάδερφός  μου  ο  Σουλτάτος  ο  Μιχάλης  δυο  βήματα  αξυπόλητος  και  του  παίζουνε  με  τουφέκι  και  παίρνει  τη  σφαίρα  στην  κεφαλή.  Έπεσε  στη  μέση  του  δρόμου  και  μας  λένε  να  τονε  σηκώσομε.  Πάω  και  τονε  πιάνω  από  τσι  μασχάλες  και  λέω  του  Γερμανού  ότι  είναι  βαρύς  και  στέλνει  άλλο  ένα  Καμαρακιανό  και  τονε  σηκώσαμε.  Μας  λένε  να  τονε  πάμε  κάτω  κάτω  στην  άκρα  του  γκρεμού.  Όταν  επήραμε  κάτω  το μονοπάτι  και  σηκώναμε  το  νεκρό  λιγώνεται  ο  άλλος  που  τονε  σηκώναμε  μαζί  και  σκοτώνουντον  κι  αυτόν.  Μας  πάνε  στο  φρούδι  του  γκρεμού.  Όντε  μας  επήγανε  στο  φρούδι  έπαιξα  το  σάλτο  και  εγκρεμίστηκα  στο  δέτη.  Η  Παναγία  με  βοήθησε.  Ο  γκρεμός  είναι  διακόσα  μέτρα  ύψος.  Η  πρώτη  ταινία  που  μου  ρίξανε  δεν  με  βρήκε  σφαίρα.  Αρχίσανε  οι  γερμανοί  και  πυροβολούσανε  τσ’άλλους  και  τσι σκοτώνουνε.  Εγώ  στένομε  σε  μια  πέζα  του  δέτη. Ο  ήλιος  εβασίλευγε.  Αρχίξανε  να  γκρεμίζουνε  τα  πτώματα  και  κατεβαίνουνε  ύστερα  να  με  γυρεύγουνε.  Εκρεμάστηκε  ένας,  Αργύρη  τονε  λέγανε,  έμαθα  το  όνομά  του  ύστερα  γιατί  έβγαλα  σύνταξη  στση  δικούς  του.  Εκρεμάστηκε  το  πόδι  του  σ’ένα  κλαδί,  εγώ  ήμουνα  από  κάτω  από  το  κλαδί,  και  συρώνει  όλο  το  αίμα  του  απάνω  μου.  Κατεβαίνουνε  από  το  μνημείο  έξε  Γερμανοί  και  παίζουνε  ριπή  κατά  ριπή  στο  ποταμό  και  εξερευνούνε  το  ποταμό.  Όση  ώρα  μας  εκτελούσανε  εγώ  δεν  εφοβήθηκα.  Όταν  τσ’είδα  από  κάτω  μου  δυο  μέτρα  απόσταση  κι  έτρεχε  και  το  αίμα  του  Αλέκου,  εφοβήθηκα  για  μια  στιγμή.  Λέω  εδά  θα  με  βρούνε.  Λέω  πάλι  του  εαυτού  μου  ανέ  με  βρούνε  δε  πειράζει.  Μαζί  με  τσ’άλλους  θα  πάω  κι  εγώ.  Κάνω  κουράγιο  του  εαυτού  μου  και  σε  λίγη  ώρα  φεύγουνε  απάνω  οι  Γερμανοί,  δε  με  βρήκανε.  Φεύγω  από  κει  δα  τση  δέκα  με  έντεκα  η  ώρα  και επήγα  στου  Αρφαλά  τη  στέρνα.  Ήσανε  κει  δα  οι  Μανουράδες  ο  Γιώργης,  ο  Αριστείδης  και  άλλοι.  Εγώ  πήγαινα  πέντε  βήματα  και  κάθιζα.  Από  το  πέσιμο  στο  γκρεμό  είχα  χτυπήσει  πολύ.  Επήγε  ύστερα  ένας  κουνιάδος  μου  και  μου’φερε  ρούχα  και  με  επιδέσανε.  Τη  δεύτερη  βραδιά  επήγανε  και  πήρανε  τον  αξάδερφό  μου  το  Μιχάλη  Σουλτάτο  οι  αδερφοί  του.  Λένε  να  τονε  πάρουνε  να  μη  τονε  φάνε  οι  σκάρες. Όντεν  επήρανε  κάτω  ο  Λευτέρης  με  τον  Κώστα  μου  λένε  να  πάω  να  τοσε  δείξω  το  τόπο.  Εγώ  δεν  εμπόρουνα να  βαδίσω  μόνο  είπα  ντως  που  είναι.  Όντεν  επήρανε  κάτω  λένε  ο  Μιχαλογιώργης  (Μανουράς)  με  τον  Μιχαλαριστείδη  (Μανουράς)   ότι  είναι  ντροπή  να  πάνε  μοναχοί  ντως  μόνο  αμέτε  κι άλλοι  να  τσι  βοηθήσετε  να  μη  στσι  σκοτώσουνε  οι  Γερμανοί.  Επήγε  μαζί  ντως  ο  Μενέλαος  του  Κεφαλομιχάλη  (Μανουράς)  και  ο  Σαρακηνόκωστας  (Μανουράς)  και  τον  εβγάνουνε  απάνω  και  τον  θάψανε  στου  Αρφαλά  τη  στέρνα  από  πάνω  από  το  Αστυράκι.  Μετά  επήγαμε  και  εφέραμε  τα  οστά  του  στ’ Ανώγεια.  Τσι  υπόλοιπους  που  σκοτώσανε  εμονιάσανε  τα  οστά  ντως  και  κάνανε  το  μνημείο  και  τσι  θάψανε  εκεί.

Τέσσερις  φορές  επήγα  να  βρω  το  πιστόλι  που  είχα  χώσει  στο  κλαδί  πριν  με  πιάσουνε  οι  Γερμανοί  αλλά  δεν  το’βρηκα.  Επήγα,  το  γύρεψα,  δεν  το’βρηκα.

Οι  Γερμανοί  εσκοτώσανε  στο  Ποροφάραγγο  είκοσι  τρεις  νομάτους.

Η  Παναγία  τότες  με  βοήθησε  κι  έζησα.  Μου’δωσε  παράταση  στη  ζωή  εξήντα  χρόνια…

Στο  μνημείο  που  υπάρχει  στον  τόπο  της  εκτέλεσης  αναγράφονται  τα  ονόματα  των  εικοσιτριών  πατριωτών.

  1. Αργύρης  Ελευθέριος  τ.  Μιχαήλ             Καμαράκι
  2. Αργύρης  Γεώργιος  τ.  Ε.                         Καμαράκι
  3. Αργύρης  Εμμανουήλ  τ.  Κ.                     Καμαράκι
  4. Κοκκινάκης Γεώργιος  τ. Κ.                     Καμαράκι
  5. Κοκκινάκης  Βασίλειος  τ.  Χ.                  Καμαράκι
  6. Μακρυδάκης  Αθανάσιος  τ.  Α.               Καμαράκι
  7. Μακρυδάκης  Εμμανουήλ  τ.  Γ.              Καμαράκι
  8. Μακρυδάκης  Ζαχαρίας  τ.  Α.                 Καμαράκι
  9. Μακρυδάκης  Ιωάννης  τ.  Α.                    Καμαράκι
  10. Μπέρκης  Μενέλαος  τ.  Δ.                       Καμαράκι
  11. Μπέρκης  Εμμανουήλ  τ.  Δ.                     Καμαράκι
  12. Παντερής  Ζαχαρίας  τ.  Γ.                        Καμαράκι
  13. Παντερής  Ματθαίος  τ.  Σ.                       Καμαράκι
  14. Στρατήγης  Εμμανουήλ  τ.  Δ.                   Καμαράκι
  15. Στρατήγης  Εμμανουήλ  τ.  Ν.                  Καμαράκι
  16. Στρατήγης  Αντώνιος  τ.  Ν.                     Καμαράκι
  17. Στρατήγης  Ζαχαρίας  τ.  Ν.                      Καμαράκι
  18. Κουκιαδάκης  Γεώργιος  τ.  Ν.                 Αστυράκι
  19. Μαρκατάτος  Χρήστος  τ.  Μ.                   Γωνιές
  20. Μαυρόκωστας  Βασίλειος  τ.  Α.              Σίσαρχα
  21. Παπαδιός  Ιωάννης  τ.  Σ.                       Ανώγεια  γαμπρός  στο  Καμαράκι
  22. Σουλτάτος  Μιχάλης  τ.  Γεωργίου           Ανώγεια
  23. Βεληβασάκης  Μιχαήλ  τ.  Α.                Καμαριώτης

Μεταξύ  των  εκτελεσμένων  είναι  και  τρία  αδέρφια,  ο  Στρατήγης  Μανόλης,  ο  Στρατήγης  Αντώνης  και  ο  Στρατήγης  Ζαχαρίας  από  το  χωριό  Καμαράκι.  Ο  γιος  του  Μανόλη  Στρατήγη,  Χαρίλαος,  που  ήταν  11  χρονών  όταν  οι  Γερμανοί  κύκλωσαν  το  χωριό  του, (από  την  διήγηση  του  Χαρίλαου  Στρατήγη  η  ημερομηνία  σύλληψης  των  Καμαρακιανών  ήταν  η  20η  Αυγούστου),  και  συλλάβανε  τον  πατέρα  και  τους  υπόλοιπους  χωριανούς  του  θυμάται:

Αφήγηση  Χαρίλαου  Στρατήγη :  …δυο  τρεις  μέρες  πριν  έρθουν  οι  Γερμανοί  και  κυκλώσουνε  το  χωριό  μας  το  Καμαράκι  είχαν  έρθει  τρεις  γερμανοί  και  μας  γυρεύγανε  αυγά.  Έξω  από  το  σπίτι  του  Ζαχαρία  Παντερή,  που  κι  αυτόν  τον  εκτελέσανε,  με  τα  κιάλια  τους  κοιτάζανε  στο  βουνό  όπου  υπήρχε  εκεί  μια  ομάδα  ανταρτών.  Εσκεφτήκανε  οι  γερμανοί  πως  οι  χωριανοί  μας  θα τσι  τροφοδοτούνε  και  το’πανε  στι  δικούς  τως.  Οι  χωριανοί  μας  είδανε  τσι  Γερμανούς  και  τις  παράξενες  κινήσεις  που  κάνανε  και  σκεφτήκανε  να  τσι  σκοτώσουνε.  Είπανε  όμως  μερικοί  όχι,  γιατί  θα  το  κάψουνε  το χωριό  μετά.  Εφύγανε  και  σε  τρεις  μέρες  είχαμε  μια  βάφτιση.  Οι  Γερμανοί  ήρθανε  το  μεσημέρι  δυο  με  τρεις  η  ώρα  και  εκυκλώσανε  το  χωριό.  Λίγο  έξω  από  το  χωριό  είχαμε  κάτι  οζά  κουτρουβάρια  και  εσυλάβανε  το  Μανόλη  Αργύρη  που  τα’βλεπε.  Ο  Μανόλης  Αργύρης  ήτανε  ο  πιο  μεγάλος  χωριανός  μας  που  εκτελέσανε οι  Γερμανοί,  75-80  χρονών  θαν  ήτανε  τότε.  Εμάς  τα  παιδιά  μας  εστείλανε  και  εγεμίσαμε  τα  παγούρια  τους  νερό  από τη  βρύση  τση  πλατείας.  Ο  πατέρας  μου  εκακόβαλε,  επίστεψε  πως  οι  Γερμανοί  θα  τσι  εκτελέσουνε  και  προσπάθησε  να  βρει  τρόπο  να  φύγει.  Ένας  Γερμανός  ήθελε  καπνό  και  ο  πατέρας  μου  τότε  εκαλλιεργούσε  καπνά  και  είχε  στο  σπίτι  σε  μια  κασέλα  ξεραμένο  καπνό.  Είπε  να  πάει  να  φέρει  με  σκοπό  να  φύγει.  Δυο  τρεις  χωριανοί  μας  που  εφύγανε  στην  κύκλωση  εγλιτώσανε.  Οι  Γερμανοί  όμως  εστείλανε  μαζί  με  τον  πατέρα  μου  κι  ένα  δικό  τους  που  κράθιε  ένα  αυτόματο.  Ο  πατέρας  μου  επήγε  στο  σπίτι  και  έδωσε  καπνό  στο  Γερμανό  κι  αυτός έγραψε  στον  τοίχο  του  σπιτιού  μας  με  τον  αορτήρα  του  όπλου  του  «16  ως  80  χρονών  όλοι  καπούτ».  Ήθελε  να  μας  προειδοποιήσει  φαίνεται.  Εμείς  ασπρίσαμε  το  σπίτι  μετά  και  εσβύσανε  τα  γράμματα.  Ύστερα  εβάλανε  στη  σειρά  όλους  τσι  χωριανούς  μας  και  από  ένα  αγροτικό  δρόμο  τσι  πηγαίνανε  προς  τσι  Γωνιές.  Εμείς  οι  μικροί  μαζί  και  οι  γυναίκες  τους  επήραμε  από  πίσω.  Σε  μια  στιγμή  εγυρίσανε  τα  όπλα  προς  τα  πάνω  μας  οι  Γερμανοί  και  εφοβηθήκαμε  και  εγυρίσαμε  πίσω.  Από  τσι  Γωνιές  τσι  πήγανε  στην  Τύλισσο  και  την  δε  άλλη  μέρα  τσι  εκτελέσανε,  άλλους  στην  Κεραμουτσανή  Φλέγα  και  άλλους  στο  Ποροφάραγγο.  Εσκοτώσανε  τον  πατέρα  μου  το  Μανόλη  και  τα  αδέρφια  του  Αντώνη  και  Ζαχαρία…

Στον  ουρανό  χορεύγουνε,  στο  Νάδη  γάμο  κάνου,
και  μπέψαν  και  καλιούσανε  ούλους  τσι  πικραμένους.

Χριστέ,  να  με  καλούσανε  κι  εμέ  το  πικραμένο,
να  κάμω  πράσινα  κεριά  κι  αλεξινές  λαμπάδες,

να  τσ’ άφτα  να  τον  γύριζα  το  Νάδη  γύρου  γύρου,
να  ιδώ  τσι  νιους  πως  κείτουνται,  τσ’άγγουρους  πως  κοιμούνται

 

Γιώργος Καλογεράκης

Σε μια σεμνή τελετή που που έγινε στην αίθουσα των Δημοτικών συμβουλίων, παρουσία και του Δημάρχου Ανωγείων κ.Καλλέργη, ο Βασίλης Δακανάλης, ο εγγονός του θρυλικού και αξέχαστου Βασίλη Δακανάλη ή  Βασσώ, παρέδωσε για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά τις υποτροφίες που προσφέρει στους καλύτερους Ανωγειανούς μαθητές, στην μνήμη του αγαπημένου του παππού.Ο Βασίλης που δραστηριοποιείτε επιχειρηματικά στο Ρέθυμνο παρέδωσε τρεις επιταγές στους καλύτερους των Πανελλαδικών εξετάσεων στα Ανώγεια δείχνοντας την αγάπη του για τον τόπο του αλλά και τον παππού του που άφησε εποχή με το παντοπωλείο που διατηρούσε για δεκαετίες στην πλατεία Αρμί! Οι τρεις μαθητές που ξεχώρισαν στις Πανελλαδικές εξετάσεις και έλαβαν ο κάθε ένας από μια επιταγή των 1000 ευρώ είναι ο Εμμανούηλ Βρεντζος του Ιωάννη (οικονομικών σπουδών) ,η Καλομοίρη Στυλιανή του Νικολαου (θεωρητικών σπουδών) και ο Χαλκιαδακης Μίνως του Μάριου (θετικών σπουδών). Τα παιδιά ευχαρίστησαν θερμά τον Βασίλη για την προσφορά του, όπως έπραξε και ο Δήμαρχος Ανωγείων αλλά και οι γονείς τους, με όλους να τονίζουν ότι τέτοιες πράξεις και κινήσεις ωφελούν τον υγιή ανταγωνισμό και δίνουν κίνητρα στους μαθητές να γίνονται καλύτεροι.

Η Ανωγή ζήτησε από τον Βασίλη Δακανάλη να μιλήσει για τις υποτροφίες που προσφέρει για δεύτερη χρονιά για τους μαθητές. Ένας ιδιαίτερος και ξεχωριστός άνθρωπος ο Βασίλης που προσφέρει όποτε μπορεί στο χωριό και όχι μόνο στους μαθητές. Θυμίζουμε ότι πρόσφατα είχε προσφέρει υλικό, στρώματα και μαξιλάρια για την Μαθητική Εστία Ανωγείων και τους ανήλικους ασυνόδευτους που διαμένουν εκεί. Του ευχόμαστε να είναι υγιής και να συνεχίσει να προσφέρει, ενώ παράλληλα του να χαίρεται την οικογένεια του, την γυναίκα του και την κορούλα του που γεννήθηκε τον περασμένο Ιούνιο. Αναλυτικά η δήλωση του έχει ως εξής:

“Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Δήμαρχο Ανωγείων καθώς και τους συγχωριανούς μου για το θερμό καλωσόρισμα.Ο σκοπός για τον οποίο βρεθήκαμε σήμερα όλοι εδώ είναι για να τιμήσουμε τον τόπο μας.Να τιμήσουμε τους συντοπίτες μας, τους παλαιότερους αλλά και τους νεότερους. Έτσι και εγώ σήμερα θέλοντας να τιμήσω την μνήμη του παππού μου Βασιλείου Δακανάλη ή Βασσώς έχουμε καθιέρωσει μια υποτροφία  προς στους 3 καλύτερους μαθητές των Πανελλαδικών εξετάσεων του Λυκείου Ανωγειων. Νοιώθω μεγάλη συγκίνηση και χαρά που για δεύτερη συνεχόμενη χρόνια πραγματοποιείται αυτή η επιθυμία μου γνωρίζοντας την σημασία αυτής της πράξεως μου προς τους συγχωριανούς μου. Θέλω να ευχαριστήσω τον σύλλογο των καθηγητών του Λυκείου Ανωγείων που παρά τις καθημερινές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν προσπαθούν στον μέγιστο βαθμό να μεταλαμπαδεύσουν την γνώση και την μόρφωση στα παιδιά.Επίσης να συγχαρώ τους γονείς των παιδιών που παρά τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν παροτρύνουν τα παιδιά τους να συνεχίσουν τις σπουδές τους.Τέλος θέλω να συγχαρώ τα παιδιά, να τους ευχηθώ καλή σταδιοδρομία, και καλή συνέχεια στη ζωή τους σε ότι κάνουν.Σας ευχαριστώ” ολοκλήρωσε.

 

 

9Ρεπορτάζ Γιώργης Μπαγκέρης

ΦΩΤΟ ΒΙΝΤΕΟ- Αγγέλα Σκουλά

Οι στιγμές ήταν ιστορικές, χθες το βράδυ στο Ιδαίον Άντρον, κάτω από το ολόγιομο φεγγάρι, στον Ψηλορείτη, όπου ακούστηκαν μετά από 6.000 χρόνια και πάλι τα βήματα των Κουρητών, σε ένα εντυπωσιακό σκηνικό που δημιούργησε ο Πολιτιστικός σύλλογος Ανωγείων και το οποίο απόλαυσαν εκατοντάδες άνθρωποι που ανηφόρισαν μέχρι την Ιερή “Σπηλιάρα” στην οποία ανατράφηκε ο Δίας.

12Τα βήματα των Κουρητών, οι ήχοι και οι “χτύποι” των ποδιών τους ακούστηκαν ξανά δυνατά και μεγαλειώδη, όπως ακριβώς πριν από 6000 χρόνια, στην προσπάθεια τους να προστατεύσουν τον νεογέννητο  Δία από τον πατέρα του τον Κρόνο για να μην ακουστεί το κλάμα του. Σε υψόμετρο 1535 μέτρων οι θεατές έγιναν μάρτυρες σε μια ιστορική βραδιά, βιώνοντας έντονα συναισθήματα τα οποία κορυφώθηκαν όταν οι άνδρες του συλλόγου χόρεψαν τον Πυρρίχιο Ανωγειανό πηδηχτό, ενώ ανατριχιαστικές ήταν οι αφηγήσεις των ποιημάτων που έγραψε ειδικά για την βραδιά ο σπουδαίος μας ποιητής Γιώργης Καράτζης τα οποία συνόδευσαν υπέροχα με την μελοποίηση τους  ο Γιώργης Φασουλάς (Χουμάς) που πραγματοποίησε εξαιρετική δουλειά και έντυσε με μαεστρία τους υπέροχους στίχους.

4Παράλληλα υπήρχαν θεατρικά δρώμενα με κοπέλες ντυμένες στα λευκά να θυμίζουν αρχαίες Ελληνίδες, με επικεφαλής την πανέμορφη παρουσιάστρια Ιωάννα Μαλέσκου, με κεντρικό πρόσωπο στην σκηνή την σπουδαία ηθοποιό Μαρία Τζομπανάκη, ενώ ο σύγχρονος Δίας της μουσικής μας παράδοσης ο Ψαραντώνης έπαιζε και τραγουδούσε με την χαρακτηριστική μορφή του και την γεμάτη πάθος φωνή του δένοντας αρμονικά με το τοπίο στο Ιδαίον Άντρον. Τις δικές τους στιγμές που γοήτευσαν και καθήλωσαν το κοινό είχαν και ο πολλά υποσχόμενος Ανωγειανός καλλιτέχνης Παναγιώτης Σκουλάς, ο κορυφαίος Κώστας Καλλέργης στο λαούτο καθώς και η Μαρίνα Δακανάλη με την υπέροχη και αισθαντική φωνή και παρουσία της και τέλος το χορευτικό συγκρότημα “Τέχνη Χρω”.

2 ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΙ ΑΠΟ 1300 ΘΕΑΤΕΣ ΣΤΗ ΣΠΗΛΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑ

Η διοργάνωση ήταν άψογη, χωρίς να παρουσιαστεί το παραμικρό πρόβλημα παρά το μέγεθος του εγχειρήματος, με το στοίχημα να κερδίζουν με άνεση οι άνθρωποι του Πολιτιστικού συλλόγου, με επικεφαλής την “ψυχή” της βραδιάς, τον πρόεδρο του κ.Νίκο Βρέντζο που κυριολεκτικά βρισκόταν παντού για να λύσει εν τη γενέσει τους τα οποιαδήποτε προβλήματα που θα μπορούσαν να εμφανιστούν. Περισσότεροι από χίλιοι τριακόσιοι  ήταν οι θεατές με τα καθίσματα να αποδεικνύονται λίγα για να καλύψουν το ενδιαφέρον του κόσμου για μια τόσο σημαντική βραδιά.Οι θεατές έφτασαν στον χώρο από τις επτά το απόγευμα και άφηναν τα αυτοκίνητα τους στο περίπτερο της Νίδας και μετά είτε με τα πόδια, είτε με ειδικά μικρά βαν οδηγήθηκαν στον χώρο της εκδήλωσης μπροστά στην Ιερή σπηλιά. Τα σκηνικά, ο φωτισμός, τα κουστούμια της βραδιάς, όλα αρμονικά δεμένα με το περιβάλλον, με σεβασμό στους προγόνους μας αλλά και στο ιερό βουνό του Ψηλορείτη και όλα αυτά κάτω από το λαμπρό και επιβλητικό φως της Πανσέληνου που δημιουργούσε μια ατμόσφαιρα μυσταγωγίας και δέους για όσους το παρακολουθούσαν. Παράλληλα είχαν προβλεφθεί τα πάντα με γνώμονα την ασφάλεια των θεατών, καθώς υπήρχαν άνθρωποι που επιτηρούσαν τον χώρο, καθώς και ειδική ομάδα εθελοντών του Ερυθρού Σταυρού.

5Η τεράστια αυτή εκδήλωση που αποτέλεσε ασφαλώς το αποκορύφωμα των πλούσιων πολιτιστικών δρώμενων στα Ανώγεια για το φετινό καλοκαίρι, έγινε και με την συν-διοργάνωση τόσο του Δήμου  Ανωγείων, αλλά και του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας, της Περιφέρειας Κρήτης και της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου, ενώ ήταν υπό την αιγίδα του Ε.Ο.Τ. Οι στόχοι που είχε θέσει ο Πολιτιστικός σύλλογος Ανωγείων επιτεύχθηκαν καθώς οι άνθρωποι του δικαιώθηκαν για την εργασία και τον κόπο μηνών που κατέθεσαν με το παρατεταμένο χειροκρότημα του κοινού στο τέλος καθώς και την επιθυμία όλων η εκδήλωση αυτή να γίνει θεσμός κάθε καλοκαιριού στα Ανώγεια. Παράλληλα ο Πολιτιστικός σύλλογος πέτυχε χθες να συνδέσει την ιστορία της τότε Μινωικής Κρήτης με την Κρήτη του σήμερα, πέτυχε την προβολή της τεράστιας πολιτισμικής αξίας του μυθικού σπηλαίου και ότι αυτό ήταν ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά σπήλαια της Μινωικής Κρήτης στο οποίο Μυήθηκαν σπουδαίοι φιλόσοφοι όπως ο Πυθαγόρας και ο Πλάτωνας και τέλος προβλήθηκε στο μέγιστο βαθμό το μεγαλείο της Κρητικής παράδοσης και κληρονομιάς από αρχαιοτάτων χρόνων.

6

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΣΤΗΝ «Α»

Στην Ανωγή μίλησε μετά το τέλος της βραδιάς ο πρόεδρος του Πολιτιστικού συλλόγου κ.Νίκος Βρέντζος. Κουρασμένος αλλά δικαιωμένος από το θετικό αποτέλεσμα και τον αντίκτυπο που είχε η εκδήλωση και τα μηνύματα Πολιτισμού που πέρασε στον κόσμο μας ανέφερε ότι στόχος πλέον είναι να καθιερωθεί ως θεσμός και να γίνεται κάθε χρόνο μια βραδιά στο Ιδαίον Άντρον, ενώ παράλληλα ευχαρίστησε όλους τους συντελεστές που συνετέλεσαν στην επιτυχία. Αναλυτικά η δήλωση έχει ως εξής:

“Είμαστε πολύ περήφανοι ως Πολιτιστικός σύλλογος Ανωγείων γιατί μετά από 6.000 χρόνια ζωντάνεψε ξανά η σπηλιά του Δία μέσα από το ποιοτικό έργο του Γιώργη Καράτζη και την σύνθεση του Γιώργη Φασουλά και μέσα από τα βήματα των ανδρών του Πολιτιστικού συλλόγου και των Ιέρειων της σχολής Τέχνης Χρω. Ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους τους συντελεστές, τους μουσικούς και τους καλλιτέχνες, αλλά και τους ανθρώπους πίσω από τις κάμερες για την μεγάλη συμβολή τους. Επίσης ένα ευχαριστώ στον Δήμο Ανωγείων και όλους τους χορηγούς που στήριξαν την βραδιά. Το μεγαλύτερο όμως ευχαριστώ πηγαίνει στους ανθρώπους που ανέβηκαν σαν προσκυνητές της Αρχαιότητας, με 1300 άτομα να αψηφούν την απόσταση και το κρύο για να βιώσουν αυτή την ιεροτελεστία που ξετυλίχθηκε μπροστά στα μάτια τους. Προσωπικά ευχαριστώ την Μαρία Τζομπανάκη που ήταν καθηλωτική στο ρόλο της, αλλά και στους χορηγούς επικοινωνίας όπως την Ανωγή και όλα τα μέσα που βοήθησαν να γίνει γνωστή στον κόσμο η εκδήλωση. Νιώθουμε περήφανοι ως σύλλογος που έπεσε στις δικές μας πλάτες να σηκώσουμε αυτό το βαρύ φορτίο το οποίο προετοιμάζαμε δυο χρόνια τώρα και είμαστε εδώ ώστε κάθε χρόνο να γίνεται στο Ιδαίον Άντρον μια εκδήλωση παρόμοια. Τέλος να αναφέρω ότι η χθεσινή βραδιά θα κυκλοφορήσει στο άμεσο μέλλον με DVD βιβλίο που θα παρουσιάζεται το έργο του Γιώργη Καράτζη σε μουσική του Γιώργη Φασουλά..” κατέληξε ο κ.Βρέντζος.

7

Η Ανωγή που ήταν και χορηγός επικοινωνίας της μεγάλης χθεσινής εκδήλωσης, πάντα αρωγός σε κινήσεις και δράσεις που ωφελούν και ανεβάζουν ακόμα ψηλότερα τον τόπο που αγαπάμε, τα Ανώγεια, βρέθηκε στο Ιδαίον Άντρο και μέσω του φακού της Αγγέλας Σκουλά που έκανε για άλλη μια φορά καταπληκτική δουλειά, σας παρουσιάζει πλούσιο φωτορεπορτάζ από το σπουδαίο αυτό πολιτιστικό γεγονός του καλοκαιριού. Μέσω και του υπέροχου βίντεο της που σας παρουσιάζουμε τέλος, μπορείτε να απολαύσετε τον Πυρρίχιο Ανωγειανό πηδηχτό που αποθεώθηκε και σκόρπισε συγκίνηση στο κοινό και αποτέλεσε μια από τις κορυφαίες στιγμές της βραδιάς. Ευελπιστούμε και εμείς η συγκεκριμένη εκδήλωση να συνεχιστεί και τις επόμενες χρονιές και να εμπλουτίζεται συνεχώς με νέα στοιχεία και παρουσιάσεις που θα αναδεικνύουν το μεγαλείο του Ιδαίου Άντρου και του Ψηλορείτη. Να αναφέρουμε τέλος ότι μετά την εκδήλωση, συμμετέχοντες αλλά και θεατές κατέκλυσαν τις πλατείες του χωριού, ενώ είχαμε και παραδοσιακή καντάδα στο Μεϊντάνι με μουσική από τον Παναγιώτη Σκουλά, τον Κώστα Καλλέργη και τον Βασίλη Δραμουντάνη και μαντινάδες από τα παιδιά του συλλόγου, που ενθουσίασαν τον κόσμο που παρέμεινε εκεί μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες. Και του χρόνου!

11

Απολαύστε εδώ το βίντεο του Πυρρίχιου Ανωγειανού πηδηχτού από τους άνδρες του Πολιτιστικού συλλόγου Ανωγείων, όπως το μαγνητοσκόπησε η Αγγέλα Σκουλά. Όπως ανέφερε και στον πρόλογο του ο Γιώργης Καράτζης:”Απόψε χτυπάει η καρδιά της σπηλιάρας, ακούγονται κιόλας τα βήματα των Κουρητών και κάτω από τον αρρενωπό τους ήχο ο Δίας αισθάνεται πιότερο ασφαλής και εμείς δοξάζουμε την ακατάλυτη συνέχεια καθώς ο Πυρρίχιος ζωντανεύει ξανά..”.

-->