Περί ηθικής...

Γράφει η Ζαχαρένια Κεφαλογιάννη

Ένας μεγάλος φιλόσοφος του περασμένου αιώνα έλεγε ότι «για όσα δεν μπορείς να μιλάς, είναι καλύτερα να σωπαίνεις». Και εννοούσε τις ηθικές αξίες, τα ηθικά κριτήρια, που καθορίζουν τη συμπεριφορά και τις σχέσεις των ανθρώπων. Ωστόσο ολόκληρη η ιστορία της ανθρώπινης διανόησης, ο λόγος και ο αντίλογος των θρησκειών, στηρίζονται στη λύση του φιλοσοφικού αινίγματος για το τι είναι ηθικό και τι ανήθικο, τι είναι καλό και τι κακό. Έχει χυθεί πολύ μελάνι πάνω σε αυτόν το δυϊσμό τόσο από τους αρχαίους όσο και από τους νεότερους στοχαστές. Ο Σωκράτης θέτει το ερώτημα τι είναι «αγαθό», τι είναι «αρετή» και αν η αρετή μπορεί να διδαχθεί ή όχι. Πίστευε ότι το αγαθό-ενάρετο μπορεί να οριστεί αντικειμενικά και δεν εξαρτάται από την υποκειμενική κρίση του κάθε ανθρώπου. Υπάρχει απόλυτη αλήθεια των ηθικών αξιών, των οποίων η παραβίαση αποτελεί ανηθικότητα. Στον αντίποδα, όμως, υπήρχε και η άποψη των Σοφιστών, οι οποίοι υποστήριζαν ότι μέτρο για όλες τις αξίες είναι ο άνθρωπος και επομένως η δική του κρίση ορίζει το τι σε κάθε περίσταση είναι ηθικό ή ανήθικο. Η αλήθεια των ηθικών αξιών ήταν γι’ αυτούς υποκειμενική και έτσι σχετική.

Aυτό που πραγματικά γοητεύει και αποτελεί απάντηση στην εποχή μας είναι η άποψη του Πλάτωνα, ότι στόχος της πολιτικής οργάνωσης του κράτους και των πολιτικών αρχόντων θα πρέπει να είναι η ηθική διαπαιδαγώγηση του πολίτη. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, κάθε άνθρωπος είναι δίκαιος, εφόσον τα τρία στοιχεία –λογιστικόν, θυμοειδές, επιθυμητικόν- που συναπαρτίζουν την προσωπικότητα, βρίσκονται σε αρμονική συμβίωση. Αν τα άλλα στοιχεία υφαρπάσουν την εξουσία του λογιστικού, δηλαδή του νου, τότε επέρχεται η σύγχυση και η καταστροφή. Την αρμονία διασφαλίζει η δικαιοσύνη, που απονέμει στον καθένα, ό,τι του ανήκει και τον τοποθετεί στη θέση που του αρμόζει. Αυτό ισχύει τόσο για τον εσωτερικό άνθρωπο και τη συμπεριφορά του, όσο και για το κράτος, το πολίτευμα και τις σχέσεις των αρχόντων και των αρχομένων.

O άνθρωπος για να μην διαπράττει αδικία οφείλει να μην υπερβαίνει τα προσωπικά του όρια. Αν ο ίδιος δεν είναι σε θέση είτε από εγωισμό είτε από αδυναμία κρίσης να οριοθετήσει τον τομέα της δραστηριότητάς του, τότε τουλάχιστον θα πρέπει να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του εμπειρότερου και του πιο σοφού. Η αρμονία πηγάζει από την αυτογνωσία και τον συνακόλουθο αυτοπεριορισμό. Ο Πλάτωνας δίνει έμφαση στη διαμάχη καλού- κακού στο επίπεδο της ανθρώπινης μοίρας. Το κακό είναι η έλλειψη τάξης, δικαιοσύνης, η άγνοια, η δυσλειτουργία του νου. Το χάος θα υποχωρήσει, αν επανέλθει η φρόνηση. Αν σε αυτό το στάδιο της ανάπτυξης έρθει η κατάλληλη βοήθεια από την εκπαίδευση και την πολιτεία, τότε ο άνθρωπος θα γίνει ακέραιος και υγιής. Αν παραμεληθεί, θα πορευτεί στη ζωή του ανάπηρος και θα πεθάνει αμύητος κι ανόητος.

Στις μέρες μας μιλάμε για κρίση των ηθικών αξιών και περισσότερο από ποτέ έχουμε την ανάγκη να οριοθετήσουμε αυτές τις αξίες, για να αποτελέσουν ασφαλιστικές δικλίδες για την ορθή επιλογή σε κάθε τομέα της δραστηριότητας μας. Όπως, για παράδειγμα, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης οφείλουν να τηρούν τους κανόνες ηθικής δεοντολογίας, καθώς και στο χώρο της Γενετικής, μετά τις πρόσφατες ανακαλύψεις, ένας καινούργιος κλάδος αναφαίνεται, η Βιοηθική, για να ορίσει τα όρια της ανθρώπινης επέμβασης. Οι άνθρωποι, κατά βάθος,ξέρουν ποιο είναι το σωστό, όμως λίγοι είναι αυτοί που το ακολουθούν. Ζούμε σε μια αντιηρωική εποχή, όλα έχουν ισοπεδωθεί και ο ηθικά ενάρετος είναι δυσεύρετος. Υπάρχει διάσταση λόγων και έργων και αυτό που πραγματικά απουσιάζει στις μεταξύ μας σχέσεις είναι ο αλληλοσεβασμός. Σέβομαι σημαίνει αποδέχομαι την προσωπικότητα και τη διαφορετικότητα του άλλου, χωρίς να τη θεωρώ κατώτερη ή ανώτερη από τη δική μου. Σέβομαι τον τόπο μου και την ιστορία του, αλλά αποδέχομαι την κουλτούρα μιας άλλης χώρας, ως εξίσου σημαντική με τη δική μου. Σέβομαι το φυσικό περιβάλλον, όλους τους φυτικούς και ζωικούς οργανισμούς, που αναπτύσσονται μέσα σε αυτό. Σέβομαι τον κόπο και την προσφορά του κάθε ανθρώπου, σέβομαι τους ηλικιωμένους και τα παιδιά. Σέβομαι, σημαίνει αποδέχομαι και τηρώ τη σειρά προτεραιότητας, σέβομαι το συνοδηγό μου στο δρόμο. Σέβομαι και φροντίζω για το παρόν και το μέλλον αυτού του κόσμου.
O σεβασμός αυτός θα πρέπει να προκύπτει αβίαστα από την ψυχή μας, να προέρχεται από την κουλτούρα και τη στόφα του χαρακτήρα μας και όχι από το φόβο της τιμωρίας. Να προκύπτει ως εσωτερική ανάγκη, ως εκδήλωση αγάπης και κατανόησης για τον εαυτό μας, για το συνάνθρωπο,για τη ζωή που αναφύεται γύρω μας. Η εσωτερική φωνή της συνείδησης, ο μικρός αυτός Θεός που κατοικεί μέσα μας, είναι για τον καθένα μας η φωνή της δικής του σωτηρίας. «Σε αυτή τη ζωή και σε μια ολόκληρη αλυσίδα ζωών, κάθε ψυχή έλκεται από τη φύση της προς τη συντροφιά του δικού της είδους, και εκεί βρίσκεται η τιμωρία ή η αμοιβή της. Ο Άδης δεν είναι ένας τόπος αλλά μια κατάσταση του νου. Αν ο άνθρωπος απαιτεί προσωπική ευτυχία, ας θυμάται πως ο κόσμος δεν υπάρχει για χάρη του, αλλά αυτός για χάρη του κόσμου».